Grenndargralið

Eftirfarandi frásögn er byggð á dagbók William Morris, sóknarmannatölum og öðrum heimildum sem greina frá ferðalagi Morris um Norðurland eystra í ágúst 1873. Höfundur reynir eftir fremsta megni að hafa það sem sannara reynist í nálgun sinni en tekur sér skáldskaparleyfi og getur í eyður svo frásögnin fái eðlilega framvindu og til að gæða hana lífi.

William Morris og Charles Joseph Faulkner hófu ferðalag sitt um landið í júlí. Þeir ferðuðust um Suðurland, upp á hálendi og komu til byggða í Bárðardal þegar vika var liðin af ágúst. Þeir kvöddu landshlutann 19. ágúst og héldu til Reykjavíkur, þaðan sem þeir héldu af landi brott 5. september. Hér er þriðji hluti frásagnarinnar. Hann segir frá ferðalagi William Morris í hinum fornu Öngulsstaða- Saurbæjar- og Hrafnagilshreppum sem nú mynda sveitarfélagið Eyjafjarðarsveit.

Föstudagur 15. ágúst og fjórmenningarnir ríða upp heiðina að austanverðu, að svokölluðu Systragilsdragi. Þar koma þeir að 20 metra langri steinbrú. Hún telst til nýlegri mannvirkja, hlaðin árið 1871. Samgöngur milli Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslu hafa batnað með tilkomu brúarinnar. Halldór og Jón söðli gefa brúnni lítinn gaum og halda ótrauðir áfram án þess svo mikið sem gjóa augum að grjóthleðslunni. Öðru máli gegnir um Morris og Faulkner. Þeir skoða brúna gaumgæfilega á meðan þeir silast yfir hana og augljóst að þeim þykir nokkuð til hennar koma. Fyrr en varir eru ferðalangarnir komnir á topp Vaðlaheiðar.

„Eyjafjörður, mikil brekka niður í hann; síðan mikill og sléttur dalur, margar árkvíslar renna út í mjóan fjörð…“

Þeir nema staðar á háheiðinni. Stíf norðanátt en skyggni gott svo útsýnið er með besta móti. Víðernið er mikilfenglegt. Morris ber strandlínu fjarðarins augum og fjöllin í fjarlægð. Ljóðlínur koma upp í huga skáldsins:

„Fær það oss fullnægt að sjá þessa fábyggðu víðlendu strönd og þau þrúðfjöll er þegja sem hel nema ef þögninni vindurinn sleit? Hví vér nú hyggjum á för að vér hvarvetna könnum þau lönd…“

Á Vaðlaheiði ríkir þegjandi samkomulag fjögurra reiðmanna um að staldra við og njóta augnabliksins. Orð eru óþörf. Handan fjarðarins sést

„…þunnskipuð húsaröð sem myndar lítinn bæ undir brekku: barkskip, þrjár eða fjórar skonnortur: Akureyri…“

Frá heiðinni rýnir Morris í litla bæinn við sjóinn, ekki síst árabátana og seglskipin sem lúra á Pollinum. Sviðsmyndin minnir hann á málverk. Barkskipið Emma Arvigne sker sig nokkuð úr með sín þrjú möstur. Emma var smíðuð í Hamburg um miðja öldina en er nú í þjónustu Høepfner kaupmanns á Akureyri. Hún sigldi inn Eyjafjörð í upphafi mánaðarins, fermd matvöru og öðrum varningi en áætlar að sigla til Englands eftir hálfan mánuð. Minna ber á tvímastra skipunum Herthu, Sæbjörgu og Gránu sem öll munu leggja úr höfn og sigla til Kaupmannahafnar innan tveggja vikna. Hertha hefur flutt vörur og fólk á milli Íslands og Danmerkur í 76 ár. Sæbjörg og Grána eru í eigu Gránufélagsins. Meðal farþega um borð í Gránu til Hafnar verða eiginkona kaupstjóra Gránufélagsins og fósturdóttir þeirra.

„Jæja, höldum áfram í guðs trausti“

kallar Jón söðli og fer fyrir hópnum.

„Við höfum vindinn í bakið“.

Morris og Faulkner fylgja á eftir, Halldór rekur lestina. Dágóða stund fylgja þeir heiðarbrúninni suður eftir með Eyjafjörð fyrir augunum en beygja svo af leið og ríða skáhallt niður hlíðina. Fljótlega nálgast þeir Litla-Eyrarland. Leifsstaðir í augsýn. Hann er dimmur í suðri en vind hefur lægt og athygli enska skáldsins beinist nú að náttúru fjarðarins:

„…stundum skerast brattar hlíðar inn í fjöllin; hinum megin allhá fjöll skorin af skörðum sumstaðar og sér í dal og fjall á milli þeirra. Skiljum hesta eftir á Leifsstöðum…“

Fámáll vinnumaður tekur við fákum ferðalanganna sem staldra stutt við á Leifsstöðum. Hjónin á bænum rétt svo sjá í hnakkadrambið á þeim þegar þeir ríða úr hlaði og skilja ekkert eftir sig annað en gamla klára og þykkan ryktaum sem hangir í loftinu svo bændur í Eyjafirði verða hans varir langar leiðir. Taumurinn bendir til að lestin stefni í átt að ánni. Þar hyggjast Morris og félagar fylgja slóð inn fjörðinn að Munkaþverá austan Eyjafjarðarár. Víðfeðmt mýrlendi teygir sig frá árbakkanum að bæjunum í grennd svo ferðalangarnir eru í nokkurri fjarlægð við bændur og búalið þegar þeir ríða um Staðarbyggð. Á leiðinni skiptast Halldór og Jón söðli á nokkrum orðum um háleitar hugmyndir um að þurrka upp mýrarnar. Þeir sammælast um að sennilega muni enginn standa undir framkvæmd af slíkri stærðargráðu nema sjálfur konungurinn.

„…yfir fen að árbakka, stórar og víðáttumiklar engjar nokkuð mýrlendar á milli okkar og brekkna, aðrar brekkur alveg við ána, svo burt frá ánni að Munkaþverá…“

Mjög hefur kólnað í veðri þegar þeir koma að hinum forna kirkju- og klausturstað Munkaþverá. Fátt minnir nú á tíma munka og ábóta enda áratugir síðan síðustu ummerki um klausturbyggingarnar gömlu hurfu af sjónarsviðinu. Þeir nálgast tjöruborna timburkirkju Þorsteins Daníelssonar á Skipalóni sem reist var fyrir tæpum 30 árum. Kirkjan sem ku hafa verið byggð úr timbri vegna þrýstings frá sóknarbörnum, byrgir þeim sýn svo þeir sjá ekki nema hluta af torfbænum sem stendur þar fyrir aftan. Fjárhundur kemur á harða spretti til móts við ferðalangana og gerir sig líklegan til að fylgja þeim heim að bænum. Hann geltir í sífellu. Morris virðir fyrir sér biksvarta framhlið kirkjunnar, þrjá glugga á framstafni og spjaldsettar vængjahurðir fyrir dyrum. Upp af fremri burst kirkjunnar er turn með litlum glugga, stöng upp af honum og vindhani. Þeir gefa sér ekki tíma til að skoða kirkjuna nánar því langt er liðið á daginn og enn dágóður spölur að næsta náttstað.

Þegar komið er fyrir hornið á kirkjunni, kemur reisulegur torfbær í ljós með fimm burstum auk tveggja smærri við norðurenda bæjarins. Þar eru smiðja og skemma:

„…virðulegur bær á lítilli hæð undir fjalli, djúpt gil í hlíðinni. Foss þar…“

Vinnufólk gerir hlé á störfum sínum í brekkunni ofan við bæinn. Það starir á ferðamennina þegar þeir ríða í hlað. Hundurinn heldur uppteknum hætti og nokkrar rolluskjátur fylgjast með, þögular og stjarfar. Fjórmenningarnir kippa sér ekki upp við athygli bústólpans, fyrir þeim er hún daglegt brauð. Hjónin á Munkaþverá, afmælisbarnið Jón Jónsson, 46 ára bóndi og sáttamaður í Öngulsstaðahreppi, fæddur 15. ágúst 1827 og Þórey Guðlaugsdóttir 44 ára frá Svínárnesi á Látraströnd taka á móti gestunum og spyrja þá hvort þeir vilji ekki gjöra svo vel að ganga í bæinn. Halldór og Jón söðli verða fyrir svörum. Undir gelti hundsins útskýra þeir að ekki gefist tími til að þiggja annars gott boð. Hjónin horfa til skiptis á þá félaga með undrunarsvip án þess að mæla fram orð, eins og þau reikni með að þeir snúi ákvörðuninni við.

„Þegiðu!“

kallar Jón skyndilega og lítur á ýlfrandi hundsgreyið sem hundskast burt með skottið á milli lappanna.

 „Ég vil gjarnan þiggja boð ykkar heiðurshjóna“

mælir Morris og stígur af baki. Hann hagræðir fötum sínum og hatti, dustar rykið af buxunum og lítur í augun á Þóreyju til merkis um að hann sé húsum hæfur. Halldór, Jón söðli og Faulkner ákveða að grípa tækifærið og teygja úr sér á hlaðinu svo þeir stíga af baki á meðan Morris gengur til stofu í fylgd bóndans.

Jón leiðir Morris inn í hvern krók og kima þess völundarhúss sem Munkaþverárbærinn er. Það kjaftar á honum hver tuska og Morris má hafa sig allan við að yfirfæra frásögn húsbóndans á sitt ástkæra, ylhýra mál.

„Munkaþverá á sér langa sögu og má rekja hana aftur til landnámsaldar. Fyrsti ábúandinn hét Ingjaldur. Hann var faðir Eyjólfs sem var faðir Glúms. Ingjaldur var sonur landnámsmannsins hér. Bærinn var allvel byggður upp eftir bruna árið 1772… Ég kom hingað fimm ára með föður mínum og hef búið hér síðan. Við hjónin eigum fimm börn, þrjá drengi og tvær stúlkur en auk þess á ég dreng af fyrra hjónabandi, hann Jakob Júlíus. Hér búa hátt í tuttugu manns. Auk fjölskyldunnar er vinnufólk á bænum, eitt tökubarn og ekkja.“

Þeir koma inn í stofuna. Morris er hrifinn af því sem hann sér, ekki síst þeim fjölda bóka sem bóndinn geymir í stofunni. Hann lætur nokkur vel valin orð falla á ensku…

„fín gestastofa!“

…og leggur áherslu á orð sín með líkamstjáningu svo húsbóndinn velkist ekki í vafa um hvað hinum tigna gesti þykir um húsakostinn. Morris gjóar augum til gamallar sálmabókar sem liggur á borði. Bókina má rekja aftur til ársins 1763.

Regndropar falla þegar Morris gengur út á hlað. Hann reiknar með óþolinmóðum ferðafélögum sem vilja líklegast halda för áfram hið snarasta. Því er öðru nær. Hópur af fólki hefur safnast í kringum þremenningana. Þórey og Jón söðli eru djúpt sokkin í samræður. Börn Jóns og Þóreyjar, Þorgerður sex ára og Stefán átta ára, fá að klappa hestinum hans Faulkner sem gleðst yfir hjali barnanna. Halldór fer með gamanmál og Katrín, 22 ára vinnukona á bænum, hlustar af áhuga. Hún flissar í hvert skipti sem Halldór opnar munninn. En nú er kominn tími til að kveðja heimilisfólkið á Munkaþverá og halda áfram. Fjórmenningarnir setjast á bak. Þeir skulu ríða í vesturátt að Eyjafjarðará. Þar áforma þeir að fara yfir á vesturbakkann við svokallað Maríugerðisvað.

„Munið svo að biðja fyrir sálu Stefáns heitins. Hann lætur gjarnan á sér kræla við vaðið“

kallar Þórey á eftir ferðalöngunum sem skilja ekki nokkurn skapaðan hlut hvað húsfreyjunni gengur til nema Jóni söðla. Hann þekkir söguna af feiga amtmannssyninum. Morris virðir fyrir sér útsýnið. Hann hugsar til Víga-Glúms Eyjólfssonar:

„Espihóll hinum megin árinnar, kringlóttur gjallhóll, fyrir ofan hann rísa fjöllin upp í brekkur og tinda sem líkjast húsþökum – mjög tilkomumikið. Á miðri sléttunni fyrir framan húsið er lítill hóll – þingstaður Glúms. Yfir ána hjá Espihóli  (og hjá mörgum bæjum, því þeir eru jú margir beggja vegna árinnar)…“

Espihóll framundan. Hér sátu lengi sýslumenn Eyjafjarðarsýslu enda um eitt af höfuðbólum Íslands að ræða. Hér bjó fræðimaðurinn og annálaritarinn Jón Espólín um tíma. Morris er hissa á hversu lítið bærinn lætur yfir sér og hversu fáir eru á ferli í ljósi þess að hér búa þó um 20 sálir. Hér er ekki ætlunin að stoppa svo félagarnir ríða áfram án þess að gefa færi á spjalli við þá fáu hræður sem eru á sveimi. Að þessu sinni er það Jón söðli sem leiðir lestina. Ung stúlka með klút á höfði og svuntu um mittið verður á vegi þeirra. Hún stumrar yfir þvottabala, þungt hugsi eins og hún sé við það að taka afdrifaríka ákvörðun. Nærvera fjögurra ókunnugra reiðmanna virðist þó ekki trufla hana á nokkurn hátt. Jón býður góðan daginn. Hún lítur upp frá balanum og býður góðan dag. Englendingarnir tveir láta sér nægja að nikka til hennar sem tákn um vinahót. Unga stúlkan með þvottabalann er Jónína Vilhelmína Kristjánsdóttir, dóttir hjónanna á bænum, Kristjáns Kristjánssonar og Cecilíu Jónsdóttur. Jónína er tuttugu og eins árs gömul.

„Ég fylgdist með ykkur“

segir Jónína þegar Halldór ríður hjá. Staðhæfing hennar kemur flatt upp á Halldór sem fyrir forvitnissakir nemur staðar. Hinir þrír verða einskis varir og halda för áfram.

„Hvað varstu að segja?“

spyr Halldór og horfir undrandi í augun á Jónínu.

„Ég sá til ykkar handan árinnar og fylgdist með, hvort þið kæmust ekki heilu og höldnu yfir.“

Halldór lítur til baka yfir farinn veg og mænir á staðinn þar sem þeir fóru yfir ána. Hann er hissa á því að stúlka, sem hann kann engin deili á, skuli láta sér slíkt varða, ekki síst þar sem engin hætta var á ferð.

„Jú, þetta gekk allt saman vel…“

segir hann,

„…við fórum hratt og örugglega yfir. Við viljum ná til séra Jóns í Saurbæ fyrir háttatíma.“

Þegar Halldór er að búa sig undir að kveðja stúlkuna sem talar í gátum, gengur hún upp að honum, strýkur hesti hans hlýlega um vangann og segir svo:

„Við fylgjumst með þegar við verðum þess vör að ferðamenn ríði á vaðið við Maríugerði. Thorarensen bóndi á Espihóli drukknaði þar vorið 1844. Hann var sonur Stefáns amtmanns á Möðruvöllum. Í tæp 30 ár hafa þeir sem ferðast hér um jafnan talið sig hafa séð hann standa við árbakkann. Og þér að segja…þá hafa ekki allir góða reynslu af fylgd ferjumannsins.“

Halldór leggur lítinn trúnað á slíkt  hindurvitni og brosir til stúlkunnar.

„Amtmannssonurinn hefur sjálfsagt ekki lagt í okkur fjóra. Við erum jú afkomendur Engilsaxa og norrænna víkinga. Við erum máske engin lömb að leika við.“

Jónína brosir til baka. Með því skilja leiðir og Halldór nær í skottið á félögum sínum við Litla-Hól, koti rétt sunnan við Espihól. Fleiri ár þarf að fara yfir á leiðinni í Saurbæ. Finnastaðaá er fyrst í röðinni.

„Út á hraunbreiðu með stórum steinum, mikill klofinn dalur inn í fjöllin á bak við: sögusvið reyniviðarins.“

Þeir ríða hjá Möðrufellshrauni, framhjá grettistökum og yfir stórgrýti á vettvang sögulegra atburða. Dauðadómur fyrir blóðskömm og aftaka í hrauninu. Skjóldalur í vestri. Morris þekkir söguna af reynitrénu sem óx upp af blóði hinna dæmdu systkina. Hann horfir yfir sveitina og hugsar til sviðsmyndarinnar sem blasti við systkinunum þegar þau drógu andann hinsta sinn. Yfir Skjóldalsá fara þeir í ljósaskiptunum og handan Djúpadálsár eru hólar miklir. Yfir ána hjá Völlum, eftir reiðgötu með Borgarrétt á hægri hönd og þá fer að styttast í áfangastað þar sem ferðalangarnir hyggjast tjalda til einnar nætur.

Myrkur er skollið á og Morris og félagar nálgast Saurbæ af túninu ofan við bæinn. Olíulampi í glugga er sem leiðarljós síðasta spölinn og brátt koma daufar útlínur kirkju í ljós. Maður stendur á bæjarhlaðinu og fylgist með komu ferðamannanna. Hann heilsar þeim og kynnir sig. Fjórmenningarnir gera slíkt hið sama. Jóhannes er 27 ára vinnumaður, mikill dugnaðarforkur og skrafhreifinn mjög. Hann er hestamaður og öllum hnútum kunnugur á bænum. Jóhannes hefur unnið á fjölmörgum bæjum í sveitinni en mun að fimm árum liðnum flytja af landi brott og setjast að í Vesturheimi ásamt unnustu sinni.

„Ég sé að þú hefur tapað eyrnaádrátt“

segir hann og klappar einum klárnum. Þar sem þeir spjalla í kvöldkyrrðinni, berst ómur af tali innan úr bænum. Jóhannes tjáir gestunum að flestir séu gengnir til náða en að þeim sé velkomið að reisa tjöld í kirkjugarðinum.

„Mér sýnist þið vera dauðuppgefnir svo það er máske við hæfi að þið hvílið lúin bein hér í garðinum. Það fer ekki illa um þau sem fyrir eru…“

segir vinnumaðurinn og brosir. Þeir fara að tillögu vinnumannsins og tjalda á meðal hinna dauðu. Ró færist yfir og Morris dregur tóbak upp úr vasa sínum. Hann stendur við austurgafl kirkjunnar og tottar pípu í myrkrinu, horfir á ljóstírur á stangli á austurbakka Eyjafjarðarár og hugsar heim til Kelmscott.

Laugardagur 16. ágúst 1873

 

Þegar Morris gengur út úr tjaldi sínu um morguninn, lítur hann torfbæinn augum hið fyrsta sinn í góðri dagsbirtu. Hrollur fer um hann þennan kalda ágústmorgun þar sem hann stendur í kirkjugarðinum í Saurbæ. Hann ákveður að kveikja sér í pípu til að hressa sig við. Mannaferðir eru fáar á torfunni nema hvað vinnustúlka gengur út úr skemmu og inn í bæinn með ílát í fanginu. Jón söðli er kominn á ról en ekkert bólar á Halldóri sem sefur værum svefni.

„Svo hér reistu Auðunn rotinn og Helga sér bæ“

kallar Morris til Jóns á meðan hann tottar pípuna og virðir fyrir sér bæjarstæðið. Jón heldur áfram að sinna eigin hugðarefnum og sýnir engin viðbrögð við hrópum enska skáldsins. Saurbær stendur á hól undir brekku, svokölluðum Saurbæjarháls sem teygir sig mót Hleiðargarðsfjalli í suðri. Bærinn er stór í samanburði við aðra  bæi í hreppnum, með þrjár stærri burstir fyrir miðju, tvær smærri við suðurendann og eina að norðanverðu.

Morris dvelur í augnablikinu með pípuna sína þegar Faulkner skríður út úr tjaldinu. Hann nýr stírurnar úr augunum eftir heldur rysjóttan nætursvefn. Þeir spjalla saman á meðan Faulkner kemur sér í spjarirnar. Straumur fólks á bæjarhlaðinu hefur aukist án þess þó að nokkur gefi sig á tal við ferðalangana í kirkjugarðinum. Aðeins stöku augngotur og pískur. Frá bænum leggur daufan matarilm sem blandast saman við angan af pípureyk. Jóni þykir nóg um mók Halldórs og stjakar við honum svo Halldór sprettur á fætur eins og stálfjöður. Afskiptasemi Jóns fer illa í Halldór sem er úrillur yfir uppátækinu en klæðir sig á mettíma inn í tjaldinu. Hann er ekki vanur að láta vekja sig og horfir hálf-skömmustulega framan í félaga sína þegar hann kemur undir beran himin. Morris og Faulkner er skemmt yfir öllu saman og sjaldséð glott færist yfir andlit Jóns.

Nú hagar svo til að presturinn í Saurbæ gengur hröðum skrefum í átt að klukknaportinu og inn um kirkjugarðshliðið. Séra Jón Austmann er tiltölulega nýr í starfi hér, tók við brauðinu í desember síðastliðnum eftir að hafa gegnt prestsembætti í Bárðardal. Hann heilsar upp á fjórmenningana og býður þá velkomna í brauð sitt. Rétt um mánuður er liðinn frá brúðkaupi í Skagafirði þar sem dóttir þeirra hjóna, hin tvítuga Málfríður Anna og Guttormur Vigfússon prestur á Ríp í Hegranesi gengu í heilagt hjónaband. Þrátt fyrir ferðalög og miklar annir eru engin þreytumerki sjáanleg á hinum 64 ára gamla presti. Þvert á móti leikur hann á alls oddi þar sem hann ræðir við gestina í kirkjugarðinum. Hann klæðist reiðbuxum, víðri kápu með herðakraga og stígvélum. Svo virðist sem eitthvert fararsnið sé á honum. Að loknu almennu kurteisistali og stuttu spjalli um ferðalag fjórmenninganna, lítur presturinn yfir kirkjugarðinn, réttir út arma líkt og Christus Thorvaldsen forðum og mælir:

„Ég vona að þið hafið notið hvíldarinnar í garðinum.“

Fjórmenningarnir kinka kolli og láta þar við sitja. Þeir vilja ekki tefja för prestsins að óþörfu. Þegar Morris gerir sig líklegan til að taka til máls, snýr presturinn sér við á staðnum og spígsporar í átt að sáluhliðinu. Fjórmenningarnir fylgja í humátt á eftir.

„Ég vil gjarnan bjóða ykkur heim í bæ að þiggja góðgerðir. Sá hængur er á að ég þarf að sinna mikilvægu erindi á næsta bæ en ég verð kominn aftur áður en þið vitið af. Frúin tekur á móti ykkur.“

Prestuinn hefur varla sleppt orðinu þegar hann rýkur af stað til móts við Jóhannes vinnumann sem stendur á hlaðinu með fákinn Sörla í taumi. Séra Jón ríður burt með hasti en Morris, Faulkner, Halldór og Jón söðli ganga til bæjar.

Eiginkona prestsins heitir Helga. Hún er frá Böðvarsnesi í Fnjóskadal og er fimmtug að aldri. Helga er álitin hin mesta heiðurskona af samferðafólki, hóglát en þrekmikil. Hún tekur vel á móti gestunum og vísar þeim til borðs.

„Ykkur veitir ekki af staðgóðum árbít áður en þið leggið af stað héðan“

segir hún og fylgist grannt með Önnu Hólmfríði, 25 ára vinnukonu þegar hún ber steikt kindakjöt á borð. Hver vinnukonan á fætur annarri virðist eiga erindi við prestkonuna sem vísar þeim jafnharðan fram. Áreitið er umtalsvert en gestirnir láta sér fátt um finnast og taka vel til matar síns. Þeir háma í sig kjötið og renna því niður með mjólk sem þeir drekka af áfergju. Kappátið veldur velgju og vindgangi hjá sumum.

