Grenndargralið

Grenndargralið heldur áfram að gera uppgötvanir í kjallara Amtsbókasafnsins á Akureyri þar sem tíminn stendur í stað. Skemmst er að minnast fundar um þarsíðustu jól þegar bók í eigu amtmanns á Möðruvöllum í Hörgárdal kom í leitirnar. Bókin var gjöf til Stefáns Thorarensen, gefin og árituð af höfundi hennar Rasmus Christian Rask sumarið 1814. Nýjasta uppgötvun Grenndargralsins er ekki síður áhugaverð. Í hillu innan um gamlar og snjáðar bækur rakst Gralið á bók sem við nánari athugun reyndist innihalda afar athyglisverða áritun svo ekki sé meira sagt. Bókin, sem eitt sinn var í eigu Fjölnismannsins Tómasar Sæmundssonar, var gjöf frá Joseph Paul Gaimard og árituð af honum á Breiðabólstað þann 2. júlí árið 1836.

Flestir sem komnir eru til vits og ára hafa einhvern tímann heyrt um franska lækninn og vísindamanninn Paul Gaimard og rannsóknarleiðangra hans á vegum franskra yfirvalda á Íslandi árin 1835 og 1836. Ef til vill muna einhverjir eftir myndum sem landslagsmálarinn Auguste Mayer málaði í seinni leiðangrinum af landslagi og fólki við leik og störf. Myndir þessar hafa margar hverjar prýtt peningaseðla og frímerki, birst í bókum og hangið til skrauts á veggjum inni á heimilum landsmanna. Gaimard, Mayer, Marmier, Robert og fleiri franskir leiðangursmenn komu til Íslands með rannsóknarskipinu La Recherche í lok maí 1836. Um borð var bók. Leiðangursmennirnir riðu bæja á milli í þrjá mánuði og blönduðu geði við landsmenn, söfnuðu sýnum og skráðu niðurstöður athugana. Vísindin efla alla dáð. Á ferð þeirra um landið keypti Gaimard ýmsa gripi af Íslendingum sem hann hafði með sér til Frakklands, aðra fékk hann að gjöf. Sjálfur útdeildi hann gjöfum sem sumar hverjar hafa varðveist.

Paul Gaimard árið 1839

Ómetanlegar myndir Auguste Mayer fanga augnablik

Þó langt sé um liðið lifa sögur af leiðangri Gaimard og félaga enn góðu lífi í hugum söguunnenda. Áfangastaðir leiðangursmanna eins og þeir komu þeim fyrir sjónir sumarið 1836 skjóta reglulega upp kollinum enn þann dag í dag, þökk sé landslagsmyndum Mayer. Með málverkum sínum skráði hann söguleg augnablik sem lifað hafa með þjóðinni í 190 ár og munu líkast til gera eftir okkar daga.

Ferðalag þeirra félaga hófst í Reykjavík. Þaðan héldu þeir yfir Mosfellsheiðina til Þingvalla og um Skálholt, áfram austur á Vopnafjörð, svo norður í land og að lokum aftur til Reykjavíkur. Oft og iðulega tók Mayer sér stöðu og skissaði upp það sem fyrir augu bar en lagði lokahönd á myndirnar þegar hann kom aftur heim til Frakklands. Klyfjahestar hlaðnir teiknáhöldum málarans og annars konar varningi fylgdu frönsku leiðangursmönnunum og íslenskum fylgdarmönnum á hringferð þeirra um landið. Í hirslu einni í lestinni var bók. Hópurinn kom að Geysi 23. júní og rissaði Mayer upp nokkrar myndir við það tækifæri. Innan viku skyldi haldið á Heklu, áfangastaðinn sem frönsku leiðangursmennirnir hlökkuðu mest til að heimsækja. Greina má Heklu í bakgrunni nokkurra mynda sem Mayer teiknaði síðustu dagana í júní.

Hópurinn á leiðinni frá Þingvöllum að Brúará, séð með augum Auguste Mayer. Gaimard með kaskeiti á höfði er hægra megin ásamt frönskum félögum sínum. Vinstra megin eru íslenskir leiðsögumenn. Skyldi bókin leynast í einu af ferðakoffortunum sem sjá má á myndinni?

Hér málar Mayer í nágrenni Selsunds við rætur Heklu þar sem Gaimard og félagar dvöldust áður en þeir komu að Breiðabólstað. Hekla í allri sinni dýrð sést í bakgrunni fyrir miðri mynd.

Hekla hápunktur leiðangursins

Gaimard og félagar komust á topp Heklu þriðjudaginn 28. júní. Ferðalag þeirra upp fjallið er einn af hápunktum leiðangursins. Segja má að Jónas Hallgrímsson hafi meitlað í stein um aldur og ævi, augnablikið þar sem Gaimard stendur á háum tindi Heklu og virðir fyrir sér fallega Ísland. Jónas gerði þessu eftirminnileg skil í bundnu máli í frægri veislu í Kaupmannahöfn í ársbyrjun 1839. Orti hann ljóð til Gaimard og las upp fyrir hann og aðra gesti veislunnar sem haldin var til heiðurs þeim franska. Ljóð Jónasar Til herra Páls Gaimard hefst á upphafsorðunum:

Þú stóðst á tindi Heklu hám
og horfðir yfir landið fríða,
þar sem um grænar grundir líða
skínandi ár að ægi blám.