Virðuleg kona gengur inn með ungan dreng sér við hlið. Þau haldast í hendur. Í þetta skiptið gerir Helga engar athugasemdir enda augljóst að konan er ekki af sama sauðahúsi og vinnukonurnar og drengurinn er ekki tökudrengur. Fatnaður þeirra ber þess greinileg merki. Konan heilsar hverjum og einum gesti við borðið. Skyndilega beinir hún sjónum sínum að enska skáldinu og mælir af yfirvegun:

„Sæll herra Morris. Leyfist mér að kynna mig. Ég heiti Kristín Rannveig Tómasdóttir Thorlacius. Ég er af Hvassafellsætt, fædd á Steinsstöðum í Öxnadal árið 1834, systurdóttir skáldsins frá Hrauni og eiginkona séra Jóns heitins Einarssonar Thorlaciusar.“

Ekki er laust við að fjórmenningarnir séu nokkuð hissa á þessari ítarlegu kynningu Kristínar en jafnframt fullir aðdáunar yfir festu hennar og einlægum vilja til að ávarpa skáldið. Hún er þar að auki vel lesin.

„Ég þekki til verka þinna og kann vel að meta ljóðabálk þinn The Earthly Paradise, sérstaklega hvernig þú sækir hugmyndir í Laxdælu í kvæðinu The Lovers of Gudrun.“

Kristín ýtir við drengnum að sér og leggur hendur yfir axlir honum.

„Þetta er sonur minn Ólafur Jón Thorlacius. Hann er á fimmta ári, fæddur hér í Saurbæ vorið 1869. Ár er liðið frá því að faðir hans dó, hann Jón minn elskulegur. Blessuð sé minning hans.“

Kristín styður á drenginn til marks um að nú skuli hann ganga í átt að gestunum.

„Heilsaðu herra Morris. Hann er eitt af höfuðskáldum Englands sem kunnugt er af kvæðum hans og þýðingum.“

Drengurinn hlýðir móður sinni og þar sem hann stendur andspænis þessum ókunnuga, skeggjaða manni, réttir hann fram höndina og heilsar að hætti móður sinnar:

„Sæll herra Morris.“

Þeir horfast í augu. Morris tekur í höndina á drengnum.

„Sæll herra Ólafur.“

Morris brosir í kampinn. Eftir augnabliks þögn byrjar hann að tala í bundnu máli. Heyra má saumnál detta í Saurbæ.

 

„Heaven or Hell I have no power to sing,

I cannot ease the burden of your fears,

Or make quick-coming death a little thing,

Or bring again the pleasure of past years,

Nor for my words shall ye forget your tears,

Or hope again for aught that I can say,

The idle singer of an empty day. “

 

Friðurinn er rofinn af hófadyn þegar séra Jón ríður í hlað á Sörla sínum. Morris klappar á kollinn á Ólafi í kveðjuskyni og stendur upp frá borðinu. Stofan tæmist og gestirnir ganga út á hlað til skrafs og ráðagerða. Steinsnar frá, stendur aldraður maður á tali við sjálfan sig. Forvitni Jóns söðla er vakin svo hann laumar sér burt og gengur í átt að gamla manninum. Klukkan er langt gengin í ellefu og styttist í brottför fjórmenninganna. Morris og Faulkner veita því eftirtekt að kirkjudyrnar standa opnar upp á gátt. Yfir dyrunum er svokölluð þríhyrna í bláum lit eins og kirkjuhurðin. Þeir spyrja Jón hvort þeir megi skoða kirkjuna áður en þeir leggja af stað til Möðruvalla, hinum megin árinnar.

„Sjálfsagt mál!“

segir Jón og gengur í átt að kirkjunni. Morris, Faulkner og Halldór fylgja á eftir. Jón söðli er í samræðum við Bessa Bessason, 76 ára niðursetu á bænum. Bessi er blindur en mikill sagnamaður sem hefur yndi af því að segja sögur af útilegumönnum og reimleikum. Á leiðinni til kirkju eys séra Jón úr skálum visku sinnar. Þremenningarnir leggja við hlustir.

„Séra Einar Thorlacius lét reisa kirkjuna sumarið 1858. Hann lést á aðfangadag jóla 1870. Sonur hans og forveri minn í starfi hér, Jón Thorlacius, lést á síðastliðnu ári. Ekkjan og sonur hennar, Ólafur litli, búa hér.“

Við dyrnar mæta þeir tveimur konum sem eru að koma úr kirkjunni. Báðar eru vel til hafðar, sér í lagi sú eldri. Hún klæðist íburðarmiklum faldbúningi. Sú yngri, svipmikil og á óræðum aldri, styður við þá eldri sem er komin á níræðisaldur. Morris verður starsýnt á beltisskjöld og víravirki gömlu konunnar, skreytt silfurdoppum og silfurþráðum. Ef hann gæti fært Jane sinni slíkar gersemar að lokinni Íslandsdvöl, þá færi hann sæll og glaður af landi brott. Sú gamla er nokkuð skrafhreifin. Þau Jón skiptast á nokkrum orðum. Svo virðist sem hún tali nokkuð í bundnu máli og Morris leiðist það ekki. Minna fer fyrir yngri konunni sem þegir og lítur vart upp þó sjálfur presturinn sé í návist hennar. Að loknu stuttu spjalli við séra Jón, snúa konurnar sér að ferðalöngunum. Gamla konan lætur sem Faulkner og Halldór séu ekki á staðnum en horfir þess í stað í augun á Morris.

„Svo þér eruð enska skáldið. Gleður mig að hitta yður. Ég heiti Margrét Jónsdóttir. Þetta er dóttir mín Álfheiður.“

Gamla konan heldur áfram að segja af högum sínum og ekki laust við að það örli á góðlátlegum gorgeir.

„Ég og eiginmaður minn, séra Einar Thorlacius sálugur, gengum í hjónaband sléttu ári fyrir ósigur Napoleons við Waterloo. Við eignuðumst tíu börn, fimm drengi og fimm stúlkur. Hvað heita þau nú…“

Sú gamla hlé á máli sínu og muldrar eitthvað fyrir munni sér, einbeitt á svip. Loks hefur hún upp raust sína:

„Ólöf, Margrét, Álfheiður

Elín Guðrún, Þrúður,

Sigfús, Bjarni siðugur,

Svo Jón, Þorsteinn, Hallgrímur.“

 

Að hætti enskra herramanna, opnar Faulkner kirkjugarðshliðið fyrir íslensku hefðarkonunum, mæðgunum Margréti og Álfheiði. Morris horfir hugsi á eftir þeim haldast í hendur og rölta í hægðum sínum heim að bæ. Virðing er honum efst í huga. Þarna fer kona með sögu. Kona sem sett hefur svip á samtíð sína.

„Henni Margréti er ekki fisjað saman…“

heyrist í séra Jóni

„…enda af merkilegum ættum, dóttir Jóns lærða í Möðrufelli.“

Austmann, Morris og félagar ganga inn í Saurbæjarkirkju. Presturinn gengur upp að altarinu, tekur þar fram fjögur glös og hellir portvíni úr flösku sem hann dregur upp úr vasa sínum. Slík hversdagsleg notkun helgidómsins kemur Englendingunum spánskt fyrir sjónir. Þeir verða hins vegar að lúta siðum og venjum innfæddra eins og sönnum ferðamönnum sæmir. Þeir eru jú gestir í þessu landi. Jón lyftir glasi og tekur til máls:

„Herrar mínir. Nú skulum við skála. Það er mér mikil ánægja að vera verkfæri í hendi Drottins og geta greitt ferð ykkar hér um slóðir. Drottinn, sem ræður yfir oss öllum, fylgi ykkur á leiðarenda. Hann haldi hendi sinni yfir ykkur og veiti ykkur vernd sína og blessun. Amen.“

Morris horfir á altaristöfluna. Hún kom frá Miklagarðskirkju um aldamótin síðustu. Með augun á krossfestum Kristi, lyftir hann glasi.

„Skál!“

Jón söðli bíður eftir félögum sínum á hlaðinu. Hann sat ekki auðum höndum á meðan félagar hans skoðuðu kirkjuna. Tjöldin eru komin niður og þörfustu þjónarnir eru klárir til brottfarar. Morris gengur út úr kirkjunni og horfir til suðurs, inn dalinn frá Saurbæ í síðasta sinn. Klausturstæði frá 12. öld í grennd, sunnan við kirkjuna og enn lengra í suðri

„dalsbotninn, lokaður af stökum fjöllum sem eru í laginu eins og tjöld.“

Félagarnir fjórir og presturinn stíga á bak.

„Möðruvellir í hlíð hinum megin. Presturinn fer sínar leiðir.“

Nú skal haldið af stað og riðið til móts við Möðruvallakirkju á austurbakkanum. Prestfrúin, ekkjurnar og börn þeirra, Bessi og hópur vinnufólks safnast saman framan við bæinn til að kveðja enska skáldið og ferðafélaga hans. Jóhannes vinnumaður veifar til þeirra, gengur svo til Önnu Hólmfríðar og kyssir hana á kinn.

„Lögðum af stað klukkan ellefu með presti og fórum yfir ána til Möðruvalla…“

Séra Jón fer yfir ána við Diskavað, neðan og austan við Saurbæ og fjórmenningarnir fylgja á eftir. Presturinn bendir í allar áttir á meðan hann lætur dæluna ganga. Hann vísar á söguslóðir Víga-Glúms og segir frá Guðmundi ríka. Guðmundur var mikill höfðingi á söguöld og bjó á Möðruvöllum.

„Eyjólfur, faðir Guðmundar, var sonur Einars, sonar Auðuns rotins landnámsmanns í Saurbæ. Í Ljósvetninga sögu segir að Guðmundur hafi haft hundrað hjóna og hundrað kúa.“

Morris kann að meta sagnafróðleik prestsins og þekkingu hans á þjóðlegum fræðum, enda sjálfur mikill áhugamaður um Íslendingasögurnar. Hann hlustar gaumgæfilega þegar presturinn talar. Kannski ratar eitthvað af visku prestsins í dagbókina góðu:

„…sýnir okkur einn bæ – sunnan við var fjárhús Glúms en norðan við, kálfakofinn hans; hundrað menn í húsinu.“

Þeir koma að Möðruvallakirkju. Aldarfjórðungur er liðinn frá því að kirkjan var reist af Flóvent Sigfússyni, Ólafi Briem, Friðriki Möller og bændum í sveitinni. Meiri athygli vekur þó stórgrýti sem búið er að hlaða þétt upp við kirkjuna. Englendingarnir klóra sér í höfðinu yfir þessum sérkennilega byggingarstíl, grunlausir um þær praktísku ástæður sem búa að baki ákvörðuninni. Fárviðri hnikaði kirkjunni til fyrir nokkrum árum. Þeir ríða framhjá einu helsta aðdráttarafli Möðruvalla sem er gamalt klukknaport, byggt árið 1781. Bærinn stendur norðan við kirkjuna og þar stíga ferðamennirnir af baki. Þeir tjóðra hestana við stóran og myndarlegan hestastein sem staðsettur er fyrir framan bæinn.

„Stór steinn með hringhandföngum fyrir framan húsið.“

Á Möðruvöllum búa hjónin Magnús Ólafsson 35 ára og kona hans Marselía Kristjánsdóttir 22 ára, gestrisin rausnarkona. Meðal heimilisfólks á Möðruvöllum eru ekkjurnar madama Anna Pálsdóttir 84 ára og Helga Skúladóttir 67 ára. Helga er bróðurdóttir Marselíu, dóttir Skúla Kristjánssonar óðalsbónda á Sigríðarstöðum í Ljósavatnsskarði. Þegar Marselía verður gestanna vör, gengur hún út um bæjardyrnar með nokkrum herkjum þó. Hún er gengin sex mánuði á leið. Húsfreyjan og presturinn heilsast.

„Er húsbóndinn heima?“

spyr Jón.

„Nei, hann átti erindi við Ólaf í Kálfagerði“

dæsir Marselía og strýkur ennið.

„Hann verður ekki lengi í burtu.“

Drengur innan við fermingu stendur álengdar með hund sér við hlið. Ólafur Helgi Benediktsson er sveitarómagi. Hann fylgist með því sem fram fer, eins og hann sé að passa upp á húsfreyjuna. Marselía býður ferðalöngunum í bæinn, eins og gestrisinna Íslendinga er siður. Halldór og Jón söðli afþakka en Morris og séra Jón stíga af baki. Inn í bænum hitta þeir Margréti Guðmundsdóttir, 14 ára fósturstúlku sem gengur í störfin sem húsfreyjan treystir sér ekki til að sinna. Marselía býður gestunum upp á léttar veitingar en Margrét sér um að taka þær til. Sem fyrr er Morris áhugasamur um nærumhverfi sitt. Hann horfir í kringum sig á meðan hann japlar á flatköku sem hann skolar niður með kaffisopa. Hann horfir eftir mynstrum í lofti og skreytingum á veggjum. Stofan á Möðruvöllum heillar hann.

„Falleg stofa með útskornum húsgögnum. Svo var haldið af stað á ný.“

Eftir stutta heimsókn kveðja þeir Marselíu og halda til baka sömu leið, yfir vaðið, framhjá Saurbæ, yfir árnar og stórgrýtt land þar til þeir koma að Litla-Hóli sem þeir höfðu riðið framhjá daginn áður. Við Litla-Hól kveður séra Jón fjórmenningana og heldur heim á leið.

„Presturinn skildi við okkur við Litla-Hól, hálfa leiðina til Akureyrar.“

Niður bratta brekku fara þeir norðan Espihóls og fylgja bökkum árinnar til norðurs. Brátt koma þeir að Hrafnagili. Bærinn stendur við samnefnt gil með tignarleg fjöll í bakgrunni. Börn að leik við gilið og vinnuhjú sem standa sína plikt ber vott um líf á þessu forna höfuðbóli. Grafreitur framan við bæinn vekur athygli í ljósi þess að engin er kirkjan. Halldór og Jón söðli vita að Akureyringar áttu kirkjusókn að Hrafnagili til ársins 1863. Þá var kirkjan rifin og önnur tekin í notkun á Akureyri, sú fyrsta á þeim bænum. Þrátt fyrir kirkjuleysið er Hrafnagil ennþá prestsetur. Þar býr prófasturinn í Eyjafjarðarsýslu, Daníel Halldórsson 54 ára, ásamt eiginkonu sinni Jakobínu Soffíu Magnúsdóttur, 44 ára og sex börnum þeirra og tveimur fósturbörnum. Börnin eru á aldrinum sex til tuttugu og eins árs. Þá er ótalinn hópur vinnumanna og -kvenna á Hrafnagili.

Daníel og Jakobína hafa verið gift í tæpan aldarfjórðung. Jakobína er dóttir Magnúsar Stefánssonar amtmanns Þórarinssonar á Möðruvöllum í Hörgárdal. Magnús dó 1846, tveimur árum eftir að bróðir hans Stefán, drukknaði við Maríugerðisvað. Móðir Jakobínu hét Geirþrúður Thyrrestrup. Tæpur áratugur er liðinn frá því hún dó drottni sínum. Magnús og Geirþrúður bjuggu á Stóra-Eyrarlandi við Akureyri. Eftir að Daníel varð prestur á Hrafnagili árið 1860, og tengdamóðir hans var orðin ekkja, fór hann fram á að hún yrði svipt sjálfræði. Hún var á þeim tíma ein ríkasta kona landsins. Eftir deilur og bréfaskrif við sýslu- og amtmann fékk Daníel sínu framgengt. Ári síðar erfði hann tengdamóður sína án þess þó að fá umsjón með fjármunum hennar. Þá umsjón fékk faktor Bernhard August Steincke, verslunarstjóri á Akureyri. Fyrstur til þess að fá lán úr eignastýringu Steincke var hins vegar séra Daníel Halldórsson.

Á heimreiðinni hitta þeir ungan léttadreng. Hann situr á grasinu í vegarkantinum með strá í munni og dundar sér við að tálga spýtu. Hann segist vera 16 ára og heita Jón. Jón söðli spyr drenginn hvort einhver á bænum geti aðstoðað þá við að tylla skeifu sem hafði losnað á leiðinni, undir framfót eins af klyfjahestunum.

„Það hljóta að vera til hestaskónaglar á þessum bæ sem duga þar til við komum til Akureyrar, ekki satt“

segir Jón söðli. Drengurinn stendur á fætur, hleypur að útihúsi nálægt bænum og kallar:

„Mundi.“

Guðmundur, 46 ára vinnumaður, kemur gangandi til móts við ferðalangana. Íslensku fylgdarsveinarnir sjá alfarið um ákvarðanatöku þegar kemur að járningum svo Morris og Faulkner ríða áfram í átt að bænum. Halldór og Jón söðli fylgja Munda til smiðju. Prófasturinn verður var við mannaferðir og kemur út á hlað. Hann hneigir höfuð lítillega og býður Morris og Faulkner velkomna með lófa saman lagða eins og hann sé að biðja bænir. Við fyrstu kynni kemur Daníel gestunum fyrir sjónir sem geðþekkur kirkjunnar þjónn. Hann er stórskorinn í framan með þykkar varir og þykkt hár, greitt til hliðar.

„Ég er einn í bænum sem stendur. Ég biðst forláts á þeim fábrotnu veitingum sem ég býð gestum mínum upp á á meðan frúin er í kaupstað. Ekki er von á henni fyrr en um nónbil næsta dag.“

Eftir stutt spjall á hlaðinu er gestunum vísað inn í bæinn og þeim til setunnar boðið á sérstöku einkabókasafni húsbóndans.

Á meðan prófasturinn skreppur frá, rýna Morris og Faulkner í bókakili af öllum stærðum og gerðum í hillum allt um kring. Erfitt er að átta sig á fjölda bóka hér í þessari þröngu og dimmu kytru og hvers eðlis þær eru.

„Annar prestur og dimma bókasafnið hans.“

Séra Daníel birtist með flösku af Cognac og þrjú lítil glös sem hann hellir í.

„Hér geymi ég gersemarnar mínar“

segir hann og drekkur í botn. Hann skenkir sér annan drykk. Þegar presturinn er í þann mund að lyfta glasi öðru sinni, rís Morris úr sæti sínu og gengur í átt að einni bókahillunni.

 „Má ég herra Halldórsson?“

spyr hann og sýnir með handahreyfingum eftir hverju hann falast í hillunni.

„Gjörðu svo vel“

segir Daníel og klárar úr glasinu. Morris dregur fram stóra og þykka bók með langan titil. Rymbegla sive Rudimentum Computi Ecclesiastici Et Annalis Veterum Islandorum, in qvo etiam continentur Chronologica, Geographica, Astronomica, Geometrica, Theologica, nonnulla ex historia universali & naturali rariora. Öðru nafni Rímbegla. Titill bókarinnar er samsettur úr „rymb“ sem vísar til dagatals eða reiknivélar og forníslenska orðinu „egla“ sem þýðir bók eða skrá. Bókin geymir athuganir Störnu-Odda frá 12. öld. Morris tyllir sér varlega í stólinn með Rímbeglu í fanginu. Með sælusvip handleikur hann hina íslensku handbók um tímatal, prentaða var í Kaupmannahöfn árið 1780. Hann handleikur bókina varlega áður en hann leggur hana í kjöltu sér, opnar og byrjar að fletta. Inn á milli strýkur hann skeggið. Dauðaþögn ríkir í bókaherberginu fyrir utan dauft skrjáf í blaðsíðum. Þar til presturinn rýfur þögnina:

„Afi Bínu minnar átti þessa, Stefán Thorarensen amtmaður á Möðruvöllum. Stefán fór til Kaupmannahafnar árið 1770 til að stunda nám. Hann var erlendis í rúman áratug. Ég hygg að hann hafi komið með Rímbeglu með sér þegar hann kom heim til Íslands. Hann, þessi mikli heiðursmaður, lést árið 1823. Amtmannsfrúin, frú Ragnheiður Scheving, flutti þá til Akureyrar. Hún lést árið 1843 og þá komst bókin í hendur sonar þeirra og tengdaföður míns, Magnúsar Thorarensen. Hann var þá giftur Geirþrúði Thyrrestrup.“

Séra Daníel skynjar að yfirferðin á ættartengslum Thorarensen-fólksins ruglar Englendingana í ríminu svo hann grípur til nánari útskýringa.

„Jú sjáið til, þegar við Bína gengum í hjónaband árið 1850 var tengdafaðir minn farinn á vit feðra sinna svo bókin dagaði uppi hjá tengdamóður minni. Þegar hún blessunin kvaddi þessa jarðvist fyrir níu árum, fengum við Bína fáeina muni úr hennar fórum, þar á meðal þessa gömlu skruddu amtmannsins.“

Morris skoðar eina af upphafsblaðsíðum bókarinnar og sér áritun með bleki undir teikningu af Árna Magnússyni, fræðimanni og handritasafnara. „SThorarensen.“ Eftir góða skoðun á undirskrift amtmanns, lokar Morris bókinni, stendur upp og stingur henni á sinn stað í hillunni.

„Jæja, við verðum víst að halda áfram.“

Faulkner og Daníel rísa úr sætum og presturinn klárar úr glasi sínu. Klyfjahestar jafnt sem reiðhestar bíða og Halldór og Jón söðli eru tilbúnir að klára síðasta áfanga ferðalagsins til Akureyrar.

Fjórmenningarnir eru við það að stíga á bak þegar presturinn strunsar inn í bæinn. Hann birtist að vörmu spori með bók í annarri hendi sem hann smeygir ofan í koffort á einum reiðskjótanum. Því næst horfir hann upp til Morris sem kominn er á bak fáki sínum.

„Þessi merkilega bók hefur ferðast vítt og breitt, frá Höfn til Möðruvalla, frá Akureyri að Stóra-Eyrarlandi og þaðan hingað til mín. Ég vil gefa þér hana herra Morris, til minningar um heimsókn þína hingað að Hrafnagili.“

Morris þakkar prestinum með mestu virktum þessa höfðinglegu gjöf.

„Hún mun sóma sér vel heima á Kelmscott herra Halldórsson, á meðal annarra öndvegisrita frá Íslandi.“

Séra Daníel horfir til skiptis á ferðalangana á meðan þeir þoka lestinni af stað í rólegheitum.

„Þegar þið komið í kaupstað, skulu þið banka upp á hjá Havsteen kaupmanni. Berið honum kveðju mína og ef ég þekki hann rétt, mun hann taka ykkur með kostum og kynjum. Hjá honum eru allsnægtir matar og drykkjar og þar fáið þið næturgistingu. Hann er öllum hnútum kunnugur þegar kemur að því að sinna erlendum ferðamönnum sem koma til bæjarins. Ef þið hittið frúna, megið þið skila kveðju til hennar…ef hún kærir sig um að þiggja hana. Sophie er systir tengdamóður minnar.“

Degi er tekið að halla og enn er um klukkutíma reið til Akureyrar. Sem fyrr ríða þeir félagar meðfram Eyjafjarðará í norðurátt, framhjá hverjum bænum á fætur öðrum. Ólíkt Hrafnagili standa bæirnir nú hátt upp í hlíð þeim á vinstri hönd og því eru þeir í nokkurri fjarlægð frá slóð fjórmenninganna. Á Hrafnagili var ákveðið að ríða í einum spretti til Akureyrar svo frekari heimóknir á bæi verða að bíða betri tíma.

Þeir nálgast Kropp. Þar búa Jóhann Stefánsson 44 ára, Ingibjörg Jóhannesdóttir 32 ára eiginkona hans og börn þeirra. Eftir þrjú ár verða þau sest að í Ameríku. Sonurinn Vilhjálmur mun bætast í hópinn að sex árum liðnum í Manitoba í Kanada. Sá á eftir að verða mikill landkönnuður. Framhjá Kristnesi fara þeir, landnámsjörð Helga magra. Morris horfir í austurátt. Skyldi hann sjá hólmann þar sem Þórunn hyrna varð léttari og fæddi stúlkubarn, fyrsta Eyfirðinginn að því sagt er? Á bænum Reykhúsum, rétt norðan við Kristnes, er önnur fjölskylda sem farin er að líta Vesturheim hýru auga. Friðrik Jafetsson Reinholt, fimmtugur bóndi og  Sólveig Rebekka Benediktsdóttir 41 árs eiginkona hans munu eftir nokkur ár sigla með skipinu Camoens til Kanada ásamt fjórum börnum. Friðriki er margt til lista lagt. Hann er járnsmiður og var á meðal þeirra sem reistu fyrstu kirkjuna á Akureyri fyrir tíu árum.  Indriði er elstur í hópi barna þeirra sem eru á aldrinum sex til tólfa ára. Hann mun áratugum síðar særast í átökum heimsstyrjaldar en lifa hildarleikinn af. Næsti bær sem fjórmenningarnir ríða framhjá er Teigur. Hjónin Guðmundur Guðmundsson 36 ára og Sigríður Sæunn Sigurðardóttir 38 ára búa þar ásamt tveimur barnungum sonum. Sigríður var áður gift Friðriki skáldi Daníelssyni frá Skáldsstöðum í Eyjafirði. Hann lést úr holdsveiki á sjúkrahúsi í Danmörku árið 1863, þrítugur að aldri. Fjórum árum síðar gengu þau Sigríður og Guðmundur í hjónaband og eiga þau tvo syni. Sá eldri er á fjórða ári og heitir Friðrik Daníel.

Morris horfir yfir á austurbakkann hvar þeir riðu suður fjörðinn deginum áður. Þeir sjá fólk í heyskap við árbakkann og í tjöld á stangli. Þar sem ferðalangarnir ríða undir hlíðum kotbæjarins Syðragils, mæta þeir manni um tvítugt með hrífu í hendi. Hann er með hatt á höfði, klæddur þunnri skyrtu og vinnubuxum, dungarees eins og Morris og Faulkner kalla þær. Friðrik Ferdinand býr á Syðragili og er einn af fjölmörgum sem eru við heyvinnu á bökkum árinnar. Friðrik tekur hattinn ofan og býður góða kvöldið þegar Morris og félagar ríða þar hjá. Þeir svara í sömu mynt en halda svo för áfram.

„Ríðum hinum megin árinnar og í öfuga átt við það sem við gerðum þegar við riðum inn fjörðinn. Fólk í heyskap með tjöld á mýrlendum hólmum.“

Þreytan er farin að sækja á ferðalangana og þá er gott að Akureyri skuli vera innan seilingar. Framhjá Kjarna fara þeir þar sem sýslumaðurinn Gunnlaugur Briem og Valgerður kona hans bjuggu ásamt börnum í aldarbyrjun. Kirkjugarður í augsýn í landi Nausta. Vegna landleysis eftirlét séra Daníel á Hrafnagili hinum nýstofnaða kaupstað spildu úr eignarjörð sinni á Naustum svo bæjarbúar gætu flutt lík ástvina til greftrunar. Ekki langt undan í norðri, handan Búðargils, er Stóra-Eyrarland. Þar býr ekkjan Margrét Ingibjörg Halldórsdóttir, 47 ára, ásamt þremur börnum þeirra Gunnlaugs heitins og vinnufólki. Yfir Naustahöfða eru dökk ský. Kólnað hefur í veðri og dagsbirtan hopar en hann hangir þurr. Akureyri var áður hluti af Hrafnagilshreppi. Bærinn fékk kaupstaðarréttindi fyrir rúmum áratug og sjö ár eru síðan Oddeyri varð hluti af kaupstaðnum.

Bærinn lúrir í makindum sínum undir hlíðinni þegar Morris og félagar brokka eftir höfðanum í norðurátt og útsýnið yfir Pollinn er fallegt. Þeir fara niður Búðargilsbrekkuna norðan kirkjugarðsins. Brekkan er í beygjum og sveigjum en loks koma þeir niður á flatlendið við gilsmunnann. Þeir eru komnir til Akureyrar.

 

Framhald…

 

  Munkaþverá árið 1906.

 

  Munkaþverá árið 1906. Þórey Guðlaugsdóttir, ekkja Jóns Jónssonar, er áttunda frá vinstri.

 

  Maríugerðisvað er kennt við kotið Maríugerði sem stóð þar nærri.

 

   Espihóll í lok 19. aldar.

 

  Finnastaðaá, Möðrufellsfjall og Skjóldalur til vinstri. Ljósmyndari: Þorsteinn Jósepsson. Mynd fengin af   sarpur.is.

 

  Saurbær í Eyjafirði. Saurbæjarháls í bakgrunni.

 

  Austurgafl Saurbæjarkirkju í Eyjafirði. Mynd fengin af sarpur.is.

 

  Vesturgafl Saurbæjarkirkju. Mynd fengin af sarpur.is.

 

 

  Altaristaflan í Saurbæjarkirkju.

 

  Úr sóknarmannatali Saurbæjarprestakalls árið 1873.

 

  Dætur Einars Thorlaciusar og Margrétar Jónsdóttur. Álfheiður stendur lengst til hægri. Mynd fengin af     sarpur.is.

 

  Möðruvallakirkja í Eyjafirði.

 

 

Hrafnagil í Eyjafirði 1908. Mynd fengin af sarpur.is.

 

  Rymbegla. Varðveitt á Amtsbókasafninu á Akureyri, áður í eigu Stefáns Thorarensen amtmanns.

 

  Stóra-Eyrarland.

 

  Leið William Morris og félaga frá Vaðlaheiði, í Eyjafjarðarsveit og þaðan til Akureyrar.

Eftirfarandi frásögn er byggð á dagbók William Morris, sóknarmannatölum og öðrum heimildum sem greina frá ferðalagi Morris um Norðurland eystra í ágúst 1873. Höfundur reynir eftir fremsta megni að hafa það sem sannara reynist í nálgun sinni en tekur sér skáldskaparleyfi og getur í eyður svo frásögnin fái eðlilega framvindu og til að gæða hana lífi.

William Morris og Charles Joseph Faulkner hófu ferðalag sitt um landið í júlí. Þeir ferðuðust um Suðurland, upp á hálendi og komu til byggða í Bárðardal þegar vika var liðin af ágúst. Þeir kvöddu landshlutann 19. ágúst og héldu til Reykjavíkur, þaðan sem þeir héldu af landi brott 5. september. Hér er annar hluti frásagnarinnar. Hann segir frá ferðalagi William Morris í Mývatnssveit, Laxárdal, Reykjadal og Fnjóskadal.

Við húsvitjun vorið 1873, hitti séra Jón Austmann fjölskyldumeðlimi og vinnufólk á Gautlöndum. Alls á þriðja tug heimilismanna. Unga fólkið í Mývatnsþingi fékk góðan vitnisburð hjá prestinum

„…reyndist úngt og ógift fólk yfir höfuð vel að sér í kristindóms þekkingu, svo sem: Biblíufróðleik, bóklestri og kunnáttu bæna og sálma, og hegðar sér skikkanlega.“

Langt er liðið á  sumar og Austmann er hættur að vitja safnaðarins í Mývatnsþingi. Nú situr hann prestssetursjörð í Eyjafirði, grunlaus um komu fjögurra ferðamanna eftir vikutíma.

Laugardagur 9. ágúst 1873. Heiðskír himinn og sólskin upp á heiði. Morris fylgir gamalli reiðleið. Hún ku vera leiðarljós þeirra sem hyggjast sækja menningarsetrið að Gautlöndum heim. Svalur andvari á berangri er kærkominn kappklæddum Englendingunum. Hraun og birkikjarr leysir smám saman af torfærur og gráar hæðir heiðarinnar. Hitinn fer  hækkandi eftir því sem neðar dregur og ferðalangarnir nema staðar til að fækka fötum. Bratt gil og bæjarlækur og fuglarnir syngja. Bær í seilingarfjarlægð. Hjónin á Gautlöndum heita Jón Sigurðsson og Sólveig Jónsdóttir, bæði 45 ára. Börn þeirra í foreldrahúsum eru sjö talsins, þriggja til fimmtán ára gömul.

Morris, Faulkner, Jón söðli og Halldór leita að ákjósanlegum næturstað á túninu við bæinn. Fyrsta fólkið á vegi þeirra eru hin tvítugu Ólöf Einarsdóttir vinnukona og Sigurður Kráksson vinnumaður. Þau kippa sér ekki upp við för ókunnugra manna og halda iðju sinni áfram eins og ekkert hafi í skorist. Þeir skima eftir sléttum grasbala og finna á annars þýfðu túni undir hól á lækjarbakkanum. Aldeilis prýðilegur tjaldstaður. Ekki líður á löngu þar til frænda húsbóndans ber að garði. Sigurður, sem er Ásmundsson og ráðsmaður þeirra hjóna, gengur til móts við ferðalangana og er hinn glaðasti þegar hann heilsar þeim.

Ráðsmaðurinn baðar út höndunum í sífellu á meðan hann heldur ræðu yfir hópnum. Halldór og Jón virðast samsinna öllu sem hann segir og kinka kolli með reglulegu millibili. Morris og Faulkner skilja orð og orð en missa fljótlega þráðinn. Náttúran togar í og hugur þeirra dregst að píramítlaga fjalli í fjarlægð. Skyndilega gerir ráðsmaðurinn hlé á máli sínu, strýkur svitann af enninu og horfir til Morris.

„Það er gott veðrið að tarna.“

Morris brosir í kampinn, bendir í átt að fjallinu og spyr:

„Hvað heitir fjallið?

Ráðsmaðurinn snýr höfði í átt að keilulaga móbergsfjallinu og svarar:

„Þetta? Þetta er Vindbelgur“

og með því sama er hann horfinn á braut. Halldór og Jón útskýra fyrir Englendingunum það helsta sem kom fram í máli ráðsmannsins.

„Húsbóndinn er ekki heima vegna starfa á Alþingi Íslendinga. Húsfreyjan býður okkur inn í bæ í kvöld að þiggja veitingar.“

Frú Sólveig er meðal kona á hæð, grannvaxin og kvik í hreyfingum og höfðingi heim að sækja. Hún kallar á vinnukonu og biður hana að gera klárt fyrir ferðalangana. Anna Þórarinsdóttir, 42 ára, hefur það hlutverk að aðstoða húsfreyjuna þegar gesti ber að garði. Ekki er óvanalegt að aðkomufólk dveljist á Gautlöndum í tvær til þrjár nætur yfir sumartímann. Anna er því veraldarvön þegar kemur að þjónustu við ferðafólk og þrifum á verelsum, borðbúnaði og rúmfötum. Í sérstakri svefnstofu sem ætluð er gestum á Gautlöndum er ofn og stórt og vandað rúm. Ekki amalegt það.

Laugardagskvöld og fjórmenningarnir yfirgefa tjöldin og ganga í átt að bænum. Þar iðar allt af lífi og svo virðist sem eitthvað standi til. Húsfreyjan strunsar fram og til baka og tautar fyrir munni sér. Hún verður þess vör að gestirnir ganga inn, gengur í áttina að þeim og býður þá velkomna. Anna fylgist með því sem fram fer, reiðubúin til þjónustu. Þegar augu hennar og húsfreyjunnar mætast veit hún að nærveru hennar er óskað. Ungmenni af nágrannabæjum ríða í hlað í þann mund sem Anna vísar Morris og félögum til borðs í gestastofunni. Húsmunir í stofunni eru allir hinir vönduðustu. Sófi, stór spegill og pólerað borð. Ljósgul gluggatjöld ljá stofunni sumarlegan blæ. Morris og Faulkner veita matarílátunum athygli sem Anna ber á borð fyrir þá. Ekki verður skyr í askana látið á Gautlöndum, í það minnsta ekki þetta laugardagskvöld. Skyrið er borið fram á fallegum leirdiskum og gestirnir gera veitingunum góð skil. Á meðan færist fjör í leikinn hjá ungviðinu.

Unga fólkið skemmtir sér við leik og söng og sumir stíga dans. Hamagangurinn er slíkur að gisting í hlýrri svefnstofu fer fyrir ofan garð og neðan. Morris kærir sig kollóttan enda veðrið einstaklega gott og aðstæður allar hinar ákjósanlegustu til tjaldgistingar. Á leiðinni í tjaldið berst ómur af söng frá bænum. Á tjaldstaðnum er kyrrð og ró þegar ferðalangarnir fjórir ganga til náða undir tunglsljósi. Mývatn á morgun

„…borðum skyr á bænum og förum svo loks í rúmið á kyrrlátasta, ef ekki heitasta kvöldi sem ég hef upplifað á Íslandi (tungl yfir Bláfjalli).“

Sunnudagur 10. ágúst 1873

Fallegur morgunn og klukkan er langt gengin í sjö þegar Morris fer á fætur. Hann grípur veiðistöngina og röltir niður að læk. Þolinmæðin borgar sig að lokum þegar Morris landar tveimur ferskvatnsfiskum með appelsínugulan kvið. Aftur í tjaldið og Morris býður Faulkner upp á nýveiddan urriða. Þegar þeir eru að undirbúa brottför frá Gautlöndum, sjá þeir klyfjaða hestalest nálgast úr norðvestri. Í hópnum eru tveir enskir ferðamenn og íslenskur fylgdarmaður sem heitir Gísli. Þeir blanda geði við fjórmenningana og fer vel á með þeim. Eftir spjall í dágóða stund, halda þremenningarnir sína leið og hverfa út í buskann.

Morris og félagar kveðja Gautlönd og halda norður.

„Við riðum um þýfi, kringum mýrartjörn en komum svo að ævafornu hrauni, grasi vöxnu nema þar sem stórir steinar stóðu upp úr því.“

Laxá heillar Morris upp úr skónum.

„…sú allra fegursta á sem ég hef séð á Íslandi.“

Lestin fer yfir ána á grunnu vaði en Morris og Faulkner verða eftir. Þeir ætla að veiða í matinn eins og um hafði verið samið. Á meðan ríða Jón og Halldór til Grímsstaða þar sem hópurinn hyggst dvelja næstu nætur. Mývargurinn er til vandræða en Morris og Faulkner halda sínu striki. Þeir eyða síðdeginu á bökkum Laxár og draga hvern silunginn á fætur öðrum á land. Náttúran skartar sínu fegursta í blíðunni og Morris nýtur þess að dveljast í augnablikinu. Hann er innan um sóleyjar og aðrar plöntur og hugurinn leitar heim. Á Kelmscott er yngri dóttirin klædd í sitt fínasta púss og Rosetti mundar pensilinn. Hann málar May í líki tveggja engla sem vaka yfir „konu með blómaskreytingu“ á samnefndu málverki, La Ghirlandata. Ánægðir með afraksturinn, leggja Morris og Faulkner frá sér veiðistangirnar og virða fyrir sér aflann.

„Þetta dugar fyrir okkur fjóra í tvo daga“

segir Morris. Faulkner glottir.

Klukkan er farin að ganga sjö þegar þeir ríða frá Laxá. Framhjá Geirastöðum og Vindbelg, yfir sandhól og mýrar, með stefnu á Grímsstaði. Smali stendur yfir fé sínu og starir á þessa furðulegu fýra á meðan þeir ríða hjá

„…landið allt í kringum okkur var gamalt hraun með hellum og holum sem voru fullar af vatni og vaxið plöntum og runnum. Þaðan gátum við séð tjöldin okkar á Grímsstöðum og komumst við þangað eftir stutta reið. Halldór var þá búinn að reisa tjaldið okkar á stóru túni…“

Við komuna á Grímsstaði sjá þeir hóp af fólki við heyskap á túninu við bæinn. Líklega fleiri en tíu að leggja hönd á plóg, ungir sem aldnir, vinnumenn og vinnukonur. Faulkner gefur Morris merki og bendir í átt að eldri konu sem situr úti við hannyrðir. Herdís Sigurðardóttir er 64 ára próventukona. Halldór og Jón söðli hafa nú þegar hitt heimilisfólkið á bænum og hreyfa sig hvergi þó félagar þeirra séu mættir á svæðið. Annar situr á grasinu til hliðar við tjaldið með vasabók í annarri hendi og ritfæri í hinni. Er hann að skrifa eða teikna? Hinn handleikur tjaldstögin, eins og hann sé að dytta að, á milli þess sem hann gengur inn og út úr tjaldinu.

Þeir Morris og Faulkner heilsa upp á hjónin á bænum, Hálfdan Jóakimsson hálfsjötugan bónda og Aðalbjörgu Sigurðardóttur eiginkonu hans. Hálfdan er þúsundþjalasmiður, vel hagur bæði á tré og járn. Aðalbjörg er þremur árum yngri, klædd í peysuföt og með skotthúfu. Hún er kletturinn að baki bóndanum og sterkir andlitsdrættir hennar við hæfi. Hjónin eru bræðrabörn og hafa verið gift í rúm 40 ár. Þau hófu búskap á jörðinni vorið 1857 eftir að hafa búið á bænum Brenniási í Bárðardal. Hálfdan og Aðalbjörg hafa fengið að kynnast harðræði lífsins. Af ellefu börnum þeirra hafa einungis þrjú komist á legg. Ekki eru liðnir nema tæpir átta mánuðir frá því að síðasta áfall reið yfir. Gigt og tæring dró Jakobínu til dauða í desember 1872. Hún var 24 ára og nýgift Guðmundi Finnbogasyni 36 ára vinnumanni á Grímsstöðum. Hann lést fyrir mánuði síðan „úr taki“.

Senn munu sonur þeirra og tengdadóttir, Jakob Hálfdanarson og Petrína Pétursdóttir, taka við búskapnum. Þau hyggjast á næsta ári flytja með börnin sín þrjú frá Brettingsstöðum í Laxárdal til Grímsstaða. Þar með snýr Jakob á fornar slóðir. Hann fæddist á Brenniási 1836 en flutti tvítugur til föðurbróður síns sem þá bjó á Grímsstöðum. Petrína er þremur árum yngri, fædd 1839. Hún kynntist Jakobi þegar hún dvaldi á Grímsstöðum árið 1859 og ári síðar gengu þau í hjónaband. Þau hafa búið á Brettingsstöðum síðan1867.

Eftir stutta viðkynningu við hjónin hverfur Aðalbjörg til starfa á ný enda ærin verkefni sem bíða. Hálfdan heldur áfram að tala og fer um víðan völl. Morris horfir í augu hans og hlustar. Hann leggur sig fram um að skilja því augljóst er að bóndanum liggur mikið á hjarta.

„…hún var nú af mörgum álitin mikil ókosta og óhappa jörð og spáðu ýmsir á lakri veg fyrir þeirri ráðabreytni að hefja búskap hér. Hús hér voru stór og mörg en hrörleg. Ég byggði upp öll bæjarhús og flest úthýsi, að vísu voru veggir og viðir hinna gömlu húsa til mikils styrks og formi hinu gamla haldið.“

Morris missir einbeitinguna og fer ósjálfrátt að hugsa um útlit bóndans.

„…í hærra meðallagi á vöxt, vaxtarlagið þreklegt og fagurt, framgangan röskleg og vakandi, dökkjarpur á hár og skegg, rauðbjartur á yfirlit, andlitið frítt, hátt enni með hofmannavikjum, nefið með lið og mikið nokkuð að framan, brúnir nokkuð miklar, augu dökkgrá, smá og liggja mátulega, svipurinn festulegur og þó blíður og að jafnaði.“

Síðbúinn kvöldverður og ferðalangarnir fjórir njóta ávaxta dagsins. Halldór og Jón ganga til náða og Faulkner er að gera sig líklegan til að fara í háttinn þegar Morris dregur fram götótta spilaborðið sitt og litlu pinnana. Spilið er fyrir tvo svo Faulkner frestar háttatímanum og þeir spila tvo leiki í kvöldkyrrðinni.

„Svo elduðum við silung til að hafa í kvöldmatinn (klukkan níu) og síðan cribbage og rúmið. Aftur tunglsljós.“

 

Mánudagur 11. ágúst 1873

Annar bjartur og fagur dagur. Útsýnið úr tjaldinu er ekki af verri endanum. Mývatn með sínar mörgu eyjar. Til hliðar hinn mikli pýramíti Námafjalls. Bak við gíg gnæfir Búrfell. Ekkert ferðalag í dag því á morgun stendur til að spretta úr spori. Stund milli stríða og tækifæri til að njóta náttúruundranna í grennd við Grímsstaði. Hvað er meira við hæfi en róa út á vatnið í veiðileiðangur. Hálfdan bóndi lánar þeim bát.

„…skrítinn smádallur eins og hálfur bátur.“

Jón og Halldór bera sig klaufalega að við róðurinn og Englendingunum er skemmt yfir öllu saman. Siglingin sækist hægt á grunnu vatninu og ekki sporð að sjá.

„Við fórum í land á lítilli eyju en á henni var bær sem heitir Hrauntún. Hún var einkennilegt samsafn af gjalli og hrauni, vaxin indælu grasi sem var þægilegt að liggja á í sólskininu. Við tókum upp landakortið og ráðgerðum að fara að Dettifossi næsta dag. Síðan í rólegheitunum til baka, ég réri fyrst og svo Faulkner…“

Á leið í land koma þeir við í litlum hólma, vöxnum birki og víði með tveimur eða þremur birkitrjám gnæfandi yfir. Þrjár endur hefja sig til flugs frá djúpum polli í miðju hólmans, lenda á vatninu og synda með sperrt stél. Allt í kring eru andarungar, rétt orðnir fleygir.

Aftur á Grímsstaði og kalt í veðri. Ský á himni. Morris gengur í bæinn og spjallar við bóndann. Ný félagsrit og Ármann á Alþingi á borðinu. Próventukonan prjónar sokka. Jóakim segist munu sjá til þess að ferðalangarnir fái aðstoðarmann með sér að Dettifossi sem er kunnugur staðháttum.

Kvöldverður, vellingur með sveskjum og soðið kindakjöt, og svo snemma í háttinn því brottför er áætluð klukkan fjögur. Dettifoss og til baka með fjögurra klukkutíma hvíld á bænum Hlíðarhaga. Stefnt að heimkomu um miðnætti. Morris hripar niður fáein orð í dagbókina fyrir svefninn. Jón söðli á erindi inn í bæinn en heimsókn hans dregst á langinn. Þegar Halldór festir svefn í tjaldinu þeirra er Jón hvergi nálægt.

Þriðjudagur 12. ágúst 1873

Ræs klukkan hálffjögur.

„Charley fór inn í bæ til að vekja Jón en kom aftur öskuvondur (eðlilega) því Jón sagði að bóndinn myndi hvorki ræsa vinnumann né hest fyrr en klukkan sex eins og vant er. Við komumst samt af stað án lestarinnar og með smalanum Jóakim um sjöleytið á gráum morgni, engin rigning og ekki kalt en útlitið ekki bjart.“

Fylgdarmaðurinn Jóakim Sigurðsson, rúmlega tvítugur vinnumaður á Grímsstöðum, er bróðursonur bóndans og bróðir húsfreyjunnar.

Við upphaf ferðalagsins nálgast hópurinn hrauntungu ekki svo langt frá bænum sem verður að stórri hraunbreiðu. Morris furðar sig á þessu, hann hafði ekki tekið eftir hraunbreiðunni fyrr en núna. Hraunið er nýlegt, rann úr Kröflu í svokölluðum Mývatnseldum á árunum 1724 til 1729. Morris veitir mosa á hrauninu athygli og þykir nokkuð til þess koma að gróður skuli vera farinn að festa þar rætur.

Af hrauninu ríða félagarnir inn í lítinn, grösugan dal með mýrartjörnum og síðan aftur inn á hraunbreiðuna. Þeir koma auga á graseyju í bráðnu berginu þar sem enn standa rústir þriggja bæjarhúsa. Af einskærri tilviljun rann hraunið í kringum húsin svo þau sluppu við eyðilegginguna. Þeir koma að öðrum storknuðum hraunstraumi sem stöðvast hefur við strönd vatnsins, skammt frá Reykjahlíð. Við norðausturbakka vatnsins, til hliðar við lítið og hrörlegt fjárhús, stendur kirkja og hraun allt í kring. Morris þekkir til sögunnar og veit að guðshúsið sem nú blasir við honum er hið sama og slapp undan Mývatnseldunum 1728. Þökk sé guðlegri forsjón segja sveitungar. Hann virðir kirkjuna fyrir sér á meðan hann ríður í rólegheitum framhjá. Torfkirkja með trégafli, umlukin lágum ferhyrndum steinvegg. Hún er víst komin á tíma og til stendur að reisa nýja kirkju á sama grunni.

Morris heldur áfram að veita umhverfinu athygli eftir því sem ferðalaginu vindur fram. Hér er nægur efniviður fyrir dagbókina. Svartur sandur. Brennisteinsbrekka. Námaskarð. Útsýni yfir sveitina. Búrfell.

„Þetta er úði frá fossinum“

kallar Jóakim þegar þeir koma niður brekkuna hinum megin á stóra sléttu og koma auga á hvítan strók í fjarlægð. Morris hugsar um áhrifamátt náttúrunnar.