Eftir að Hekla var sigruð komu leiðangursmenn sér fyrir á bænum Selsundi við rætur fjallsins. Bókin enn á sínum stað eftir Hekluförina. Gist var í Selsundi í tvær nætur. Því næst tók hópurinn og hátt á fimmta tug reiðskjóta stefnuna á prestssetrið Breiðabólstað í Fljótshlíð. Á klyfjahestum, innan um mat og útilegubúnað, mátti finna gjafir sem Gaimard hafði tekið með sér frá Frakklandi. Þær voru ætlaðar útvöldum Íslendingum. Hópurinn reið í hlað á Breiðabólstað  föstudaginn 1. júlí þar sem hann dvaldi í góðu yfirlæti yfir helgina.

Tómas Sæmundsson

Heimsókn til prestsins á Breiðabólstað

Tómas Sæmundsson prestur og eiginkona hans Sigríður Þórðardóttir tóku vel á móti þreyttum ferðalöngum og fjórfætlingum. Tómas og Sigríður áttu kornunga dóttur, Þórhildi að nafni. Hún hafði, þegar þarna var komið sögu, nýlega fagnað níu mánaða afmæli, n.t.t. daginn sem Gaimard kleif Heklu. Tæpum níu mánuðum eftir hina fræknu Hekluför eignuðust þau soninn Þórð sem síðar varð héraðslæknir á Akureyri.

Ekki er ólíklegt að laugardagurinn 2. júlí hafi nýst til skrafs og ráðagerða á Breiðabólstað og jafnvel dægrardvalar af einhverju tagi. Sunnudagurinn var meira í föstum skorðum, hvíldardagur heimilisfólks og brottfarardagur gestanna. Tómas var veraldarvanur maður, hafði ferðast um gjörvalla Evrópu áður en hann tók við brauðinu í Fljótshlíð og talaði fjölmörg tungumál, m.a. frönsku. Menning bar á góma hjá þeim Tómasi, Gaimard og öðrum ferðalöngum, líklega stjórnmál einnig og sitthvað fleira. Svo mjög voru málin skeggrædd að kvöldverður var ekki framreiddur fyrr en nálgaðist miðnætti. Gaimard og Marmier skoðuðu sig um á prestssetrinu. Þeir furðuðu sig á áhugaverðu bókasafni Tómasar innan um annars fátæklega innanstokksmuni. Frökkunum leið vel hjá prestshjónunum og sem dæmi um gestrisni þeirra, eftirlét Tómas franska leiðangursstjóranum rúmið sitt á meðan á dvöl hans stóð. Sem þakklætisvott gaf Gaimard ábúendum á Breiðabólstað ýmsar góðar gjafir t.a.m. innrammaða mynd af sér og skartgripi handa konunum.

Breiðabólstaður í Fljótshlíð. Myndina gerði Auguste Mayer helgina 1.-3. júlí 1836. Presturinn fyrir miðri mynd er Tómas Sæmundsson. Hann stendur yfir líkkistu með prestaspaða í annarri hendi og bók í hinni þar sem hann er að moldausa að gömlum sið úti við gröfina.

Gaimard áritaði bókina fjórum dögum eftir að hann kleif Heklu

Hinar góðu gjafir sem Paul Gaimard færði heimilisfólkinu á Breiðabólstað, höfðu ferðast um langan veg þegar þær loksins komu á áfangastað. Auk innrömmuðu myndarinnar og skartgripanna dró hann upp úr ferðaskrínu sinni skruddu mikla. Franska ferðasögu sem kom út í París í tveimur bindum 1834 og 1835, bundin saman í eina bók. Höfundurinn Auguste Duhaut-Cilly (1790-1849) var franskur sjóliðsforingi sem varð frægur fyrir að sigla um heimsins höf á fyrri hluta 19. aldar. Hann skráði ferðasögu sína í bókinni Voyage autour du monde, principalement a la Californie et aux Iles Sandwich, pendant les années 1826, 1827, 1828, et 1829. Og nú hafði nýprentað og veglegt eintak ratað alla leið til Íslands með frönskum vísindaleiðangri. Þegar tækifæri gafst, tók Gaimard sér skriffæri í hönd og opnaði bókina. Tíminn nam staðar á Breiðabólstað. Tólf orð var allt sem þurfti. Áritunin er formleg og ber vott um virðingu þess sem gefur.

Offert à monsieur Thomas Sæmundsson par P. Gaimard 

Breiðabolstað 2. juillet 1836.