„Auðnin og depurðin hér vekur skelfingu“. Þrátt fyrir hindranir á leiðinni komast þeir að lokum á áfangastað.

„Þar blasti fossinn við, um hundrað fet á hæð og kom hann niður eftir sveigjanlegri skoru, féll niður í mjög djúpt gljúfur með ljósgráum veggjum, um hundrað og fimmtíu feta háum.“

Eilífur, strýtulaga móbergshnjúkur vestur af Dettifossi, er sem leiðarljós fyrir þreytta ferðalanga á heimleið. Hann sést víða að, rís 700 metra yfir sjávarmáli upp af sléttum heiðalöndum.

Þeir koma að Eilífsvötnum, veiðivatni suður af fjallinu. Við vatnið stendur fátæklegt kot. Hlíðarhagi er í eyði en vegsummerki á staðnum benda þó til búsetu. Baðstofan stendur óhögguð en ekki sála á ferð. Lækjarniður berst frá lítilli sprænu rétt hjá. Fyrir fjórum árum bjuggu átta manns í Hlíðarhaga. Í þeim hópi voru Sigurjón Guðmundsson og Friðfinna Davíðsdóttir. Þrjú ár líða og þa munu þau eignast dreng og skíra hann Benedikt. Drengurinn á síðar eftir að ganga undir nafninu Fjalla-Bensi. Vorið 1872 voru fjórir heimilismenn í Hlíðarhaga. Þorlákur Jónsson 34 ára, Sigurbjörg Jónsdóttir 37 ára eiginkona hans, Guðbjörg Indíana tveggja ára dóttir þeirra og Guðrún Þorláksdóttir sextug móðir bóndans. Bústofninn þá samanstóð af þremur lembdum ám og þremur geldum, fjórum gemlingum og einum hesti. Reytingssamur heyskapur, vetrarríki og almennt harðbýli gert ábúendum í Hlíðarhaga erfitt fyrir. Í vor misstu kothjónin átta gemlinga og níu unglömb og var það kornið sem fyllti mælinn. Sáu þau sér þann kost vænstan að flytja burt. Búseta í Hlíðarhaga hefst aftur að þremur árum liðnum en lýkur endanlega þegar síðustu ábúendur flytja til Ameríku vorið 1878.

Ferðalangarnir koma sér fyrir í Hlíðarhaga. Við fjallavötnin fagurblá er friður, tign og ró. Hvíld í fjórar klukkustundir við ljúfan klið álftanna áður en lagt verður upp í lokaáfangann. Hrotur heyrast úr tjaldi við sólarlag. Upp rennur nýr dagur og Morris og félagar ríða heim að Grímsstöðum. Heimkoma klukkan 04:00.

Miðvikudagur 13. ágúst 1873

Ferðalangarnir sofa fram eftir morgni, þreyttir eftir gærdaginn. Dagurinn er grár og kaldur en ekki svo slæmur til ferðalaga. Morris, Faulkner, Halldór og Jón hafa dvalist í góðu yfirlæti á Grímsstöðum í þrjár nætur og tími til kominn að kveðja Mývatnssveit. Langt er liðið á daginn og enn á eftir að gera hestalestina klára. Nú skal hafa hraðar hendur. Eftir kveðjustund á Grímsstöðum, leggja þeir í´ann klukkan tvö. Fjórmenningarnir eru rétt svo lagðir af stað í Laxárdal þegar þeir mæta ríðandi fólki. Fullorðinn maður, stór vexti og kona á svipuðu reki. Þetta reynast vera hjónin á Brettingsstöðum, þau eru á leiðinni í Grímsstaði. Lestin nemur staðar. Þá gefst tækifæri til að búa tryggilega um hnúta og yfirfara festingar á ferðakoffortum. Halldór fer af baki og herðir á ólum. Jakob er áhugasamur um ferðalag Englendinganna alla leið til Íslands.

„Eitt sinn hafði ég í hyggju að yfirgefa Ísland og setjast að í Brasilíu“

segir hann og klappar fáki sínum á makkann.

„Nú hef ég lagt allar slíkar hugleiðingar til hliðar og vil beita mér í þágu lands og þjóðar og sjá framfarir, landsmönnum öllum til góða.“

Mínúturnar líða og Halldór sest á bak. Koffortin eru í föstum skorðum og vel hert að. Petrína gjóar augum til Jakobs til marks um að nú skuli þau ekki hefta för fjórmenninganna frekar.

„Skilið kveðju til föðurbróður“

segir Jakob að lokum.

„Það skulum vér gjöra“

svarar Morris kíminn á svip og leiðir skilja.

„Yfir einn eða tvo dali, annan skógi vaxinn, á sandöldur hátt uppi þaðan sem við sáum fjölda keilulaga fjalla á hægri hönd. Síðan yfir heiðalönd, ofan í Laxárdal. Snarbratt niður og á móti klettur sem slútir yfir sig. Tær á rennur fyrir neðan okkur á milli bæja innan um hraun. Hraunið eins og veggur.“

Froðan í straumskilum Laxár fælir hestana en yfir ána fara þeir og upp á hæð. Við blasir gömul og hrörleg torfkirkja en jafnframt myndarlegur torfbær sem bóndinn hefur byggt í áföngum undanfarin ár. Þeir nema staðar á hlaðinu á Þverá og njóta kyrrðarinnar. Laxá, gróður, hraun og tjarnir í bland við fuglasöng og suð í flugum. Svo langt frá heimsins vígaslóð.

Bóndinn á bænum, Jón Jóakimsson 57 ára, tekur á móti gestunum. Jón er hreppstjóri og bróðir Hálfdans á Grímsstöðum. Hann hóf búskap á Þverá árið 1845 ásamt þáverandi eiginkonu sinni Herdísi Ásmundsdóttur frá Stóruvöllum í Bárðardal. Herdís lést 1860 eftir langvinn veikindi. Húsfreyjan á Þverá er Bergljót Guttormsdóttir 39 ára, ættuð úr Fljótsdal. Hún lærði hannyrðir af föður sínum, baldýringu og knipl en slys fyrir nokkrum árum gerir henni erfitt um vik að sinna saumaskap og eldhússtörfum. Jón og Bergljót giftu sig árið 1866.

Í þann mund er Morris er að bera Jóni kveðjuna frá Jakobi, gengur Benedikt, 27 ára sonur Jóns og Herdísar, út úr bænum og heilsar gestunum. Hann heldur á bók. Benedikt kann nokkuð fyrir sér í ensku, þýsku og söngfræði eftir að hafa verið í námi hjá séra Magnúsi Jónssyni sóknarpresti sínum. Kunnugir segja hann vera farinn að hneigjast talsvert að sósíalisma.

Guðný Halldórsdóttir frá Grenjaðarstað, eiginkona Benedikts, birtist í dyragættinni með Herdísi tveggja ára dóttur þeirra í fanginu en lætur lítið fyrir sér fara. Guðný er ári eldri en Benedikt, hógvær og laus við dramb. Hún er listfeng og bókelsk. Hún heyrir Morris og Faulkner skiptast á orðum þar sem þeir sitja á baki fákum sínum á hlaðinu. Ómeðvitað grípur hún um brjóstnælu með rauðum steinum sem hún ber í barminum, minnug þess þegar enskur ferðasveinn kom eitt sinn ríðandi á hvítum hesti heim á Grenjaðarstað með bónorð í farteskinu.

Benedikt og Guðný höfðu verið heitbundin frá fermingaraldri þegar þau gengu rúmlega tvítug í heilagt hjónaband. Nú ganga þau með hugmynd í maganum að reisa sér bú á Auðnum, næsta bæ við Þverá.

Þar sem Benedikt stendur á hlaðvarpanum og flettir skruddunni eins og hann sé að leita að ákveðnum stað í bókinni, mælir Morris með gamansömum tón:

„Let some word reach my ears and touch my heart.“

Benedikt lítur upp til skáldsins, reikandi í ráði en svarar,

„Já það get ég gert ef þú hefur gaman af þýðingum“

og lyftir upp eintaki af Dansk-Engelsk Ordbog eftir J.S. Ferrall og Þorleif Guðmundsson Repp frá 1845. Morris er skemmt og byrjar að hlæja og aðrir á hlaðinu hlæja með.

María, tvítug dóttir Jóns af fyrra hjónabandi, gefur föður sínum merki. María sér um eldhússtörfin, allan matartilbúning og umgengni í búri og eldhúsi undir leiðsögn stjúpmóður sinnar.

„Gjörið svo vel að ganga í bæinn.“

Jón vísar gestunum inn í stofu og undrunarsvipur kemur á Morris. Stofan er vel búin húsgögnum og allt á þessum bæ ber vott um meiri snyrtimennsku og hagsýni en hann hefur átt að venjast á ferð sinni um Ísland. Herbergin eru snoturlega búin húsgögnum og margar bækur í hillum. Gestirnir setjast við borð og María ber fram kaffi og kökur. Jón stendur álengdar og fylgist með hvort allir fái nóg að borða. Eftir hressinguna eru dregnar fram pípur og málin skeggrædd í reykfylltu bakherbergi.

Þar með lýkur samverunni með heimilsfólkinu á Þverá. Jón horfir á eftir fjórmenningunum ríða úr hlaði. Hann gengur inn í bæinn, dregur fram dagbók og færir til bókar:

„13ti komu tveir Englendingar: Skáld og háskólakennari, hjeldu að Grenjaðarstað.“

Frá Þverá að Grenjaðarstað er sjö kílómetra reið um torfærar mýrar Þegjandadals. Það er kalt og þokuslæða liggur yfir öllu. Skyndilega léttir þokunni og í ljós kemur húsaþyrping og falleg timburkirkja. Klukkan er átta og ferðalangarnir heilsa séra Magnúsi Jónssyni. Tjöld eru reist og klyfjar teknar af hestum.

„Grenjaðarstaðarbærinn dálítið hærra en mýrarnar í tungunni norðan við Þegjandadal. Gamall prestur þar og siðir hans.“

Magnús er 65 ára og mörgum af góðu kunnur fyrir störf í þágu sjúkra. Hann var á meðal fyrstu manna til að stunda hómópatíu hér á landi um miðja öldina. Magnús er mikill áhugamaður um læknavísindi og barnshafandi konur leita gjarnan ráða hjá honum. Hann er vel læs á ensku, dönsku og þýsku en færri vita að hann kann að spila á flautu, færni sem fáir búa yfir hér um slóðir og þó víðar væri leitað.

Presturinn kemur til dyranna eins og hann er klæddur, í ljósri skyrtu og dökku tvíhnepptu vesti með hálsbindi sem lítur út eins og slaufa. Hárið er greitt til hliðar og ljósir bartar bera með sér viskulegt yfirbragð. Hann býður þreyttum ferðalöngunum inn í kaffi. Hann er málglaður og hefur gaman af því að segja fréttir af sér og sínum.

„Ár og hálft betur er liðið síðan ég missti hana Þórvöru mína. Hún hvílir hér í garðinum blessunin… Sonur minn hann Sigfús er nýlega farinn vestur, sjáið þið til. Hann lagði af stað frá Íslandi ásamt níu öðrum með verslunarskipi Örum & Wulfs frá Húsavík, með viðkomu í Noregi. En ég hef nú dætur mínar elskulegar hjá mér, þær Hildi og Ingibjörgu, Guð blessi þær.“

Það veður á Magnúsi sem í miðjum klíðum stendur upp frá borðinu og sest við vandað eikarskatthol til hliðar við kaffiþambandi gestina. Hirslan er augljóslega komin nokkuð til ára sinna.

„Þetta er hin mesta gersemi!“

hugsar Morris. Presturinn dregur upp lykil og stingur í skrárgat svo loka fellur niður og við blasa mörg lítil hólf og skúffur.

„þetta „chatol átti faðir minn heitinn.“

Hann veður úr einu í annað þar sem hann situr við niðurslegna hallokuna.

„Þið hafið þá líklega hitt bróðurdóttur mína á Þverá, hana Guðnýju. Hvar væri hún niðurkomin ef hún hefði játast breska greifanum hér um árið? Það er ekki gott að segja. Hét hann ekki Noel, dóttursonur Byrons lávarðar? Noel þessi bauð henni gull og græna skóga en hún afþakkaði boðið. Hann er enn að senda henni bréf og gjafir, nú síðast forláta brjóstnælu með eðalsteinum að ég held.“

Magnús dregur fram litla öskju úr einu hólfi skattholsins og opnar varlega. Hann réttir út handlegginn svo gestirnir geti borið dýrðina augum. Demantsskreyttur hringur í öllu sínu veldi.

„Það sæmir ekki heiðarlegri konu eins og henni Guðnýju frænku minni að bera hring með svo þunga sögu. Svo hann féll í skaut Ingibjargar.“

Dagurinn endar á síðbúnum kvöldverði í boði prestsins á Grenjaðarstað, súpa og fiskur. Dagbókarskrif fyrir svefninn.

Fimmtudagur 14. ágúst 1873

Klukkan ellefu leggja fjórmenningarnir af stað frá Grenjaðarstað. Ferðalag um votlendan Reykjadal með mýrarvötnum, framhjá Helgastöðum og að næsta bæ. Nýleg timburkirkja vekur forvitni ferðalanganna og ys og þys við bæjardyrnar. Morris þekkir til útfararsiða Íslendinga og þegar hann kemur auga á vinnumann með lok af líkkistu í fanginu, þykist hann viss um að nú standi opin kista á Einarsstöðum. Vika er liðin frá andláti Sigurjóns Jónssonar, bónda á Einarsstöðum og fyrrum hreppstjóra. Hann var 66 ára.

„Fallegar, þurrlendar engjar, fólk í heyskap, margir bæir í langri, grænni hlíð. Svo til Einarsstaða – maður með líkkistulok. Upp hæð þaðan. Mjög bratt við torfvörðu.“

Fljótsheiði og veðrið fer versnandi. Kalt og þoka byrgir sýn. Fjórmenningarnir villast af leið en komast aftur á beina braut. Bárðardalur gægist út úr þokunni. Goðafoss og stór klettur klofinn í tvennt. Grettistak. Öxará og Morris verður hugsað til Þorkels háks og Njálu. Stöðuvatn framundan þegar Faulkner kallar:

„Ég sé bæ“

og bendir fram fyrir sig á eitthvað sem lítur út eins og torfþak. Sem reynist vera grasi gróin brekka. Ekki langt frá er Ljósavatn, torfbær undir lágum fjallsrana austan við samnefnt stöðuvatn.  

„Orðið áliðið, byrjað að rigna, fjöll mjög hulin – leiðsögumaður frá Halldórsstöðum – langir vatnsbakkar, svartur sandur við enda vatnsins og straumharður lækur gegnum hann. Vatnið nálægt grænni hlíð, fjöllin hinum megin mjög falleg, mikill hryggur endar, höldum áfram. Allur vegurinn mjög sýnilegur. Við förum upp að Hálsi, loksins, hálf ellefu, rignir mikið – virðist vera endi skarðsins, sé grilla í dal fyrir handan. Erfitt að komast inn (tíu og hálfur tími frá því við villtumst).“

Góðleg eldri kona á peysufötum býður ferðalöngunum inn í bæ. Hún er virðuleg í fasi prestsekkjan á Hálsi, með mikið grátt hár undir prjónaðri húfu, kringluleit með þykkar varir og oddhvasst augnaráð en andlitið fjörlegt. Jóhanna Kristjana Gunnlaugsdóttir Briem er ein tíu systkina, dóttir Gunnlaugs Briem og Valgerðar Árnadóttur, fædd í Kjarna í Eyjafirði. Hún er af mörgum talin ein af merkiskonum þessa lands og þá einkum fyrir gæsku, hógværð sína og guðrækni.

Jóhanna heilsar hverjum og einum með handabandi. Hún verður þess fljótt áskynja að ferðalangarnir eru hraktir eftir ferðalagið og býður þeim til baðstofu.

„Það er ekkert vit í því að tjalda núna. Þið verðið gestir mínir í nótt. En fyrst skulu þið taka af ykkur blautar yfirhafnirnar og fá ykkur sæti. Ég læt færa ykkur eitthvað í svanginn.“

Jóhanna sest niður með gestunum og segir undan og ofan af því sem drifið hefur á daga hennar á milli þess sem hún flytur vinnufólki á stangli skilaboð. Hún sendir Sveinbjörn vinnumann út til að losa klyfjarnar af hestunum og hleypa þeim í hólf til að hvílast. Sveinbjörn er Þorsteinsson. Hann er þrítugur.

Meðan á samtalinu stendur, hugsar Morris um hlutskipti þessarar sextugu hefðarfrúar sem hefur marga fjöruna sopið um ævina.

„Tvítug að aldri giftist ég Gunnari Gunnarssyni, presti í Laufási. Hann var rúmum þrjátíu árum eldri. Tuttugu ár eru liðin frá andláti hans. Við áttum fimm börn, Tryggva, Kristjönu, Eggert, Gunnar og Geir. Síðar giftist ég Þorsteini Pálssyni presti hér. Okkur varð ekki barna auðið. Ekki er liðinn mánuður síðan ég jarðaði eiginmann minn. Hann lést úr lungnabólgu eftir hálfsmánaðarlegu.“ Stutt æviágrip Þorsteins vekur hugrenningartengsl hjá Morris. „Hann fæddist á Grímsstöðum við Mývatn árið 1806. Ég var þar í gærmorgun. Þau hjónin giftu sig árið 1834. Þá kom ég í heiminn. Hann lést 27. júní síðastliðinn. Þá var ég að undirbúa Íslandsför. Hann var lagður til hinstu hvílu 22. júlí næstliðinn. Þá var ég í Skálholti á leið norður í land. Nú hvíla bein hans í kaldri gröf en hér hvíli ég lúin bein, kaldur og blautur, í stólnum hans á Hálsi.“

Reykur berst frá eldhúsinu þegar húsjómfrúin á bænum Jóhanna Schou, sem er litlu yngri en nafna hennar, ber mat á borð gestanna. Kindakjöt, skyr og mjólk. Allt gengur þetta hratt fyrir sig. Að mat loknum ganga Morris og Faulkner í fylgd Jóhönnu, um göng sem liggja að kontór prestsins. Halldór, Jón söðli og Guðmundur, 19 ára vinnumaður, ganga út úr bænum til að ganga frá klyftækjum og öðrum ferðabúnaði. Þeir þurfa að koma farangrinum í skjól fyrir nóttina. Þá er mikilvægt eftir rigninguna fyrr um daginn að bera sand eða mosa í hnútana á reipunum til að tryggja að þau rakni ekki sundur.

Þau ganga inn á kontórinn þar sem tveir karlmenn og kona sitja, að því er virðist í þungum þönkum með skjöl fyrir framan sig og hálffull staup.

„Mig langar að kynna ykkur fyrir sonum mínum og tengdadóttur.“

Morris og Faulkner setjast við borðið og Eggert hellir í glas fyrir gestina. Eggert er sem stendur búsettur hjá móður sinni. Bróðir hans og mágkona, Tryggvi og Halldóra, eru gestkomandi og mætt til að ræða uppboð á dánarbúi Þorsteins. Geir átti ekki heimangengt og Gunnar liggur þungt haldinn á heimili sínu að Halldórsstöðum í Bárðardal.

Þríeykið gerir hlé á fundinum á meðan gestirnir frá Englandi sötra romm og svara spurningum um dvölina á Íslandi. Samtalið breytist fljótt í lýðræðislegar einræður þar sem hver og einn karlpungur segir af sínum högum og hin hlusta á meðan. Morris tekur fyrst til máls en fer hratt yfir sögu. Sömu sögu er að segja af Faulkner. Þeir hafa meiri áhuga á að hlusta á frásagnir áhugaverðra Íslendinga en að endurtaka sí og æ sömu stefin um eigin ágæti.

Þeir leggja við hlustir þegar Eggert brýnir röddina. Eggert er glæsimenni með fallegan makka og snyrtilegt skegg. Morris finnur til með þessum fyrrverandi stórbónda á Espihóli sem þrátt fyrir titla og stöður er augljóslega þjakaður af sorg, ekki síst vegna andláts ástkærrar eiginkonu og ungrar dóttur fyrir fjórum árum.

„Vegir drottins eru órannsakanlegir“

segir Eggert og ekki er laust við að hann klökkni.

Tryggvi er tæplega fertugur, fimm árum eldri en Eggert og ber síst færri titla en yngri bróðirinn. Hann er klæddur í fín föt, með yfirvaraskegg og há kollvik, yfirvegaður í orðum og æði. Hann hefur orð fyrir þeim hjónum.

„Hún Halldóra mín siglir til Hafnar með Gránu eftir rúmar tvær vikur. Hún ætlar að leita sér lækninga. Ég fylgi henni sem skuggi og sigli í haust með barkskipinu Emmu Arvigne. Við höfum í hyggju að setjast að í Höfn.“

Tryggvi fær sér sopa af rommi og lítur til Halldóru.

„Fósturdóttir okkar, hún Valgerður heillin, fer með mér“

bætir Halldóra við og hagræðir sér í stólnum. Halldóra er tveimur árum yngri en Tryggvi, klædd skautbúningi sem Morris leiðist ekki að góna á. Halldóra er dóttir margumrædds Þorsteins prests af fyrra hjónabandi og systir Valgerðar prestsfrúar á Halldórsstöðum í Bárðardal.

Það er orðið áliðið þegar Jóhanna fylgir Morris, Faulkner, Halldóri og Jóni inn í svefnkames fyrir gesti þar sem bíða þeirra uppbúin rúm. Dagbókarskrif hjá Morris og síðan í háttinn.

Föstudagur 15. ágúst 1873

Morris vaknar við umgang. Sigríður Grímsdóttir gengur inn og færir næturgestunum kaffi og bakkelsi. Sigríður er tvítug vinnukona frá Saurbæ sem kom til starfa á Hálsi í vor. Halldór og Jón söðli tóku daginn snemma og eru komnir út til að gera klárt fyrir áframhaldandi ferðalag. Þeir fengu sinn morgunskammt í bítið.

Morris gengur út í sólina og tekur stefnu á kirkjuna sem stendur nokkrum metrum neðan við bæinn. Lítil reynihrísla við kirkjuna vekur athygli. Í hlíðinni fyrir ofan bæinn eru útihús. Morris gengur í kringum timburkirkjuna sem reist var fyrir þrettán árum eða svo. Hún er níu og hálfur metri að lengd og sex metrar á breidd. Einn gluggi er á hvorri hlið og á framstafni en þrír á kórbaki. Á þakinu sunnan megin er kvistgluggi. Þar sem Morris röltir í hægðum sínum, birtist ungur maður fyrir horn kirkjunnar. Jón Þorsteinsson er 24 ára, nýútskrifaður úr Prestaskólanum. Hann býr á Hálsi ásamt eiginkonu sinni Helgu Kristjánsdóttur sem er ári yngri og syni þeirra á fyrsta ári, Kristjáni Lúðvík Jónssyni.

„Sonur prestsekkjunnar smíðaði kirkjuna. Hann heitir Tryggvi. Þú hefur ef til vill hitt hann?“

Morris strýkur skeggið og svarar.

„Jú víst er það.“

Lengra verður samtal þeirra ekki því nú er allt klárt til brottfarar.

„Af stað hálftólf. Riðið hratt. Sól og ský. Erum sannarlega á sjálfum hálsi skarðsins og hátt uppi. Sunnan við bæinn, hátt fjall gengur upp í tind, mikil aflíðandi fjöll hinum megin (ekki mjög líkt Íslandi en fallegt) langur dalur hár gengur þvert fyrir þennan – Fnjóskadalur – ríðum í hann og meðfram fallegum birkiskógi…“

Eftir vað yfir Fnjóská við Hróarsstaðanes, mæta þeir fimm reiðmönnum. Í hópi þeirra er presturinn á Bægisá, Arnljótur Ólafsson og prestsfrúin Þuríður Hólmfríður Þorsteinsdóttir. Þau hyggjast sækja frúna á Hálsi heim. Ferðalangarnir blanda geði eitt augnablik og þjóðvegurinn milli Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslu ber á góma.

„Mér er ómögulegt að skilja hvers vegna Amtsráðið hafi ekki lagt til að Þingmannavegur verði talinn til fjallvega frekar en byggðavega“

segir Þuríður í hneykslunar-tón og dustar af sér rykið. Hún ríður af stað án þess að kveðja kóng eða prest.

„Jæja, þá er hún rokin í burtu. Guð blessi ykkur“

segir Arnljótur í kveðjuskyni áður en lestirnar halda hvor sína leið.

Þeir nálgast Systragil og Morris slær í klárinn,

„síðan upp brattar brekkur upp á Vaðlaheiði…“

 

Framhald…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Viðauki:

Hefði orðið greifynja á Englandi en lét ástina ráða – grein af skrifhus.is

Guðmundur Magnússon skrifar

Haustið 1861 bað Ralph Gordon Noel, 22 ára gamall enskur ferðalangur, um hönd 16 ára gamallar stúlku á bænum Grenjaðarstað í Aðaldal í Þingeyjarsýslu, Guðnýjar Halldórsdóttur (1845-1935). Hún var heitbundin öðrum pilti í sveitinni og sagði nei. Hefði hún játast Noel hefði hún orðið greifynja á Englandi og lifað í vellystingum alla ævi. Þótt hún hafi vitað að vonbiðillinn var af aðalsættum og dóttursonur frægasta og dáðasta skálds Breta, Byrons lávarðar, reyndist ást hennar á heitmanni sínum, Benedikt Jónssyni (1846-1939), vega þyngra í hennar huga.

Heimili það sem Guðný og Benedikt stofnuðu síðar á Auðnum varð landsfrægt fyrir menningarbrag. Þar var Bókafélag Þingeyinga sem Benedikt stofnsetti. Af fimm dætrum þeirra er kunnust skáldkonan Hulda (Unnur Benediktsdóttir Bjarklind) sem orti þjóðhátíðarlagið Hver á sér fegra föðurland . Föðursystir Guðnýjar var nafna hennar, skáldkonan Guðný frá Klömbrum.

 

Stórbýlið Grenjaðarstaður

Guðný fæddist á Geitafelli 1845, dóttir Halldórs Jónssonar bónda. Ung fluttist hún til föðurafa síns, merkisklerksins séra Jóns Jónssonar á Grenjaðarstað (1772-1866). Hann stundaði lækningar í Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslum meðfram prestsstörfum og fræðaiðkunum; hafði hann til þess leyfi landlæknis og konungsbréf.

Grenjaðarstaður var stórbýli og þangað lögðu margir leið sína. Hafa bæjarhúsin varðveist eins og þau voru á 19. öld og eru nú í umsjón Þjóðminjasafnsins. Erlendir ferðamenn voru fastagestir, en í þá tíð voru ferðir hingað bundnar við efnaða yfirstéttarmenn. Listamaðurinn William Morris var meðal gesta og nokkru fyrr Frakkinn Paul Gaimard og ferðafélagar hans. Höfðu þeir með sér úr landi einstakt altarisklæði frá 14. öld sem varðveitt var í kirkjunni á staðnum. Það er nú í Cluny-safninu í París.

 

Lærbrotinn aðalsmaður

Einn þeirra sem kvöddu dyra á Grenjaðarstað var ungur Englendingur, fyrrnefndur Ralph Gordon Noel (1839-1906) sem fullu nafni hét Ralph Gordon Noel King Milbanke. Hann var af enskri aðalsætt og hafði fengið mikinn áhuga á íslenskri menningu. Ákvað hann að heimsækja landið og kom sumarið 1861. Virðist hann hafa verið einn á ferð. Noel varð fyrir því óhappi að hrasa í einhverri hraunbreiðunni fyrir norðan og lærbrotna. Var hann fluttur til séra Jóns á Grenjaðarstað til umönnunar. Það hefur líklega orðið hlutskipti Guðnýjar að annast um gestinn. Í minningargrein um hana 1935 er komist svo að orði að hún hafi verið „hin glæsilegasta mær“. Svo mikið er víst að Noel varð ákaflega hrifinn af henni, ástfanginn upp fyrir haust, gat ekki hugsað sér lífið án hennar og bað um hönd hennar. En Guðný var, þrátt fyrir ungan aldur, þegar heitbundin sveitunga sínum á svipuðum aldri, Benedikt Jónssyni frá Þverá, og hafnaði bónorðinu sem fyrr segir.

 

Frásögn Baring-Gould

Sumarið 1862 kom hingað til lands enskur prestur og afkstamikill rithöfundur, Sabine Baring-Gould (1834-1924). Ritaði hann bók um Íslandsferðina og fjallar einnig um kynni sín af landi og þjóð í endurminningum sínum. Skrif hans einkennast af talsverðu yfirlæti og fordómum. Hann kveðst hafa rekist á Noel á Þingvöllum og hafi hann þá verið á heimleið. Baring-Gould segir að Noel hafi dvalist á Grenjaðarstað (sem hann reyndar nefnir Grímstungu) allan veturinn til þess að reyna að fá Guðnýju til að giftast sér. „Stúlkan var aðlaðandi en ekki falleg,“ skrifar Baring-Gould sem kveðst hafa komið á bæinn. Hún hafi heillast af óþrifalegum pilti með mikinn lubba sem hafi annast um hesta hans þegar hann var þar á ferð. „Ég fylgdist með honum klóra sér ákaft á öllum líkamanum og ályktaði að þar væri þéttbýlt,“ segir Baring-Gould og gefur í skyn að Benedikt hafi verið lúsugur. „Ef hún hefði vitað hvaða framtíð biði hennar sem greifynju, og getað skilið hvað í því fælist, hefði hún kannski hafnað hestasveinum,“ bætir hann við og spyr sig síðan án þess að svara: „En hefði þessi urt orðið hamingjusamari í öðrum jarðvegi?“

 Baring-Gould sér líka ástæðu til að fræða lesendur sína um að hann þekki til fjölskyldu Noels. Hann sé næstelstur sona jarlsins af Lovelace. Elsti bróðir hans, Ockham lávarður, hafi verið sérkennilegur maður. Hafi hann þrátt fyrir stéttarstöðu sína starfað sem hafnarverkamaður í Chatham. Þegar hann hafi látist hafi Noel erft aðalstign föðurins, fyrst orðið greifi og loks jarl af Lovelace.

Móðir Noels, Ada Lovelace, dóttir Byrons lávarðar, var rómuð fyrir tölvísi sína. Hún hefur verið kölluð fyrsti forritarinn. Hún er heimsfræg og margar bækur og greinar verið um hana ritaðar.

 

Borin vel sagan

Hjónaband Guðnýjar og Benedikts mun hafa orðið gæfuríkt. Er Guðnýju borin vel sagan í minningargrein Jónasar Þorbergssonar útvarpsstjóra í Tímanum. Hafi kærleika hennar til þeirra sem mest þurftu kærleika við, manna jafnt sem málleysingja, verið við brugðið. „Af höndum allt þú inntir / með ást og von og trú,“ orti Unnur (Hulda), dóttir Guðnýjar, að henni látinni. Benedikt naut mikilla vinsælda og virðingar, var hreppstjóri, þjóðmálaskörungur og bókavörður. Kallar Jónas hann „hina bjartsýnustu hetju sem uppi hafi verið Þingeyjarsýslu síðustu mannsaldrana.“

 

Gat ekki gleymt Guðnýju

Af Ralph Gordon Noel, jarlinum af Lovelace, er það að segja að vegna auðæfa fjölskyldunnar þurfti hann engu föstu starfi að gegna eftir Íslandsferðina, en átti mörg áhugamál, iðkaði fjallgöngur í svissnesku Ölpunum af miklu kappi, las fagurbókmenntir, hlustaði á klassíska tónlist og fylgdist með myndlist.

Noel gat hins vegar ekki geymt Guðnýju. Eftir að hann var kominn heim til Englands tók hann upp á því að senda henni og öðru heimilisfólki á Grenjaðarstað pakka með ýmsum gjöfum. Þar á meðal voru skartgripir og silkiklútar. Einnig hefur varðveist söngljóðabók með nótum sem hann sendi. Heimildir eru fyrir því að þessar sendingar hafi verið að berast á nokkru árabili. Tvo skartgripi sendi Milbanke sem hann vildi að Guðný bæri, demantsskreyttan hring og brjóstnælu. Það hefur líklega ekki verið talið viðeigandi að Guðný bæri hringinn svo að úr varð að Ingibjörg frænka hennar, þremur árum yngri, dóttir séra Magnúsar, arftaka Jóns á Grenjaðarstað, fékk hann til eignar. Hringurinn hefur síðan verið erfðagripur í þeirri fjölskyldu.

Brjóstnælan gekk hins vegar til Guðnýjar. „Þá sögn kann hins vegar dótturdóttir Guðnýjar, Sigríður Bjarklind, að amma hennar átti enn brjóstnæluna góðu eftir að þau Benedikt voru gift hjón á Auðnum. Eitt sinn taldi Benedikt sig standa í mikilli þakkarskuld við Elínborgu, konu séra Benedikts Kristjánssonar í Múla. Þegjandi og hljóðalaust hafði hann þá tekið næluna að konu sinni fornspurðri og gefið hana prestfrúnni. Hafði Guðnýju sárnað þessi gjörð manns síns ákaflega,“ skrifar Sveinn Skorri Höskuldsson í grein í Árbók Þingeyinga 1983.

 

„Mig hefur stórum angrað …“

Fjölskyldubréf sem varðveist hafa sýna að fóstra Guðnýjar og föðursystir, Hildur Johnsen, var í fyrstu mjög ósátt við að hún skyldi hryggbrjóta Milbanke. „Mig hefur stórum angrað að þú ei hafðir vit til að sjá hvað þér var í veitt með þessu tilboði,“ skrifaði hún Guðnýju frá Kaupmannahöfn í ágúst 1862. Í öðru bréfi frá því í febrúar 1863 er Hildur farin að sætta sig við niðurstöðuna eftir að Guðný hefur útskýrt afstöðu sína: „Þú gjörðir rétt; ekki að lofa tryggð og elsku þeim manni sem þú ekki gast elskað.“

 Nokkrum árum seinna er eins og bónorðið standi enn og Guðný sé á báðum áttum. Hefur hún þá verið að hugleiða að taka boðinu ef það geti orðið föður hennar að liði í bágum kjörum hans. Ekki varð af því. Í bréfi sem Hildur sendir Guðnýju sumarið 1876 segir hún fréttir af Milbanke sem kvænst hafði í millitíðinni og skilið síðan vegna ótryggðar eiginkonu sinnar. Sagt væri að „hann væri oft hálfgeggjaður á vitinu. Ekki er allt gull sem glóir. Ég þakkaði guði í huga mínum að allt fór sem fór.“

Eftirfarandi frásögn er byggð á dagbók William Morris, sóknarmannatölum og öðrum heimildum sem greina frá ferðalagi Morris um Norðurland eystra í ágúst 1873. Höfundur reynir eftir fremsta megni að hafa það sem sannara reynist í nálgun sinni en tekur sér skáldskaparleyfi og getur í eyður svo frásögnin fái eðlilega framvindu og til að gæða hana lífi.

William Morris og Charles Joseph Faulkner hófu ferðalag sitt um landið í júlí. Þeir ferðuðust um Suðurland, upp á hálendi og komu til byggða í Bárðardal þegar vika var liðin af ágúst. Þeir kvöddu landshlutann 19. ágúst og héldu til Reykjavíkur, þaðan sem þeir héldu af landi brott 5. september. Þessi fyrsti hluti frásagnarinnar segir frá ferðalagi William Morris í Bárðardal.

Árið er 1873. Jón bóndi Jónsson er farinn að horfa vesturheim hýru auga. Jón býr í Mjóadal, innsta bænum í Bárðardal í Suður-Þingeyjarsýslu. Hafís, harðindi og hungursneyð hefur ýtt við mörgum Bárðdælingnum að hleypa heimdraganum og freista gæfunnar í nýju landi. Jón er tæplega fertugur að aldri, giftur Sigurbjörgu Stefánsdóttur. Hún er tíu árum eldri. Hjónin hófu búskap í Mjóadal árið 1870. Þá taldi heimilisfólkið á bænum alls tíu manns, m.a. Kristján Benediktsson, 67 ára niðursetningur og Jóna Jónsdóttir 39 ára, systir Jóns. Kristján er kallaður Kristján fótalausi en sökum andlegra veikinda gengur Jóna ýmist undir nafninu Mjóadals-Jóna eða brjálaða-Jóna. Dóttir Jóns og Sigurbjargar heitir Helga Sigríður, fædd 1859 og því rétt svo komin í fullorðinna manna tölu sumarið 1873. Sonurinn Jón er fjórum árum yngri. Í kotinu er og Stefán Guðmundur, tvítugur vinnumaður, fæddur 1853 sem hjálpað hefur til við húsverkin í Mjóadal um nokkurra ára skeið. Hann er bróðursonur Sigurbjargar, sonur Guðmundar Stefánssonar og Guðbjargar Hannesdóttur sem eru í húsmennsku á nágrannabænum Mýri.

Maí og lífið gengur sinn vanagang í Mjóadal. Á meðan heimilisfólkið sinnir hefðbundnum vorverkum, er jafnaldri Jóns, enska skáldið William Morris, að undirbúa aðra ferð til Íslands um sumarið. Vinir og samstarfsfélagar, Eiríkur Magnússon og Charles Joseph Faulkner, hafa ákveðið að ferðast með honum um landið, rétt eins og þeir gerðu í fyrri heimsókninni til Íslands tveimur árum áður. Eiríkur gengur úr skaftinu á síðustu stundu en Morris og Faulkner ákveða að halda sínu striki og sigla til Íslands í júlí.

Þá afdrifaríku ákvörðun að rífa sig upp með rótum og flytja með tvö börn til annarrar heimsálfu höfðu Jón og Sigurbjörg tekið í mars. Yfirstandandi vorhret er því aðeins til þess fallið að sannfæra þau enn frekar um ágæti ákvörðunarinnar. En þau eru ekki ein í ferðahug, fleiri eru farnir að hugsa sér til hreyfings í Bárðardal vorið 1873. Sumir stefna út fyrir landsteinana á meðan aðrir hyggjast ferðast styttri vegalengdir. Presturinn í Lundabrekkusókn hefur t.a.m. fengið annað brauð í nálægum firði og bætist þar með í hóp þeirra sem kveðja munu dalinn í sólmánuði.

Upp rennur uppstigningardagur og fjölskyldan í Mjóadal fer til kirkju í Lundarbrekku. Eitt af síðustu embættisverkum séra Jóns Austmanns er að ferma Helgu Sigríði. Séra Jón minnist himnafararinnar og að því búnu kveður hann sóknarbörnin. Hans bíður nýtt embætti í Saurbæ í Eyjafirði. Næst þegar nafni hans í Mjóadal mætir til kirkju í Lundarbrekku hefur nýr prestur hreiðrað um sig á prestssetrinu á Halldórsstöðum. Þar hittir hann fyrir séra Gunnar Gunnarsson frá Laufási, hvers hálfsystir heillaði Jónas forðum daga.

Jóni í Mjóadal er margt til lista lagt og bækur koma nokkuð við sögu. Hann  kom að stofnun lestrarfélags í sveitinni fyrir 20 árum, sinnir bókbandi og heldur dagbók. Í sveitinni gengur hann stundum undir nafninu Dagbókar-Jón. Jón er handlaginn og hefur gaman af því að smíða. Hans helsta djásn er vefstóll sem hann smíðaði ásamt Gísla bróður sínum. Og þrátt fyrir einangrun og erfiðar samgöngur í Mjóadal er Jón duglegur að ferðast á milli staða og sinna hinum ýmsu erindum. Í ársbyrjun 1871 átti hann í viðskiptum við nýstofnað Gránufélag á Akureyri og veturinn eftir keypti hann hlut í skipi á 25 ríkisdali. Það skyldi nú ekki vera að Jón í Mjóadal hafi eignast hlut í Gránu Gránufélags Tryggva kaupstjóra, bróður Gunnars prests. Í ljósi fjárfestingarinnar má ætla að vesturferðir hafi ekki verið komnar á dagskrá hjá fjölskyldunni í Mjóadal veturinn 1871-72. Hins vegar skráir Jón hugleiðingar sínar um flutninga yfir hafið í dagbók við upphaf þorra árið 1873. Þar greinir hann frá fundi sem hann sótti og haldinn var fyrir sveitunga til kynningar á fyrirhuguðum vesturferðum. Fáeinum vikum eftir fundinn liggur ákvörðun hjónanna í Mjóadal fyrir. Ferðalag til Ameríku og von um betra líf.

Júlí er genginn í garð. Morris og Faulkner eru staddir í Granton í Skotlandi. Farþega- og póstskipinu Díönu seinkar og Morris gefst tími til að láta hugann reika. Hann hugsar til Jane sinnar sem dvelur á Kelmscott-setri þeirra hjóna. Dante Gabriel Rosetti fer um huga Morris.  Hann hefur tekið að sér húsbóndahlutverkið á heimili Morris-hjónanna í Oxfordskíri. Tilhugsunin um Rosetti og mæðgurnar kallar fram undarleg hughrif þegar Morris bíður þess að komast um borð. Ekki stoðar að dveljast við það mikið lengur því Díana er tilbúin að halda úr höfn. Skipið leggur af stað áleiðis til Íslands föstudaginn 11. júlí, með viðkomu í Færeyjum.

Í Bárðardal eru Jón, Sigurbjörg, Helga Sigríður, Jón yngri og vinnumaðurinn Stefán að búa sig undir langt ferðalag. Áralöng rútína við heimilisstörfin, með öllum sínum árstíðarbundnu endurtekningum, heyrir nú brátt sögunni til. Sunnudaginn 13. júlí, um það leyti sem Díana þeirra Morris og Faulkner er í grennd við Færeyjar, lítur fjölskyldan í Mjóadal heimaslóðirnar augum í hinsta sinn. Kristján fótalausi lætur sér fátt um finnast. Hann verður um kyrrt í Mjóadal. Mjóadals-Jóna er komin í vist á Jarlsstöðum með fullvissu um skjól þar henni til handa eins lengi og þurfa þykir. Tilfinningarnar eru blendnar hjá Jóni, þarna hefur hann búið frá fimm ára aldri eða heil 34 ár. En nú verður ekki aftur snúið, ferðalagið er hafið og ætlunin er að ferðast til Akureyrar í áföngum næstu daga.

Þau koma fyrst að Mýri þar sem þau munu dvelja næturlangt. Guðmundur og Guðbjörg bætast nú í hóp verðandi vesturfara ásamt fleira fólki af bænum. Áður en gengið er til náða njóta gestirnir upplestrar húsbóndans. Mánudaginn 14. júlí heldur hópurinn áfram för að Eyjardalsá. Þar dvelur hópurinn næstu tvær nætur. Á meðan stefna Morris og Faulkner hraðbyri að ströndum Íslands og sjá loks til lands 15. júlí. Jón og föruneyti hans koma að Hróarsstöðum í Fnjóskadal 16. júlí og daginn eftir hefst lokaáfangi ferðalagsins til Akureyrar í hríðarveðri. Föstudaginn 18. júlí, fyrsta heila dag ferðalanganna í kaupstaðnum, ganga Morris og Faulkner í land í Reykjavík. Þeirra bíður rúmlega þriggja vikna langt ferðalag um Suðurland, yfir hálendið og þaðan til byggða í Bárðardal. Framundan er rúmlega tveggja vikna bið fjölskyldnanna frá Mjóadal og Mýri eftir gufuskipinu Queen. Skipinu er ætlað að flytja 200 hross til þrælkunar í breskum kolanámum og rúmlega 150 Íslendinga til fyrirheitna landsins. En fyrst skal haldið til Granton í Skotlandi.

Ágúst. Hátt á annað hundrað manns bíða með óþreyju eftir Queen, Þingeyingar, Eyfirðingar, Skagfirðingar og Húnvetningar. Jón yngri blandar geði við önnur börn sem reyna að drepa tímann. Þau hlaupa sí og æ upp á hjallann ofan við bæinn, horfa þau út fjörðinn eftir skipinu og keppast við að verða fyrst til að bera hinum fullorðnu tíðindin um komu skipsins. Spennan magnast. Drengur á svipuðu reki og Jón verður fyrstur til að greina svarta þúst í fjarðarmynninu og kolareyk sem frá henni stendur. Sá heitir Friðrik Sveinsson, stjúpsonur hjónanna á Espihóli í Eyjafirði.

„Það er að koma, það er að koma!“

kallar barnaskarinn og hleypur niður brekkuna. Queen siglir inn Eyjafjörð. Lítil reisn er yfir fleyinu þegar það leggst að bryggju og minnir helst á þrælaskip fyrri tíma. Á annan tug ferðamanna frá Bretlandi gengur frá borði, konur jafnt sem karlar. Koma þarf hrossunum fyrir svo vesturfararnir verða að bíða enn um sinn áður en þeir fá að ganga um borð. Holningin á skipinu og aðfarirnar við hrossaflutningana verða til þess að nokkrir hætta við. Þrátt fyrir það er eftirspurn eftir plássi á meðal hrossa meiri en framboð og því sitja sumir eftir með sárt ennið. Í hópi eftirlegukinda eru ferðafélagar Jóns bónda úr Bárðardal.

Jón og fjölskylda, Stefán vinnumaður og foreldrar hans Guðmundur og Guðbjörg koma sér fyrir í þröngum og illa lyktandi vistarverum „Drottningarinnar“.

„Emigrantar fóru um borð þ. 4. ágúst og skipið á stað kl 10 e.m.“ [dagbók Jóns]

Skipið siglir úr höfn og Tjörnesið er það síðasta sem Jón sér af föðurlandinu. Næstu tveir sólarhringar reynast sjófarendum erfiðir, mikill mótvindur og þungur sjór með uppsölum og öðru tilheyrandi. Sjö hestar drepast á leiðinni. Þeim er varpað fyrir borð. Samtímis takast Morris og Faulkner á við náttúröflin á hálendi Íslands. Þeim hefur bæst liðsauki. Jón Jónsson söðlasmiður, kallaður Jón söðli, til heimilis í Hlíðarendakoti í Fljótshlíð,

„…hann er dæmigerður Íslendingur í útliti: breiðleitur, þrekvaxinn og bláeygður“ og Halldór Jónsson frá Eyvindarmúla í sömu sveit, „…lítill náungi með afskaplega góðlegt andlit, og alls ekki ófríður heldur – ég geri ráð fyrir að hann sé félagi Jóns […] Jón er sannarlega þrjóskur maður og frekar latur þar að auki, þótt hann sé líka góður drengur. Halldór er handlaginn og glaðlyndur, og hinn ljúfasti maður í viðmóti; hann kann líka nokkur orð í ensku og hefur sagnfræðina á reiðum höndum.“ [dagbók Morris]

Fjórir reiðmenn nálgast Fljótsdal.

Fimmtudagur 7. ágúst 1873

Fljótsdalur. Morris tekur daginn snemma en hann, Faulkner, Jón og Halldór leggja ekki af stað þaðan fyrr en klukkan 11:00. Morris gleðst yfir því að vera kominn ofan í Kiðagil, laus við anda og aðra illa vætti sem eru á sveimi á Sandinum. Fjórmenningarnir ríða upp á hæð þar sem við þeim blasir dalur. Förinni er nú heitið í Mjóadal og eftir gráleita auðnina er hressilegt að sjá grænar grundir og sauðfé í stórum stíl

„…og skyndilega komum við að fallega byggðu fjárhúsi og komum svo auga á fagurgrænan blett við árbakkann, sem sagt tún [tun] og síðan hin fjölmörgu fjárhús og bæjarburstir. Innan skamms erum við komnir þangað þar sem við tjöldum á velslegnu, fallegu og stóru túni sem hallar niður að ánni.“ [dagbók Morris]

Í Mjóadal taka á móti þeim Pétur Pétursson 31 árs, síðar bóndi á Stórulaugum í Reykjadal og eiginkona hans Hallfríður Ólafsdóttir, 48 ára. Þau tóku við búskapnum af Jóni og Sigurbjörgu. Á heimilinu eru tveir synir Hallfríðar, Aðalgeir 14 ára og Jón 6 ára. Barnsfaðir Hallfríðar og faðir drengjanna, Davíð, er bróðir Jóns í Mjóadal. Á bænum er einnig amma drengjanna tveggja, Aðalbjörg. Hún er 72 ára, móðir Jóns, Davíðs, Mjóadals-Jónu og Gísla. Pétur þykir ágætur húsbóndi, er vinsæll meðal sveitunga og talinn afbragðs fríður maður. Ríkidæmi hans verður mikið í ellinni, alls tíu börn með sjö konum og fjöldi afkomenda.