(Íslensk þýðing: Gefið herra Tómasi Sæmundssyni af P. Gaimard  ̵  Breiðabólstað 2. júlí 1836.) Sunnudagur 3. júlí rann upp og kominn tími fyrir frönsku ferðalangana að kveðja Tómas og fjölskyldu og halda för áfram um landið fríða. Bókin frá Gaimard var góð viðbót við fjölþjóðlegar bækur í safni Tómasar. Til gamans má velta því fyrir sér hvort Jónas Hallgrímsson hafi handleikið bókina og skoðað áritun Gaimard þegar hann kom í heimsókn á Breiðabólstað ári síðar, sumarið 1837. Ekki er ólíklegt að heimsókn Gaimard og ferð hans á Heklu hafi borið á góma yfir kaffibolla og að Tómas hafi dregið fram bókina við það tækifæri. Hver veit. Kannski varð Jónasi hugsað til heimsóknarinnar á Breiðabólstað þegar hann setti saman ljóð í Kaupmannahöfn í janúar 1839. Hvað Tómas og bókina varðar, þá gat hann aðeins státað sig af henni í stuttan tíma því Tómas lést árið 1841, aðeins fimm árum eftir að Gaimard kom færandi hendi.

Ferðasaga Auguste Duhaut-Cilly sem kom út í tveimur bindum 1834 og 1835, bundin saman í eina bók sem Paul Gaimard færði Tómasi Sæmundssyni að gjöf.

Offert à monsieur Thomas Sæmundsson par P. Gaimard ̵ Breiðabolstað 2. juillet 1836.

Áritun til Finns Magnússonar prófessors í Kaupmannahöfn frá Paul Gaimard árið 1839. Glöggt má sjá að hér er um sömu rithönd að ræða og í bók Tómasar Sæmundssonar.

Bókin mikið fágæti

Paul Gaimard er ekki líklegur til að hafa ætlað Tómasi Sæmundssyni hversdagslega bók að gjöf. Hún hefur því án nokkurs vafa verið kjörgripur þegar hann ákvað að sigla með hana til Íslands vorið 1836. Vægi bókarinnar er ekki síður mikið í dag. Verðmæti bindanna tveggja hleypur á milljónum ef marka má erlendar uppboðssíður, fer nokkuð eftir ástandi bókarinnar. Matið skýrist að miklu leyti af þeim takmarkaða fjölda eintaka sem til eru í heiminum. Í sumum tilfellum hækka gamlar skruddur enn frekar í verði ef þær innihalda eitthvað sem gerir þær einstakar t.d. áhugaverðar áritanir. Bók Tómasar skorar einhver stig þar. Voyage autour du monde, principalement a la Californie… er þannig mikið fágæti. Hún er jafnan talin meðal fágætustu bóka veraldar. Jafnvel svo mjög að einungis er vitað um tólf eintök sem varðveist hafa. Ef rétt reynist er þrettánda eintakið komið fram.

Upphafssíður beggja binda, 1834 og 1835.

Ekki eru mörg eintök til í heiminum af Voyage autour du monde, principalement a la Californie et aux Iles Sandwich, pendant les années 1826, 1827, 1828, et 1829. Eitt er geymt í hillu í kjallara Amtsbókasafnsins á Akureyri.

Rannsókn á bókagjöf breskrar konu til Akureyrar fyrir stríð og þjónustulund starfsfólks Amtsbókasafnsins í garð Grenndargralsins skilaði sér í fundi bókarinnar í kjallara safnsins. En hvenær lenti bókin inn á Bókasafni Norðuramtsins (nú Amtsbókasafnið) og hvers vegna? Fátt er um svör enn sem komið er. Grenndargralinu er kunnugt um tvær bækur í eigu Amtsbókasafnsins sem áður voru í eigu héraðslæknis í Norður- og Austuramti á árunum 1868-1873. Sá hét Þórður Tómasson, fæddur á Breiðabólstað 1837, sonur Tómasar Sæmundssonar og Sigríðar Þórðardóttur. Hvort bók sem Paul Gaimard gaf Tómasi Sæmundssyni 2. júlí 1836 komst í hendur Þórðar og barst þaðan inn á bókasafn á Akureyri er ekki gott að segja. Hitt er víst að áritun Gaimard fjórum dögum eftir að hann stóð á tindi Heklu hám fangar eftirminnilegt augnablik í Íslandssögunni sem þó er farið að fenna yfir. Ef til vill mun fundur bókarinnar og áritunarinnar hjálpa Íslendingum að muna Paul Gaimard. Þá brosir Jónas.

Stuðst var við bækurnar Maðurinn sem Ísland elskaði – Paul Gaimard og Íslandsferðir hans 1835-1836 eftir Árna Snævarr (Mál og menning gaf út árið 2019) og Íslandsmyndir Mayers 1836 – gerðar af Auguste Mayer o fl. í leiðangri Paul Gaimard um Ísland fyrir 150 árum í umsjón Ásgeirs S. Björnssonar (Örn og Örlygur gaf út árið 1986) auk greina af Tímarit.is.