Pétur og Hallfríður bjóða gestunum að ganga í bæinn. Morris og Faulkner þiggja boðið en Jón og Halldór nota tímann til að sinna hestunum og reisa tjöld steinsnar frá húsinu. Að baki er langur ferðadagur og þegar húmar að, býður frúin upp á veitingar.

„Síðan þiggjum við skyr á bænum, súkkulaði á eftir í tjaldinu og svo í háttinn.“

Á leiðinni í tjaldið koma Morris og Faulkner auga á þrekvaxinn mann og alskeggjaðan sem virðist sitja á grasinu við nærliggjandi útihús. Við nánari athugun kemur í ljós að maðurinn er fótalaus.

Siglingin gengur betur. Veðrið er skaplegt og líðan farþega eftir atvikum. Færeyjar í sjónmáli.

Föstudagur 8. ágúst 1873

Mjóidalur. Klukkan er átta og Morris gægist út. Kaldur morgunn, grár og drungalegur. Pétur og Hallfríður eru á úti á hlaði þegar þau verða vör við hreyfingu á tjaldinu. Kaffisopa Hr. Morris?“ heyrist kallað blíðri röddu. Morris hneigir höfuðið í virðingarskyni og til marks um að hann ætli sér að þiggja kaffi af frúnni. Tungumálaerfiðleikar hamla samskiptum en koma ekki í veg fyrir samverustund yfir kaffibolla og tilraun til skrafs. Morris kann jú sitthvað í íslensku. Veðrið berst í tal sem og húsdýrin á bænum.

„Rollur hér og rollur þar, fjórar kýr og átta hross“

segir Pétur og nú hýrnar yfir bónda. Þetta er þó aðeins skammgóður vermir því brátt ber annað og leiðinlegra umræðuefni á góma. Þungt er yfir hjónunum þegar þau greina hinum erlenda gesti frá flutningi fyrrum ábúenda í Mjóadal af landi brott.

„…í kaffi heima á bænum. Mér þótti fólkið niðurdregið og fátækt. Síðasti ábúandi flutti til Ameríku. Ef til vill varpar það skugga á staðinn, en það var eitthvað fallegt við dalinn, langan, grænan og lokaðan í báða enda.“

Lagt af stað frá Mjóadal, yfir brekkuna í austri og niður hinum megin í næsta dal þar sem þeir koma að bæ

„…sem heitir Íshóll. Hann stendur við litla tjörn. Það hafði skinið upp þrátt fyrir að enn væri kalt.“

Þeir staldra ekki lengi við á Íshóli. Tveimur árum síðar, í ágúst 1875, mun Breti að nafni William Lord Watts ferðast ásamt íslenskum leiðsögumönnum úr Bárðardal og yfir Sprengisand. Í ferðabók sinni segir hann frá heimsókn til fólksins á Íshóli.

„Þar bjó ógiftur bóndi með þremur systrum sínum. Þarna fengum við góðan kvöldverð, urriða og jarðepli (þau voru nú þegar sprottin til átu) og nauðsynlega næturhvíld, áður en við lögðum upp á Sprengisand […] Þegar við hófum suðurferðina frá Íshóli, var norðvestanstormur og sandrok. Bóndinn á Íshóli fylgdi okkur. Í leiðinni heilsuðum við upp á bróður gamla mannsins á Mýri [Ingjaldur Jónsson 82 ára búsettur á Mýri 1875]. Hjá honum fékk ég nokkra gamla spæni sem minjagripi, þar á meðal einn, sem mátti taka sundur í fimmtán hluta — eins og þann á Mýri, enn fremur gamla bænabók, þrykkta að Hólum árið 1742. Þessi maður átti heima í Mjóadal og hafði orð á sér sem heppinn grasalæknir. Ég varð þess var, að honum þótti gaman að sjá okkur, og áður en við fórum, gæddi hann okkur á hvannarótarbrennivíni, sem var mjög hressandi.“ [dagbók Watts]

Ferðalagið heldur áfram. Tveir fyrstu bæirnir eftir komuna af hálendinu eru nú að baki. Báðir eru með langa sögu um búsetu. En nú eru blikur á lofti. Ekki líða nema sjö ár þar til Pétur og Hallfríður bregða búi og fjórtán árum síðar, árið 1894, flytur síðasti ábúandinn í Mjóadal í burtu. Sömu sögu er að segja um Íshól þremur árum síðar. Gott veiðivatn blasir við öllum þeim sem eiga leið hjá Íshóli og þar hafa bændur löngum dregið björg í bú. Morris ákveður að ríða framhjá Íshólsvatni án þess að draga fram veiðistöngina. Hann er með hugann við næsta áfangastað.

„Við riðum hjá grýttri brekku meðfram stöðuvatninu en við hinn enda þess lentum við í mýrlendi og komum í þröngan dal og í gegnum hann rann tær lækur [Fiská] úr vatninu með fagurgrænum bökkum…“ [dagbók Morris]

Jón er í fararbroddi þar sem þeir ríða meðfram Fiskánni að austanverðu. Brátt koma þeir að fossi sem fellur fram af háum stalli, ofan í djúpt gil. Spöl neðar rennur áin saman við Mjóadalsá og þar við enda þrönga dalsins blasir Bárðardalur við.

Mýri er nú í augsýn handan árinnar en hvar skal ríða á vaðið?

„Þarna er Litlatunga, ég tel rétt að við fáum álit bóndans“

kallar Jón og beinir orðum sínum til Halldórs sem fylgir honum eins og skugginn. Morris og Faulkner líta hálf ráðvilltir á hvorn annan. Þeir koma við í Litlutungu og hitta þar húsbóndann Eirík Björnsson, 64 ára ekkil, Valgerði Einarsdóttur 40 ára ráðskonu og tvo dóttursyni Eiríks þá Valdimar 12 ára og Tryggva 10 ára. Eiginkona Eiríks, Guðleif Illugadóttir, er látin fyrir sjö árum sem og þrjú börn þeirra. Tvær dætur, Björg og Sigurveig komust á legg. Eiríkur hefur búið í Litlutungu í 38 ár og þekkir Mjóadalsá og umhverfi hennar betur en flestir aðrir. Hann vísar ferðalöngunum leiðina og för þeirra heldur áfram án þess að þeir stígi niður fæti á þessa guðsvoluðu jörð. Faulkner rekur lestina á baki sínum ljósgráa fáki. Þegar reiðmennirnir fjórir ríða úr hlaði, nikkar hann til Eiríks sem svarar með brosi. Að fjórum árum liðnum deyr bóndinn og tveimur árum síðar fer Litlatunga í eyði.

Mjóadalsá og Skjálfandafljót mætast og þeir fara yfir ána og ríða í átt að Mýri. Inn á tún, framhjá smágerðum torfkofum hér og þar og upp litla brekku að bænum. Á Mýri hitta þeir fyrir bónda sem kallar sig Hr. Jónsson. Ingjaldur Jónsson er áttræður og þykir Morris nokkuð til þess koma þegar gamli maðurinn segist vera fæddur árið 1793. Ekki hafa margir orðið á vegi hans í Íslandsleiðangrinum sem fæddir eru um það leyti sem höfuð fengu að fjúka í Frakklandi. Ingjaldur er ern þrátt fyrir háan aldur og ekki á þeim buxunum að setjast í helgan stein. Þegar Morris ber að garði á öldungurinn tíu ár eftir ólifuð. Eiginkonuna Önnu Margréti Indriðadóttur hafði hann misst fyrir tæpum áratug en lætur engan bilbug á sér finna. Hann er skrafhreifinn og þegar hann heyrir á hvaða ferðalagi Morris er, segir hann honum söguna af því þegar hann fyrstur manna ferðaðist yfir Sprengisand, í stað þess að fara yfir Stórasand eins og ávallt hafði tíðkast.

„Þetta var árið 1810, sjáðu til.“

Ingjaldur segist vera spónasmiður. Þá sperrir Morris eyrun

„…við vorum á höttunum eftir spónum svo af gestrisni þáðum við kaffi heima á bænum og okkur var boðið inn í mjög huggulega stofu þar sem bóndinn sat, lítill gamall maður um áttrætt sem hóf fjörugar samræður við leiðsögumennina og dró fram beislisstöng og ístað sem hann hafði smíðað og var stoltur af og dáðust þeir mikið að hvoru tveggja. Hann sagði okkur einnig að hafísinn frá Grænlandi væri aðeins 60 mílur norður af landinu og að tvö hundruð manns hefðu ætlað til Ameríku með „Queen“ sem gæti aðeins tekið helming þess fjölda. Ég skal játa það aftur að það hryggir mig að heyra þetta. En það virðist sem fólk hafi upplifað mörg erfið ár hér og fengið nóg af því. Þá voru spænirnir dregnir fram og þeir gengu kaupum og sölum og risastórt horn, of stórt fyrir okkur til að ferðast með.“

Morris hrífst af handverki Ingjalds og kaupir af honum spæni. Hann veit að hann hefur gert góð kaup. Það sem Morris veit ekki er að réttu ári eftir heimsókn hans á Mýri mun sá gamli fá titilinn „Dannebrogsmaður“ þegar honum verður veitt hin konunglega danska riddaraorða þann 2. ágúst 1874. Frá orðuveitingunni mun eitt ár líða þar til breski ferðalangurinn William Lord Watts kemur við á Mýri, þaðan sem hann ríður að Íshóli og Mjóadal og loks upp á hálendið. Watts mun kaupa 50 ára gamlan spón af Ingjaldi og

„…var hann svo listilega gerður, að hann skiptist í fimmtán parta, ef losað var um skrúfu. Ég keypti líka trékefli, sem hafði verið notað til að slétta með lín í fyrri daga, og loks viðvaningslega mynd af krossfestingunni saumaða í grænt vaðmál, og sagði gamli maðurinn það unnið af nunnum í íslenzku nunnuklaustri fyrir langalöngu, hann vissi ekki hvað löngu, en hann vissi það eitt, að dúkurinn væri eldgamall.“ [dagbók Watts]

Morris kveður Ingjald kátur í bragði. Tveir útskornir spænir handa dætrunum Jenny og May. En nú skal riðið að Halldórsstöðum. Á leiðinni gjóir Morris augum að kirkjunni í Lundarbrekku, handan Skjálfandafljóts í austanverðum Bárðardal. Við komuna á Halldórsstaði eru séra Gunnar og Valgerður Þorsteinsdóttir prestsfrú hvergi sjáanleg. Þau hafa líklega öðrum hnöppum að hneppa en taka á móti enn einum hópnum af reiðmönnum sem eiga leið um Sprengisand. Morris heilsar vinnumanni á bænum og spyr eftir húsráðendum, alls óviss um röð áfalla sem herjað hafa á prestshjónin. Þrjú börn þeirra, fædd á árunum 1869 til 1872, létust á fyrsta aldursári. Gunnar, Þorsteinn og Jóhanna. Vonin um að koma barni á legg lifir í sex vikna gömlu stúlkubarni, Jóhönnu Valgerði. Jóhanna kom í heiminn að Hálsi í Fnjóskadal 26. júní 1873. Mánuði síðar fór að bera á alvarlegum veikindum hjá séra Gunnari sem á rúma tvo mánuði eftir ólifaða. Fátt verður um svör hjá vinnumanninum en fljótlega berast ferðalöngunum fréttirnar til eyrna. En William Morris hefur um annað að hugsa á þessari stundu en veikindi séra Gunnars. Langt er liðið á daginn og þreytan farin að segja til sín svo nú er tímabært að reisa tjöld á víðáttumiklu túninu við bæinn. Kvöldið er fagurt og prestsetrið skartar sínu fegursta.

„Fallegt bæjarstæði“

hugsar Morris. Fegurð er honum ofarlega í huga og hugurinn leitar heim.

„Mér fannst dalurinn fallegur – langur, mjór og bugðóttur, innilokaður af melum […] Presturinn, nýskipaður hérna, var fjarverandi vegna veikinda svo við hittum aðeins vinnumann hans. Síðan í rúmið eftir margslungna eldamennsku, en annaðhvort það eða eitthvað annað gerði mig dapran og ég fylltist heimþrá.“

Morris rifjar upp minningar á koddanum en fjölskyldurnar frá Mýri og Mjóadal halda för áfram um hafið. Dauðir hestar um borð. Leirvík á Hjaltlandseyjum að baki. Fallegur bær með prýðilegri höfn. Stefnan tekin á Aberdeen.

Laugardagur 9. ágúst 1873

„Yndislegur morgunn þegar ég fór á fætur klukkan 8:00. Ég var ennþá dapur og með heimþrá sem varð að víkja er ég fékk mér morgunmat en þegar ég var sestur á bak var ég orðinn spenntur og tilbúinn að halda ferðalaginu áfram. Auk þess var eitthvað svo einstaklega heillandi við dalinn. Nálægð hans við auðnina fékk mig til að skynja eitt augnablik hvaða þýðingu það hefur, allt þetta sem veitir okkur blessun en er svo horfið sjónum okkar.“

Að morgunverði loknum leggja Morris og félagar af stað í átt að Lundarbrekku, hinum megin við ána, í fylgd vinnumannsins. Ríðandi menn með farangur vekja athygli vinnandi fólks á Halldórsstöðum þegar þeir fara framhjá

„fólki í heyskap, körlum og konum, sem starir á okkur niður að Skjálfandafljóti.“

Lestin staðnæmist við árbakkann, gegnt Lundarbrekku. Þar reyna Jón og vinnumaðurinn vaðið sem reynist of djúpt fyrir kofortin. Þeir finna ákjósanlegri stað neðar í ánni til að komast yfir sem þó reynist vera mesta dýpi sem hestarnir hafa þurft að glíma við í ferðalaginu hingað til. Auk þess sem áin er breið og árbotninn erfiður yfirferðar. Morris kveikir sér í pípu til að róa taugarnar áður en haldið er yfir Skjálfandafljótið en allt fer þetta á besta veg, menn og málleysingjar komast yfir á austurbakkann, heilu og höldnu.

Lundarbrekka iðar af lífi þegar fjórmenningarnir ríða í hlað. Konur, karlar og heill hópur af börnum eru við leik og störf.

„Skyldi vera hægt að kaupa spæni hér“

hugsar Morris í þann mund er Marteinn Halldórsson, 33 ára bóndi í Lundarbrekku, kemur gangandi niður túnið sunnan og ofan við bæinn. Jón söðli hugsar sér gott til glóðarinnar og laumar sér frá til að gægjast inn í kirkjuna. Hann opnar kirkjudyrnar og það fyrsta sem blasir við er altaristafla, máluð af Arngrími, sjálfmenntuðum málara frá Skörðum í Reykjahverfi. Lengra kemst Jón ekki því kaffisopi býður nú ferðalanganna inn í stofu í boði bóndans.

Inn í bænum hitta þeir húsfreyjuna Kristínu Jónsdóttur, 30 ára og börn þeirra tvö sem koma hlaupandi í átt að bænum, yfir sig spennt að fá að hitta ferðamennina. Halldór sjö ára stingur höfði varlega inn um dyragættina eins og til að kanna hvort honum sé óhætt að ganga inn. Í humátt á eftir kemur Kristbjörg níu ára. Kristbjörg er jafngömul May. Morris bægir frá erfiðum hugsunum og beinir athyglinni þess í stað að stofunni í Lundarbrekku.

„Þetta var snyrtileg stofa með ansi huggulegri lokrekkju – hillu fyrir bækur inni í rúminu.“

Fljótlega klárast úr bollunum og tímabært að halda upp á Mývatnsheiðina. Sólin skín og ekki skýhnoðri á lofti þegar Marteinn fylgir þeim úr hlaði.

„Sjáið þið, hér er lundurinn sem bærinn dregur nafn sitt af“

kallar hann þegar þeir ríða upp bratta og grýtta brekku ofan við bæinn. Fyrr en varir hafa þeir útsýni yfir dali, fjöll og jökla. Þeir ríða framhjá tjörn og þar með lýkur Marteins þætti Halldórssonar. Hann kveður Morris og kompaní og snýr aftur heim í heyskap.

Tvö skáld kveðja dalinn fyrir fullt og allt. Annað er ríðandi og nálgast Mývatnssveit ásamt vini og tveimur leiðsögumönnum. Er gjarnan kallað „enska skáldið“. Hitt er um borð í skipi á leið til Ameríku með foreldrum frá Mýri og verðandi eiginkonu frá Mjóadal. Mun það síðar fá heitið „Klettaskáldið“.

 

Framhald…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Viðaukar:

Kristján fótalausi – grein í Fálkanum 18. janúar 1961

Þorsteinn Jónsson frá Hamri skrifar

 

Á einhverjum bænum í Bárðardalnum skreiðist einkennileg vera um baðstofugólfið. Ekki er laust við að gestum og gángandi bregði í brún og kenni jafnvel nokkurs uggs, þegar þeir eru leiddir til sætis í námunda við hana. í Ijós kemur þó að vera þessi er maður; og þótt hann virðist ekki frýnilegur ásýndum, má sjá að börn hjónanna una vel leikjum við hann. Hann fer sérkennilega höndum um leggi þeirra og völur, því hann er fíngralaus. Og hann leiðir börnin ekki við hönd sér né setur þau á hnéð því hann er fótalaus. Hins vegar lætur hann þau skríða upp á bak sér og hafa sig fyrir reiðskjóta um þvert og endilángt gólfið eftir vild sinni; og hjalar við þau: kalla — séuffa — jaffa — nuff.

Þá — en aðeins þá — er rödd hans mjúkleg og nærgætin. Hún er annars sterk og hörkuleg og í fullu samræmi við útlit og vöxt: þreklegur maður, sem eitt sinn var hár vexti, höfuðstór með mikið skegg, sem nær upp undir augu. Hárið gróft og mikið leggst fram á lágt enni, og augnabrúnirnar eru hrikalegar og mjög loðnar, augun hvöss og liggja djúpt. Einna ferlegastur virðist maðurinn fyrir það að mikið vantar framan af nefi hans. Þar blasir við opið nasaholið.

Hann er klæddur vaðmálstuskum; og til að verja fótarstúfana kulda og hnjaski, vefur hann þá loknum kálfskinnsvefjum. Menn aumka hann. Flestum þykir hann hvimleiður nema litlum börnum. Kalla — stuffa — jaffa — nuff.

Þessi maður hét Kristján og fæddist snemma á öldinni sem leið, sonur Benedikts bónda í Heiðarseli á Bárðardalsheiði. Af strákapörum Kristjáns fóru snemma sögur; hann þótti með afbrigðum ódæll.

Þegar hann var milli fermingar og tvítugs, brá hann á sitt ráð og lagðist út.

Þetta var um vortíma og liðu svo nokkur dægur, að Kristján hélt sér uppi með því að hnupla matvælum á bæjum þegar fólk var í svefni um nætur.

Á Lundarbrekku bjó í þá daga Jón Sigurðsson, faðir Davíðs á Heiði og þeirra systkina, „hæfileikamaður, forn í skapi“. Einn morgun þetta vor geingu konur í Lundarbrekku til búrs að vanda sínum og urðu þá ummerkja varar, sem bentu til að þar hefði maður geingið um garða; og síðan hins að nokkuð kvikt virtist leynast þar undir stóru skyrkeraldi, og var Jóni bónda til vísað. Þreif Jón bóndi reipi, gekk að keraldinu og lyfti því; kom í ljós að þar undir sat Kristján Benediktsson í hnipri. Hafði hann orðið seinn fyrir þegar fólk rumskaði af nætursvefninum, og skotizt inn undir keraldið í flýtinum.

Jón bóndi lét sér ekki bregða, en batt hendur Kristjáns á bak aftur, brá utan um hann reipinu og dró hann síðan út á hlað; og þar á eftir segir sagan að Jón hafi tekið hest sinn, fest strák í tagl hans og riðið síðan í spreing með hann í eftirdragi heim til föðurhúsanna í Heiðarseli. — Hvað sem satt er í þessu, er lángt frá því að það sé eina dæmið um óþokkabragð af þessu tagi.

Ekki er nefnt hvernig Krietján var leikinn eftir þetta ferðalag, en Jón afhenti hann föður hans, Benedikt, með þeim ummælum, að betur skyldi honum verða lúskrað, ef hann færi aðra slíka för að Lundarbrekku. Ekki vita menn hvernig Benedikt varð við, en Kristján hugði ekki á útilegur eftir þetta. Kristján varð, er hann óx upp, afrendur burðamaður. Liðu nú nokkur ár, og næst kemur hann við sögu í vinnumennsku austur í Vopnafirði um miðjan þriðja tug aldarinnar og er þá fulltíða maður. Mjög var jafnan á orði haft, hve skapheitur hann var og ósvífinn í orðum og gerðum.

Í nágrenninu á æskustöðvum Kristjáns Benediktssonar ólst upp úng stúlka ásamt nokkrum systkinum sínum í föðurgarði. Hún hét Sigríður og var dóttir hjónanna Jóns Sigurðssonar og Rósu Sveinsdóttur, sem um og eftir aldamótin 1800 bjuggu á ýmsum bæjum þar um slóðir. Vafalaust hafa þau Kristján þekkzt í æsku, enda hafa þau verið á svipuðu reki; auk þess voru þau skyld að frændsemi.

Um það bil sem Kristján var í vinnumennskunni í Vopnafirði, fluttist þessi stúlka frá foreldrum sínum, sem þá höfðu búið að Láfsgerði í Einarsstaðasókn um lángt skeið, og réðist vinnukona að Illugastöðum í Fnjóskadal, þá 25 ára að aldri; það var vorið 1825.

Þar bjó þá landskunnur maður, Kristján Jónsson hreppstjóri, bróðir Bjarnar í Lundi. Segja má, að Kristján bæri ægishjálm yfir Fnjóskdæli í þennan tíma.

Að liðnu rúmu ári var Sigríður Jónsdóttir liðið lík. Þann 3. ágúst 1826 fannst þessi fátæka stúlka liggjandi í blóði sínu, stúngin með hnífi í brjóstið, í útiskemmu á hlaðinu á Illugastöðum.

Að yfirheyrslum og rannsókn aðstæðna loknum var niðurstaðan sú, að Sigríður hefði framið sjálfsmorð. Þar með er ekki sagt, að sá úrskurður hafi af almenníngi verið talinn fullgildur, því fram á þennan dag hafa menn grunað son Kristjáns hreppstjóra, Björn að nafni, um að hafa orðið Sigríði að bana; jafnvel var á orði haft, að hún hafi geingið með barni hans. Þessi grunur var þegar fyrir hendi að atburðinum nýskeðum. Frá máli þessu er ítarlega greint á öðrum stað, en nú víkur sögunni til frænda Sigríðar, Kristjáns Benediktssonar, þar sem hann er að störfum austur á fjörðum.

Kristján frétti lát Sigríðar austur og með hverjum atburðum það hafði til borið; fór hann að sjálfsögðu ekki varhluta af þeirri skýringu, er alþýðu manna var tömust.

Kom nú víkingurinn upp í Kristjáni, og er sagt að hann hafi í bræði sinni látið svo um mælt, að þessa verks myndi hann hefna og skyldi morðinginn engu fyrr týna nema lífinu. Víst er um það, að Kristján fór á stúfana og var ferðinni heitið til Fnjóskadals.

Fyrstu nóttina gisti Kristján á bæ einum undir Dimmafjallgarði.

Daginn eftir var hríðarveður svo mikið, að hann treystist ekki til að leggja á fjallgarðinn að svo stöddu. Bóndinn fór út til gegnínga að vanda þennan morgun, en Kristján hélt sig innanbæjar. Húsfreyjan var þar við störf sín og vék nú orðum að Kristjáni: sagði að varla væri honum nauðsynlegt að dvelja þar um kyrrt veðurtepptur, þar eð ratljóst væri; og mun ekki hafa verið hlýleg í máli. í það minnsta greip Kristján berserksgángur við eggjun þessa. Hann brá við hart og hljóp út í hríðina, sem þá var með versta móti. Frost var og mikið og grimmt.

Æddi hann nú beint af augum á fjallgarðinn og réði því ágizkun ein, hvort hann fór rétta leið eða ekki. Gekk hann nú lánga hríð unz nátta tók. Þá var hann mjög þrekaður orðinn og hugði réttast að láta fyrir berast um nóttina, lagðist fyrir í skafli norðan í móti — og er eftir honum haft, að svo hafi hann þá verið reiður, að hann skoraði á djöfulinn að koma og sækja sig.

Hversu leingi Kristján lá í skaflinum vita menn ekki. En þrem eða fjórum dögum síðar gekk fjármaður frá Grímsstöðum á Fjöllum fram á hann, og má nærri geta, að heljarmanninum var allmikið brugðið. Kom smalinn Kristjáni til Grímsstaða, og þar sem ekki var um læknishjálp að ræða, eins og á stóð, tók Grímsstaðabóndi að sér að veita honum þann umbúnað er þurfa þótti. í fyrstu var honum hjúkrað af beztu getu heimilisfólksins, en svo kalinn var hann, að bóndi þurfti að taka af honum báða fætur um mjóaleggi og alla fíngurna, Limirnir voru mjög teknir að úldna þegar bóndi hóf aðgerðina. Fótleggina tók hann af honum með viðarsög, en fíngurna lagði hann á fjöl og hjó þá af með sporjárni. Þótti furðu gegna, að Kristján skyldi komast lífs af eftir svo mikið kal og þar á ofan aðgerð sem þessa. Hann náði fullri heilsu að öðru leyti en limamissinum.

Auk þessara örkumla kól framan af nefbroddinum; sá inn í nashol hans eftir þetta, og var það mikið andlitslýti.

Kristján lá nú á Grímsstöðum unz hann þótti svo heill orðinn sem mögulegt var.

Kristjáni Benediktssyni auðnaðist ekki að hefna Sigríðar á Illugastöðum.

Hann var fluttur frá Grímsstöðum á sveit sína, Bárðardal, og innan hennar dvaldi hann þaðan af til dauðadags, á ýmsum bæjum.

Hann varð nú að skríða, hvert sem hann hreyfði sig og hann er maðurinn, sem var í upphafi þessarar frásagnar með úngviði klifrandi á baki sér: kalla — stuffa — jaffa — nuff.

Hann var nú sveitarómagi, — og hann var sagður ómaga hvimleiðastur. Sérstaklega var á orði haft hve skapstyggur hann var — við alla nema börnin.

Einginn skyldi halda, að Kristján væri hafður verklaus; hann kembdi og spann hrosshár, fléttaði reipi, malaði korn. Þess er og getið, að hann starfaði nokkuð utanhúss, og er athyglisvert að í því efni muna menn einn starfa fram yfir allt annað: grjótburð. Var til þess tekið, hversu stór björg hann gat fært í hrúgur, því afl hans var mikið, svo fremi að hann kæmi því við, eins og hann var á sig kominn. Mönnum væri hollt að gera sér í hugarlund þennan farlama vesalíng starfa sem grjótpál í þágu húsbændanna – og að hugleiða þann vitnisburð um vinnubrögð og atlæti á nítjándu öld.

Sumsstaðar þótti Kristján svo leiður, að á vetrum var hann látinn halda sig í fjósbás, þar eð hann þótti óhæfur innan um annað heimilisfólk.

Víst er, að m.a. dvaldi hann á þessum bæjum nokkra hríð: Svartárkoti, Víðikeri, Bjarnastöðum, Lundarbrekku, Sigurðarstöðum, Mýri, Stóruvöllum.

Hann var almennt kallaður Kristján fótalausi. Sumir kölluðu hann líka nuff eftir hjali hans við vini sína, börnin.

Kristján var styggur í tali og komst þá oft hnyttilega að orði.

Eitt sinn var í ráði að hann flyttist að Mýri. Spurði þá einhver, hvort hann hlakkaði ekki til dvalarinnar þar. Karl svaraði með drynjandi rödd:

Ég hlakka ekki fyrr en ég smakka.

Kristján var mikill matmaður og gegndi furðu hve miklu hann torgaði. Eitt sinn, er rætt var um mat og fæðutegundir, sagði hann:

Aldrei hefur mér orðið bumbult af neinum mat nema arnarkjöti og hrossafloti við.

Sagt var, að Kristján væri svo næmur í fíngrastúfunum, að hann gæti tekið upp með þeim nál af gólfi. Einnig er sagt, að hann gæti fest höndunum upp um bita og „barið hrúta“, sem kallað var. Þótti þetta sérstætt um svo farlama mann.

Kristján var ekki frýnilegur, ef hann reiddist, enda munu fáir hafa orðið til að sýna honum hrekki; þó gat slíkt komið fyrir. Þegar hann var eitt sinn á Stóruvöllum, var þar í heimili Þorgrímur nokkur Laxdal, sonur Gríms bóksala á Akureyri. Hann var stríðinn og mesti skelmir. Eitt sinn gekk Kristján þarfinda sinna utanhúss, sem oftar. Veitti Þorgrímur honum þá eftirför, réðist að honum þegar verst stóð á og hugðist fella hann á bak aftur. Auðnaðist Kristjáni þó að ná til hans, og neytti hann þá handleggjanna ótæpilega, hélt Þorgrími föstum, tókst að leggj a hann undir og tók á honum óblíðum tökum. Veittist Þorgrímur ekki að karli eftir það.

Vinnumenn á Stóruvöllum fræddu Kristján um að jörðin væri hnöttótt. Við því brást hann illa og hélt þá vera að gera skop að sér. Loks spurði hann:

Því er þá kyrr mjólkin í trogunum, vatnið í fötunum og hlandið í koppunum?

Stundum kom það fyrir, þegar Kristján var aldraður orðinn, að hann virtist bljúgur. Lét hann þá í veðri vaka að ófarir sínar allar væru refsing frá guði fyrir ósvífni sína fyrr á árum. Hann heyrðist og stöku sinnum biðja fyrir sér.

Kristján var síðast á Sigurðarstöðum í Bárðardal; þá bjó þar Jón Jónsson frá Baldursheimi. Þar andaðist þessi hrakti maður fjörgamall 1887. Segja má, að þá fyrst hafi lokið hríðarferli hans á Dimmafjallgarði.

 

Mjóadals-Jóna – grein í Fréttabréfi Ættfræðifélagsins í október 2008

Sýnishorn úr ábúendatali Jóns Aðalsteins Hermannssonar. Skáletraðar setningar eru frá Jóni Aðalsteini.

 

Mjóadals-Jóna fœddist í Bárðardal í Þingeyjarsýslu. 19. nóvember 1830. Hún hét Jóna Jónsdóttir, var seinna meir kölluð Mjóadals-Jóna. Foreldrar hennar voru Jón Jónsson. Jónssonar ríka á Mýri (f. 1798) og kona hans Aðalbjörg Davíðsdótúrfrá Stóruvöllum, (f. 1799) Indriðasonar. Þau hjón áttu alls 13 börn 3 dóu ung. Jóna var sjöunda barn foreldra sinna.

A þessu heimili [Mjóadal] er Jóna Jónsdóttir alin upp. Miklir erfiðleikar ganga yfir Mjóadalsheimilið er Jóna systir Jóns bókbindara, fœdd í Mjóadal 1830, verður vitskert um þrítugt árið 1860 (Veturinn 1859/1860 eftir Blóðvetur). Hún dvaldist eftir að fólk hennar fer vestur 1873 á Jarlsstöðum og til dánardags 3. maí1899.

Foreldrar Mjóadalssystkina Jónu og Jóns bókbindara fara ekki til Vesturheims, faðir þeirra er á Eyjardalsá til dánardœgurs 1882 hjá Guðnýju, systur Guðmundar föður Stefáns G. skálds, og Jóni bónda Ingjaldssyni, (hann var Mývetnskur). Jón eldri varþó líklega fyrst húsmaður í Mjóadal hjá Pétri Péturssyni er bjó þar næstur á eftir Jónsfeðgunum og Gísla er telst ábúandi líka í Mjóadal 1873.

Fjölskylda Jóns yngra flyst til Vesturheims 1873. Árið sem Jón eldri deyr á Eyjardalsá, 1882, fær Jón bókbindari sendan arf eftir föður sinn rúmlega 70 ríkisdali og nœgir ríflega fyrir sáðvél en hún kostaði 60 dali (sýnir hvað upphæðin var verðmæt, alls komu 223 dalir vestur, arfur til þriggja systkina, líklega hafa hin fjögur er bjuggu í Vesturheimi verið búin að fá sinn hluta af arfi foreldra sinna greiddan áður.)

Systkinin frá Mjóadal sem upp komust og eru á Íslandi, önnur en Jóna, eru Davíð á Stórulaugum og Kristján á Birningsstöðum og hjá honum deyr móðir Jóns, þá á Kambsstöðum, 1879. Frá þeim eru margir afkomendur á íslandi.

Þau systkin sem til Vesturheims fóru, auk Jóns bókbindara, voru Guðný, Herdís, Aðalbjörg, Benedikt, Gísli og Guðfinna, hún giftist ekki og var oft sjúklingur. Jón bróðir hennar fer eitt sinn úr Mjóadal til Akureyrar eftir meðulum handa Guðnýju, var viku í ferðinni en meðulin komu að engu gagni. Vert er að geta þess að Gísli frá Mjóadal tók upp nafnið Dalmann og Benedikt nafnið Bárðdal.

Litlatunga í Bárðardal tengist sögu Jónu Jónsdóttur með einum eða öðrum hætti. Sú jörð var í eigu Mýrarmanna um og upp úr 1800 og hefur líklega verið aumasta kotið í Bárðardal, það er það alla vega 1712. Lýsing Jarðabókarinnar á Litlutungu 1712 er: Jarðardýrleiki 5 hundruð (Mýri var 16 hundraða jörð). Landsskuld 30 álnir nú, en 50 áður (sem sýnir að jörðinni hrakar ört). Betalast með fiskitali í kaupstað. Leigukúgildi 1 og hálft nú og nœst liðið ár, áður tvö. Leiga betalast í smjöri heim til umboðsmans innan héraðs. Kvaðir öngvar. Kvikfé 1 kvíga að fyrsta kálfi, 31 œr, 3 sauðir tvœvetrir og eldri, 9 veturgamlir, 18 lömb, 2 hestar, 1 geit. Fóðrast kann 1 kýr laklega.

Fram kemur hjá Jóni „í Ameríku“, Jóni Jónssyni er fór til Vesturheims 1903, að Jón eldri í Mjóadal, faðir Jónu, hafi átt Jarlsstaðina og gefið Ljósavatnshreppi jörðina með því skilyrði að Jóna verði þar til æviloka. En frá því hún geðbilast um 1860 var hún á fleiri bæjum til dæmis á Stóruvöllum, Halldórsstöðum, Jarlsstöðum og Mýri.

Mjög er hæpið að tala um að Jóna hafi verið niðursetningur eða hreppsómagi, þar sem Jarlsstaðajörðin er gefin sveitarfélaginu hennar vegna. Vel má halda því fram að hún hafi átt Jarlsstaði. A Jarlsstöðum var byggt afhýsi austur úr baðstofunni þar sem hún var lokuð inni er hún fékk köstin, þar var fjós undir þannig að sœmilega hlýtt hefur verið. Þar deyr hún 1899.

Aðdragandinn að geðbilun Jónu er margvíslegur; Vitað er að ungur maður, lagði hug á Jónu, en þau fengu ekki að eigast, segir sagan. Ekki er nú Ijóst hve mikinn þátt þetta hefur átt í geðbilun Jónu, hann getur hafa verið mikill. Maðurinn hefur líkast til heitið Páll og verið Jóhannsson, var hann frá Geitafelli einn af mörgum systkinum en oft kenndur við Litlutungu. Hann var vinnumaður í Bárðardalnum. Er hann fékk ekki Jónu kvœntist hann Herdísi Eiríksdóttur í Litlutungu 1. desember 1860, 23 dögum áður en Jóna verður brjáluð. Tíðindin um giftingu Páls og Herdísar þurfa ekki að hafa borist Jónu til eyrna fyrr en á aðfangadag jóla.

Valdimar eldri sonur Páls og Herdísar fœðist í Fótaskinni 14. mars 1861, Tryggvi bróðir hans í mars 1863, og þau hjónin Herdís og Páll deyja í ágúst og september það ár með hálfs mánaðar millibili. Það er þá, sem þeir brœður eru teknir til fósturs í Litlutungu og eftir það er Tryggvi í Litlutungu af og til.

„Aðalbjörg Jósepsdóttir, Þórarinssonar, var vinnuhjú á Mýri, en hún var flogaveik og fékk ægileg köst, braut hún þá allt sem hún var með í höndunum en var annars dugleg og að Jón eldri í Mjóadal hélt „fullkomin vinnukona”. Var greitt hátt meðlag með henni af sveitarsjóð og öfundaðist Jón í Mjóadal yfir þeim peningum er bróðir hans á Mýri fékk í meðlag. Hann falaðist eftir Aðalbjörgu og var hún flutt þangað”. Jón í Ameríku segir:

Móðir mín kvartaði yfir engu meira en sambúðinni við Aðalbjörgu Jósepsdóttur. Hún svaf í rúmi rétt við húsdyr hennar. Og enn segir: „sinn þátt hefur Aðalbjörg vafalaust átt í lömun og heilsu Kristbjargar, en Kristbjörg var systir Jóns í Ameríku, giftist aldrei þar sem kærastinn hennar dó um það bil er þau trúlofuðst“. Jón í Ameríku segir; „Kom það í hlut Jónu að vera yfir henni er hún fékk flogaköstin, voru þau svo ægileg að allir aðrir flúðu úr bænum“.

Hermann Jónasson segir: „Þá var Jóna nálægt þrítugu var hún alllengi látin vera yfir geðveikum eða brjáluðum kvenmanni. Gekk hún við það svo nærri sér, með vökum og andlegri þreytu, að hún brjálaðist sjálf‘.

Og Jón í Ameríku segir; „Svo undir húslestri Jón Vidalíns á jólanótt, „ reiðilestri“ er sumir kalla, brjálaðist Jóna“.

Ung kona, er sér jafnt og þétt á eftir systkinum sínum á brott, gengnum flestum í hjónaband, situr eftir, hún fœr ekki að eiga manninn sem hún vildi 1853. Hann er svo vinnumaður á nœsta bœ þrjú ár í viðbót og giftist annarri, og á með henni barn… Móðir hennar útslitin af vinnu og barneignum og systirin á heimilinu veikburða sökum einhvers sjúkleika. Blóðveturinn nýafstaðinn og gestkomur í Mjóadal trúlega, fyrst og fremst bundnar við smalanir haust og vor. Og svo hafnar hún bónorði Þórarins Þórarinssonar á Veigastöðum 1854.

Jón yngri í Mjóadal skrifar í dagbók sína þegar hann er bóndi á Jarlsstöðum 1861 til 1869 (dagbókarhöfundurinn). Dvaldist Jóna hjá honum á Jarlsstöðum:

„hefur legið hér í brjálsemi síðan hún kom, sem sýndist þó áður vera að mestu jafngóð, og hefur faðir minn verið hér á meðan í rúma viku. A þriðjudaginn í 3.v.s. kom Ásmundur á Stóruvöllum, og þá var farið með hana“.

En oft kemur Jón á Mýri í heimsókn til hennar á seinni Jarlsstaðaárum hennar og þá telur Jón að brjálsemin hafi alveg verið horfin og hún í góðu andlegu jafnvœgi. Fékk Jóna góðan félagsskap síðustu árin er fjölskylda Jóns Þorkelssonar flytur í Jarlsstaði úr íshóli 1897.

Hermann Jónasson heimsækir hana líka á þessum Jarlsstaðaárum. Hann kemur óvænt í baðstofuna og Jóna þekkir hann strax þó rokkið væri og heilsar honum glaðlega segir; „Sæll og blessaður Manni minn“. Þorbjörg Arnadóttir frá Skútustöðum skrifar leikritið „Draumur Dalastúlkunnar“ sem kemur út í bókarformi 1951. Leikritið er um Jónu Jónsdóttur í Mjóadal. Þar lætur hún Jónu brjálast á jólanótt vegna þess að Tryggvi kærastinn hennar kemur í heimsókn og er þá stórslasaður, hafði hrapað í gljúfrunum við Mjóadalsá og deyr um kvöldið.

Þetta gerðist ekki þannig, heldur finnst mér að þarna sé íað að því, að Mýrarmenn hafi komið í veg fyrir að (Páll) Tryggvi færi í heimsókn í Mjóadal og þar með svikið Jónu. Og þeir komu í veg fyrir frekari samdrátt þeirra. Og er það rétt því Páll er einmitt vinnumaður á Mýri árin 1857 til 1859. En engin vinátta var á millum Mýrar og Litlutungufólks.

Það kemur fram hjá dagbókar-Jóni bróður Jónu að:

„Jónas á Veigastöðum kemur í Mjóadal haustið 1854 í bónorðsför fyrir Þ.“ Það mun hafa verið Þórarinn Þórarinsson mágur Jónasar er bjó á móti honum á Veigastöðum og er ókvæntur.

Er Jónas kenndur við Sigluvík, hann var við barnakennslu í Mjóadal árið 1853 alls í 5 vikur og hefur vel þekkt Jónu. Þessu bónorði er ekki tekið og af hverju skildi það vera? Auðvitað vegna þess að Jóna hefur alltaf œtlaði sér að bíða eftir rétta manninum (Tryggva í Litlutungu) það er Páli Jóhannssyni.

Nú kemur það í Ijós að Páll Jóhannsson er vinnumaður á Halldórsstöðum 1851. Þá hafa þau Jóna kynnst, og Páll ekki þótt hæfur tengdasonur í Mjóadal. Svo er hann aftur vinnumaður í Bárðardalnum og það á Mýri 1857 til 1859 í þrjú ár og ekki hefur heldur gengið að Jóna mœtti eiga hann þá, nú er hann líka búinn að einast barn með annarri konu, vinnukonu á Einarsstöðum, en þar var hann í eitt ár vinnumaður. Upp úr því tekur hann saman við Herdísi í Litlutungu, þar er ekki andstaða við kvonfangið.

Þá er maðurinn endanlega tapaður Jónu. Og Jóna hefur líklega aldrei séð eða kynnst manninn er bað hennar, Þórarni.

Það hefur líka spilað inní að faðir hennar hefur ekki viljað missa hana af heimilinu. Aðalbjörg móðir Jónu er fœdd 1799. Er því sextug 1859 og búin að fœða 13 börn, orðin útslitin kona. Jóna hefiir líka verið í miklu uppáhaldi hjá föður sínum, aðrar systur hennar eru giftar að heiman nema Guðfinna sem er sjúklingur.

Þá er þetta allt safnast saman bilar geðheilsa hennar og allt brestur, á jólanótt, líklega 1859 eða 1860, þá er hún 29 ára gömul eða þrítug. Hermann Jónasson (þá unglingur á Mýri) varð mikill vinur Jónu þegar hún var á Mýri, en þangað var hún flutt í böndum veturinn 1864. Þá er Hermann 7 eða 8 ára gamall. Hann sagði að Jóna hefði verið talin skarpgáfuð, þrekmikil og einkar efnileg í öllum greinum.

Upp á síðkastið hefur Grenndargralið sagt frá gömlum bókum sem orðið hafa á vegi þess við rannsóknir á sögu heimabyggðar. Sérstaða bókanna, fyrir utan virðulegan aldur, felst í áhugaverðum og raunar einstökum áritunum sem í þeim leynast. Má t.d. nefna bók í eigu Fjölnismannsins Tómasar Sæmundssonar sem hann fékk að gjöf frá Joseph Paul Gaimard, árituð af gefandanum á Breiðabólstað árið 1836. Annað dæmi er bók sem málfræðingurinn og Íslandsvinurinn Rasmus Christian Rask áritaði og gaf þáverandi amtmanni Stefáni Thorarensen þegar hann heimsótti hann á Möðruvelli í Hörgárdal árið 1814.

Gralið hefur nú fundið aðra bók með áritun Rasmus Rask, á sama stað og hina fyrri þ.e. í kjallara Amtsbókasafnsins á Akureyri. Bókin Dansk Retskrivingslære (stytting á lengri titli) kom út árið 1826 og eins og í tilfelli fyrri bókarinnar er Rask höfundur. Umrætt eintak af Dansk Retskrivingslære er áritað af Rask sama ár og það kom út og er stílað á þáverandi amtmann á Möðruvöllum, Grím Jónsson.

Grímur „Johnsen“ eins og hann sjálfur skrifaði nafnið sitt, sigldi til Danmerkur árið 1805 þar sem hann bjó í tæpa tvo áratugi. Hann stundaði nám við Hafnarháskóla, varð foringi í danska hernum og bæjarfógeti í bænum Skælskör á Sjálandi. Á þessum tíma kynntist hann Rasmus Rask og á milli þeirra tveggja skapaðist góð vinátta. Þáverandi amtmaður í Norður- og Austuramti, Stefán Thorarensen, lést vorið 1823. Grímur var skipaður amtmaður frá og með árinu 1824 og settist hann að ásamt fjölskyldu sinni í amtmannsbústaðnum á Möðruvöllum í Hörgárdal. Eitt af hans fyrstu verkum sem amtmaður var að stofna Eyfirska lesfélagið árið 1825 að undangenginni beiðni um að koma á fót lestrarfélagi.

Þegar Rasmus Rask áritaði eintakið sem hér er til umfjöllunar, var hann orðinn formaður í Hinu konunglega norræna fornfræðafélagi sem hann átti jafnframt þátt í að stofna. Heilsu hans fór hrakandi á næstu árum. Hann lést úr berklum árið 1832. Grímur var ekki búinn að vera lengi í embætti þegar honum barst bókin að gjöf frá sínum gamla vini í Danaveldi. Og þegar Rask mundaði pennann voru ekki nema níu mánuðir liðnir frá því að slokknað hafði í glóðum amtmannsbústaðarins sem brann til kaldra kola. Amtmannsfjölskyldan slapp ósködduð frá brunanum að öðru leyti en því að Grímur hlaut brunasár í andliti og mikið af eigum fjölskyldunnar og amtsins varð eldinum að bráð. Brunans á Möðruvöllum 7. febrúar 1826 er ekki síst minnst vegna frækilegs afreks Baldvins Einarssonar ritara Gríms og síðar eins af upphafsmönnum sjálfsstæðisbaráttunnar á Íslandi. Hann bjargaði sér naumlega undan eldglærunum með því að kasta sér út um glugga á nærbuxunum einum. Baldvin lést í Kaupmannahöfn sjö árum síðar af völdum brunasára. Grímur gegndi embætti amtmanns til ársins 1833 og aftur frá 1842 þar til hann lést á Möðruvöllum árið 1849. Fræg er svokölluð Norðurreið Skagfirðinga sem riðu að heimili amtmanns í maí 1849. Komu þeir til að krefjast afsagnar Gríms. Þá var Grímur orðinn fársjúkur maður svo ekkert varð af fundi hans og bændanna úr Skagafirði. Grímur lést á heimili sínu í júní 1849.

Áritun Rasmus Rask til Gríms Jónssonar (í lauslegri þýðingu Gralsins) í bók þess fyrrnefnda Dansk Retskrivingslære:

 

Hávelborni

Hr. Amtmaður Gr. Johnsen

Með hæstri virðingu og vináttu

Kaupmannahöfn 7. nóvember

1826 frá

höfundinum

 

Að lokum er gaman er að velta vöngum í niðurlagi þessarar umfjöllunar, í ljósi þess hvenær Rask áritaði bókina og hvernig samgöngum var háttað á 19. öld. Var bókin kannski um borð í skipi á leiðinni til Íslands á sama tíma og Grímur var að leggja drög að stofnun Amtsbókasafnsins á Akureyri sem svo raungerðist í apríl 1827? Getur verið að Grímur hafi gluggvað í bókina í maí, um það leyti sem konungur ákvað að reisa nýjan amtmannsbústað úr steini á Möðruvöllum á grunni rústanna frá brunanum 1826? Er hugsanlegt að Grímur hafi lesið bókina á meðan nýi amtmannsbústaðurinn, sem svo síðar fékk nafnið Friðriksgáfa að tillögu Gríms, reis af grunni? Ekki er einfalt að svara slíkum spurningum enda eru þær meira hugsaðar til hugleiðingar. Enn flóknara er að rekja feril bókarinnar frá því að Rasmus Christian Rask áritaði hana, níu mánuðum upp á dag eftir að heimili Gríms brann, og þar til hún dúkkar upp á Amtsbókasafninu 200 árum síðar. Þó er víst að hún var ekki inn á heimili amtmanns vorið 1874. Þá brann Friðriksgáfa til kaldra kola.

Werner Hans Frederik Abrahamson (1744–1812) var herforingi og rithöfundur, fæddur í  Slésvík 10. apríl 1744. Hann var sonur Johan Benjamin d’Abrahamson (1701-1757), kapteins í her hertogadæmanna Slésvík-Holstein. Móðir Abrahamson hét Louise Juliane Rhewald (1709-1779). Ungur að árum sýndi Abrahamson mikla hæfileika og námsfýsi en foreldrar hans voru andvígir opinberri skólagöngu svo hann varð um nokkurra ára skeið að láta sér nægja takmarkaða kennslu á heimilinu. Við andlát föður hans komst hann þó inn í Herforingjaskólann (Landkadetakademiet) í Kaupmannahöfn og þá fóru hjólin að snúast.

Skólagangan reyndist þó Abrahamson erfið í upphafi þar sem skólinn var í afar slæmu ástandi, bæði hvað varðaði kennslu og andann sem þar ríkti. Þýska var allsráðandi og nemendum var bannað að tala dönsku. Þeir sem höfðu dönsku að móðurmáli urðu að laumast til að lesa danskar bækur og eina æfingin í móðurmálinu var þegar hópi „kadetta“ [Kadett: nemi sem er að læra að verða foringi] var skipað að sækja danska guðsþjónustu á sunnudögum. Miklar umbætur voru gerðar á skólastarfinu á meðan Abrahamson stundaði þar nám undir stjórn hershöfðingjans Henrik Gude.

Á sjöunda áratug 18. aldar öðlaðist Abrahamson meiri virðingu innan hersins. Hann varð liðsforingi í fótgönguliðssveit Slésvíkur og síðar í fallbyssusveitinni. Árið 1771 var  hann skipaður kennari í tungumálum og landafræði við nýstofnaðan Fallbyssuskóla (Artilleriskole) en skólinn var fyrsta skrefið í átt til æðri menntunar fyrir herforingja. Abrahamson kenndi dönsku og var það í fyrsta sinn í sögu hersins að danskir foringjar eða foringjaefni fengu kennslu á móðurmálinu. Abrahamson hélt áfram upp virðingarstigann eftir að hann hóf kennslu. Hann hlaut fyrstu liðsforingjatign (premierlieutenant) árið 1773 og stöðu kapteins 1786. Þegar þarna var komið sögu var hann farinn að glíma við heilsubrest og fékk því lausn frá herþjónustu á fullum launum árið 1787.

Frá árinu 1780 kenndi Abrahamson við tvo skóla, Fallbyssuskólann og Herforingjaskólann sem hann hafði áður stundað nám í. Eftir að hann lauk herþjónustu hélt hann áfram kennslu við skólana tvo, Fallbyssuskólann til 1806 og Herforingjaskólann til 1810.

Samhliða starfi hans sem kennari, vann Abrahamson einnig af miklum krafti að því að losa danska menningu undan þýskum áhrifum. Þetta er athyglisvert í ljósi þess að æskuheimili hans var þýskt. Abrahamson kunni ekki eitt orð í dönsku þegar hann hóf nám við Herforingjaskólann en hafði eftir tæplega tvö ár náð slíkum tökum á málinu að hann gat samið verðlaunaverkefni á dönsku sem og hann gerði. Þetta er skýr vitnisburður um dugnað hans, hæfileika og ást hans á dönsku.

Árið 1773 kynntist Abrahamson Íslendingasögunum og varð heillaður af þeim. Með tungumálahæfileikum sínum lærði hann fljótt að lesa þær á frummálinu og síðar þýddi hann sumar þeirra. Hann sinnti rannsóknum á fornminjum af miklum áhuga og ásamt Knud Lyne Rahbek (1760-1830) og Rasmus Nyerup (1759-1829) safnaði hann dönskum miðaldakvæðum sem komu út á árunum 1812-14 (Udvalgte danske Viser fra Middelalderen).

Abrahamson var náinn vinur danska skáldsins Johannes Ewald (1743-1781) og danska biskupsins Nicolai Balle (1744-1816). Abrahamson var ötull talsmaður prentfrelsis en áttaði sig jafnframt á skyldunum sem frelsinu fylgdi. Hann var t.a.m. fyrstur til að gagnrýna manninn sem afnam ritskoðun í Danmörku vegna galla sem komu fram við afnámið, hinn kunna Johann Friedrich Struensee (1737–1772).

Framlag Abrahamson til danskra bókmennta er ótvírætt. Ritgerðir og umsagnir eftir hann má finna í þekktum tímaritum þess tíma svo sem „Minerva“ (1785–1807) og „Borgervennen“ (1796–1810). Hann lét sér fátt óviðkomandi sem rithöfundur hvort sem um var að ræða málvísindi, rúnir, miðaldabókmenntir eða hernaðarsögu. Sem gagnrýnandi var hann laus við háð og hroka og fjallaði um málefni af heiðarleika. Hann unni ljóðlist og hafði frá unga aldri gaman af því að tjá hugsanir sínar í bundnu máli. Rauði þráðurinn í ljóðum hans var ást til tungumálsins og föðurlandsins. Ljóðin eru mörgum gleymd en á sínum tíma vöktu söngkvæði hans og ættjarðarljóð mikla athygli. Þá var Abrahamson mikilsvirtur meðal frímúrara. Hann var tekinn inn í regluna árið 1770.

Árið 1779 gengu Abrahamson og Benedicte Rosine Marie Rothe (1761-1830) í heilagt hjónaband. Benedicte var næstyngsta dóttir amtmannsins í Travendal, Nicolai August og eiginkonu hans Hedevig Margrethe. Abrahamson og Benedicte eignuðust fjögur börn. Abrahamson lést í Kaupmannahöfn 22. september árið 1812.

 

Samantekt um Werner Hans Frederik Abrahamson er byggð á Danish Biographical Lexicon I. Volume. Aaberg – Beaumelle. Höfundur: S.A. Sørensen. Útgefandi: Carl Frederik Bricka.

 

Viðbót:

Fyrir ári síðan sögðum við frá bók með áritun sem olli töluverðum heilabrotum. Bókin er ein af fjölmörgum gömlum bókum í kjallara Amtsbókasafnsins sem skotið hafa upp kollinum við rannsókn Gralsins á annars konar bókum en þeirri sem hér um ræðir.

Hervarar saga ok Heiðreks konungs, gefin út árið 1785, hefur að geyma tvö orð rituð með dökku bleki sem við fyrstu yfirferð gæti litið út eins og nafn á einstaklingi. Hvað stendur eiginlega þarna? Grenndargralið óskaði á sínum tíma eftir aðstoð við að ráða gátuna. Bylgja Hafþórsdóttir skrifaði á fésbókarsíðu Gralsins: „Ég sé lieutenant Abrahamsen???“. Gralið kannaði málið, hafði ekki erindi sem erfiði og hugsaði ekki um þetta meir. Svo var það núna í aðdraganda þessarar umfjöllunar sem Gralið var við rannsóknir á bókum sem Möðruvallaskóli fékk að gjöf við vígslu skólans árið 1880. Í miðju Möðruvallagrúski poppaði upp skönnuð bók sem eitt sinn var í eigu Jóhanns Gunnlaugs Briem (1801-1880), prests í Danmörku. Einhvern tímann í fyrndinni hefur hann skráð í bókina „Capt. Abrahamson“ ásamt upplýsingum um þann ágæta einstakling. Ráðgátan um áritunina og athugasemd Bylgju rifjaðist upp og þar með leystist gátan.

Þannig er nú orðið ljóst hver áritunin er í Hervarar sögu ok Heiðreks konungs sem geymd er í kjallara Amtsbókasafnsins. „Lieutenant Abrahamson“. Við vitum líka núna að á bak við áritunina er stórt nafn í danskri menningarsögu á 19. öld. Werner Hans Frederik Abrahamson. En hvers vegna er bók í eigu dansks menningarvita, sem dó í upphafi 19. aldar, að finna á Amtsbókasafninu á Akureyri? Stórt er spurt og fátt um svör. Gamlar bækur geyma svo margar ráðgátur. En skemmtilegt hvernig grúskið leiðir mann stundum á óvæntar slóðir. Rannsókn á bókagjöf Íslendings í Danmörku á 19. öld til Möðruvallaskóla ásamt aðstoð starfsmanns Bókasafns Fjallabyggðar verður til þess að færa heim sanninn um að safn í heimabyggð lumar á gamalli og lúinni bók með óskýrri áritun sem geymir ansi áhugaverða sögu. Bók sem tilheyrði frægum rithöfundi og herforingja í Danmörku á 19. öld, manni sem fæddist sama ár og Ludvig Harboe varð biskup í Skálholti, manni sem gagnrýndi samtímamann sinn Johann Friedrich Struensee fyrstur allra á opinberum vettvangi vegna afnáms á ritskoðun og manni sem dó árið sem Napoleon réðist inn í Rússland. 

Grenndargralið heldur áfram að gera uppgötvanir í kjallara Amtsbókasafnsins á Akureyri þar sem tíminn stendur í stað. Skemmst er að minnast fundar um þarsíðustu jól þegar bók í eigu amtmanns á Möðruvöllum í Hörgárdal kom í leitirnar. Bókin var gjöf til Stefáns Thorarensen, gefin og árituð af höfundi hennar Rasmus Christian Rask sumarið 1814. Nýjasta uppgötvun Grenndargralsins er ekki síður áhugaverð. Í hillu innan um gamlar og snjáðar bækur rakst Gralið á bók sem við nánari athugun reyndist innihalda afar athyglisverða áritun svo ekki sé meira sagt. Bókin, sem eitt sinn var í eigu Fjölnismannsins Tómasar Sæmundssonar, var gjöf frá Joseph Paul Gaimard og árituð af honum á Breiðabólstað þann 2. júlí árið 1836.

Flestir sem komnir eru til vits og ára hafa einhvern tímann heyrt um franska lækninn og vísindamanninn Paul Gaimard og rannsóknarleiðangra hans á vegum franskra yfirvalda á Íslandi árin 1835 og 1836. Ef til vill muna einhverjir eftir myndum sem landslagsmálarinn Auguste Mayer málaði í seinni leiðangrinum af landslagi og fólki við leik og störf. Myndir þessar hafa margar hverjar prýtt peningaseðla og frímerki, birst í bókum og hangið til skrauts á veggjum inni á heimilum landsmanna. Gaimard, Mayer, Marmier, Robert og fleiri franskir leiðangursmenn komu til Íslands með rannsóknarskipinu La Recherche í lok maí 1836. Um borð var bók. Leiðangursmennirnir riðu bæja á milli í þrjá mánuði og blönduðu geði við landsmenn, söfnuðu sýnum og skráðu niðurstöður athugana. Vísindin efla alla dáð. Á ferð þeirra um landið keypti Gaimard ýmsa gripi af Íslendingum sem hann hafði með sér til Frakklands, aðra fékk hann að gjöf. Sjálfur útdeildi hann gjöfum sem sumar hverjar hafa varðveist.

 

Ómetanlegar myndir Auguste Mayer fanga augnablik

Þó langt sé um liðið lifa sögur af leiðangri Gaimard og félaga enn góðu lífi í hugum söguunnenda. Áfangastaðir leiðangursmanna eins og þeir komu þeim fyrir sjónir sumarið 1836 skjóta reglulega upp kollinum enn þann dag í dag, þökk sé landslagsmyndum Mayer. Með málverkum sínum skráði hann söguleg augnablik sem lifað hafa með þjóðinni í 190 ár og munu líkast til gera eftir okkar daga.

Ferðalag þeirra félaga hófst í Reykjavík. Þaðan héldu þeir yfir Mosfellsheiðina til Þingvalla og um Skálholt, áfram austur á Vopnafjörð, svo norður í land og að lokum aftur til Reykjavíkur. Oft og iðulega tók Mayer sér stöðu og skissaði upp það sem fyrir augu bar en lagði lokahönd á myndirnar þegar hann kom aftur heim til Frakklands. Klyfjahestar hlaðnir teiknáhöldum málarans og annars konar varningi fylgdu frönsku leiðangursmönnunum og íslenskum fylgdarmönnum á hringferð þeirra um landið. Í hirslu einni í lestinni var bók. Hópurinn kom að Geysi 23. júní og rissaði Mayer upp nokkrar myndir við það tækifæri. Innan viku skyldi haldið á Heklu, áfangastaðinn sem frönsku leiðangursmennirnir hlökkuðu mest til að heimsækja. Greina má Heklu í bakgrunni nokkurra mynda sem Mayer teiknaði síðustu dagana í júní.

 

Hekla hápunktur leiðangursins

Gaimard og félagar komust á topp Heklu þriðjudaginn 28. júní. Ferðalag þeirra upp fjallið er einn af hápunktum leiðangursins. Segja má að Jónas Hallgrímsson hafi meitlað í stein um aldur og ævi, augnablikið þar sem Gaimard stendur á háum tindi Heklu og virðir fyrir sér fallega Ísland. Jónas gerði þessu eftirminnileg skil í bundnu máli í frægri veislu í Kaupmannahöfn í ársbyrjun 1839. Orti hann ljóð til Gaimard og las upp fyrir hann og aðra gesti veislunnar sem haldin var til heiðurs þeim franska. Ljóð Jónasar Til herra Páls Gaimard hefst á upphafsorðunum:

Þú stóðst á tindi Heklu hám
og horfðir yfir landið fríða,
þar sem um grænar grundir líða
skínandi ár að ægi blám.

Eftir að Hekla var sigruð komu leiðangursmenn sér fyrir á bænum Selsundi við rætur fjallsins. Bókin enn á sínum stað eftir Hekluförina. Gist var í Selsundi í tvær nætur. Því næst tók hópurinn og hátt á fimmta tug reiðskjóta stefnuna á prestssetrið Breiðabólstað í Fljótshlíð. Á klyfjahestum, innan um mat og útilegubúnað, mátti finna gjafir sem Gaimard hafði tekið með sér frá Frakklandi. Þær voru ætlaðar útvöldum Íslendingum. Hópurinn reið í hlað á Breiðabólstað  föstudaginn 1. júlí þar sem hann dvaldi í góðu yfirlæti yfir helgina.

 

Heimsókn til prestsins á Breiðabólstað

Tómas Sæmundsson prestur og eiginkona hans Sigríður Þórðardóttir tóku vel á móti þreyttum ferðalöngum og fjórfætlingum. Tómas og Sigríður áttu kornunga dóttur, Þórhildi að nafni. Hún hafði, þegar þarna var komið sögu, nýlega fagnað níu mánaða afmæli, n.t.t. daginn sem Gaimard kleif Heklu. Tæpum níu mánuðum eftir hina fræknu Hekluför eignuðust þau soninn Þórð sem síðar varð héraðslæknir á Akureyri.

Ekki er ólíklegt að laugardagurinn 2. júlí hafi nýst til skrafs og ráðagerða á Breiðabólstað og jafnvel dægrardvalar af einhverju tagi. Sunnudagurinn var meira í föstum skorðum, hvíldardagur heimilisfólks og brottfarardagur gestanna. Tómas var veraldarvanur maður, hafði ferðast um gjörvalla Evrópu áður en hann tók við brauðinu í Fljótshlíð og talaði fjölmörg tungumál, m.a. frönsku. Menning bar á góma hjá þeim Tómasi, Gaimard og öðrum ferðalöngum, líklega stjórnmál einnig og sitthvað fleira. Svo mjög voru málin skeggrædd að kvöldverður var ekki framreiddur fyrr en nálgaðist miðnætti. Gaimard og Marmier skoðuðu sig um á prestssetrinu. Þeir furðuðu sig á áhugaverðu bókasafni Tómasar innan um annars fátæklega innanstokksmuni. Frökkunum leið vel hjá prestshjónunum og sem dæmi um gestrisni þeirra, eftirlét Tómas franska leiðangursstjóranum rúmið sitt á meðan á dvöl hans stóð. Sem þakklætisvott gaf Gaimard ábúendum á Breiðabólstað ýmsar góðar gjafir t.a.m. innrammaða mynd af sér og skartgripi handa konunum.

 

Gaimard áritaði bókina fjórum dögum eftir að hann kleif Heklu

Hinar góðu gjafir sem Paul Gaimard færði heimilisfólkinu á Breiðabólstað, höfðu ferðast um langan veg þegar þær loksins komu á áfangastað. Auk innrömmuðu myndarinnar og skartgripanna dró hann upp úr ferðaskrínu sinni skruddu mikla. Franska ferðasögu sem kom út í París í tveimur bindum 1834 og 1835, bundin saman í eina bók. Höfundurinn Auguste Duhaut-Cilly (1790-1849) var franskur sjóliðsforingi sem varð frægur fyrir að sigla um heimsins höf á fyrri hluta 19. aldar. Hann skráði ferðasögu sína í bókinni Voyage autour du monde, principalement a la Californie et aux Iles Sandwich, pendant les années 1826, 1827, 1828, et 1829. Og nú hafði nýprentað og veglegt eintak ratað alla leið til Íslands með frönskum vísindaleiðangri. Þegar tækifæri gafst, tók Gaimard sér skriffæri í hönd og opnaði bókina. Tíminn nam staðar á Breiðabólstað. Tólf orð var allt sem þurfti. Áritunin er formleg og ber vott um virðingu þess sem gefur.

Offert à monsieur Thomas Sæmundsson par P. Gaimard 

Breiðabolstað 2. juillet 1836.

(Íslensk þýðing: Gefið herra Tómasi Sæmundssyni af P. Gaimard  ̵  Breiðabólstað 2. júlí 1836.) Sunnudagur 3. júlí rann upp og kominn tími fyrir frönsku ferðalangana að kveðja Tómas og fjölskyldu og halda för áfram um landið fríða. Bókin frá Gaimard var góð viðbót við fjölþjóðlegar bækur í safni Tómasar. Til gamans má velta því fyrir sér hvort Jónas Hallgrímsson hafi handleikið bókina og skoðað áritun Gaimard þegar hann kom í heimsókn á Breiðabólstað ári síðar, sumarið 1837. Ekki er ólíklegt að heimsókn Gaimard og ferð hans á Heklu hafi borið á góma yfir kaffibolla og að Tómas hafi dregið fram bókina við það tækifæri. Hver veit. Kannski varð Jónasi hugsað til heimsóknarinnar á Breiðabólstað þegar hann setti saman ljóð í Kaupmannahöfn í janúar 1839. Hvað Tómas og bókina varðar, þá gat hann aðeins státað sig af henni í stuttan tíma því Tómas lést árið 1841, aðeins fimm árum eftir að Gaimard kom færandi hendi.

 

Bókin mikið fágæti

Paul Gaimard er ekki líklegur til að hafa ætlað Tómasi Sæmundssyni hversdagslega bók að gjöf. Hún hefur því án nokkurs vafa verið kjörgripur þegar hann ákvað að sigla með hana til Íslands vorið 1836. Vægi bókarinnar er ekki síður mikið í dag. Verðmæti bindanna tveggja hleypur á milljónum ef marka má erlendar uppboðssíður, fer nokkuð eftir ástandi bókarinnar. Matið skýrist að miklu leyti af þeim takmarkaða fjölda eintaka sem til eru í heiminum. Í sumum tilfellum hækka gamlar skruddur enn frekar í verði ef þær innihalda eitthvað sem gerir þær einstakar t.d. áhugaverðar áritanir. Bók Tómasar skorar einhver stig þar. Voyage autour du monde, principalement a la Californie… er þannig mikið fágæti. Hún er jafnan talin meðal fágætustu bóka veraldar. Jafnvel svo mjög að einungis er vitað um tólf eintök sem varðveist hafa. Ef rétt reynist er þrettánda eintakið komið fram.

 

Rannsókn á bókagjöf breskrar konu til Akureyrar fyrir stríð og þjónustulund starfsfólks Amtsbókasafnsins í garð Grenndargralsins skilaði sér í fundi bókarinnar í kjallara safnsins. En hvenær lenti bókin inn á Bókasafni Norðuramtsins (nú Amtsbókasafnið) og hvers vegna? Fátt er um svör enn sem komið er. Grenndargralinu er kunnugt um tvær bækur í eigu Amtsbókasafnsins sem áður voru í eigu héraðslæknis í Norður- og Austuramti á árunum 1868-1873. Sá hét Þórður Tómasson, fæddur á Breiðabólstað 1837, sonur Tómasar Sæmundssonar og Sigríðar Þórðardóttur. Hvort bók sem Paul Gaimard gaf Tómasi Sæmundssyni 2. júlí 1836 komst í hendur Þórðar og barst þaðan inn á bókasafn á Akureyri er ekki gott að segja. Hitt er víst að áritun Gaimard fjórum dögum eftir að hann stóð á tindi Heklu hám fangar eftirminnilegt augnablik í Íslandssögunni sem þó er farið að fenna yfir. Ef til vill mun fundur bókarinnar og áritunarinnar hjálpa Íslendingum að muna Paul Gaimard. Þá brosir Jónas.

 

Stuðst var við bækurnar Maðurinn sem Ísland elskaði – Paul Gaimard og Íslandsferðir hans 1835-1836 eftir Árna Snævarr (Mál og menning gaf út árið 2019) og Íslandsmyndir Mayers 1836 – gerðar af Auguste Mayer o fl. í leiðangri Paul Gaimard um Ísland fyrir 150 árum í umsjón Ásgeirs S. Björnssonar (Örn og Örlygur gaf út árið 1986) auk greina af Tímarit.is.

Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna (NARA – National Archives and Records Administration) lumar á fimm athyglisverðum loftmyndum af Kassos Field á Melgerðismelum í Eyjafirði. Loftmyndirnar sem eitt sinn voru hernaðarleyndarmál eru nú aðgengilegar almenningi á netinu. Þær má rekja aftur til haustsins 1942 þegar flugmenn bandaríska flughersins á Melunum máttu hafa sig alla við að fylgjast með sívaxandi umferð þýskra flugvéla í firðinum. Myndirnar, sem teknar eru úr amerískri flugvél, eru í góðum gæðum svo greina má ýmis smáatriði á jörðu niðri. Ekki verður annað séð en veðrið hafi leikið við Eyfirðinga þennan fyrsta laugardag í september 1942. Óvíst er hvort jafn skýrar yfirlitsmyndir af braggaþyrpingunni og flugbrautinni á Melgerðismelum muni nokkurn tímann koma í leitirnar úr þessu. Kannski hefur þýskum njósnaflugvélum tekist að smella af myndum sem síðar munu dúkka upp á þýskum söfnum. Hver veit?

Eitt er það sem vekur sérstaka athygli við myndirnar. Þegar þær eru teknar, n.t.t. laugardaginn 5. september, eru ekki liðnir nema ellefu dagar frá mannskæðu flugslysi í Rauðhúsahólum ofan Melgerðismela. John G. Kassos, flugmaður í ameríska flughernum hóf sig til lofts þann 25. ágúst en kom aldrei til baka. Vinstri vængur vélarinnar sem hann flaug rakst í hól með þeim afleiðingum að eldur kviknaði í vélinni með tilheyrandi sprengingum en flugvélarskrokkurinn rann áfram eftir jörðinni þar til hann staðnæmdist við annan hól. Þegar rýnt er í mynd sem sýnir braggahverfið og Rauðhúsahóla, má sjá skugga sem mynda nokkurs konar rás í jörðinni á nákvæmlega þeim stað þar sem slysið átti sér stað. Greina má hreyfingar á yfirborði jarðar í beinni línu frá hólnum þar sem vinstri vængur vélarinnar skall í, að staðnum þar sem vélin nam staðar. Eftir slysið hreinsuðu félagar John Kassos svæðið með tilheyrandi jarðraski. Miðað við álagið á svæðinu í kjölfar slyssins er ekki óeðlilegt að greina megi afleiðingar þess á loftmynd sem tekin er ellefu dögum síðar.

Flugslysið í Rauðhúsahólum er dæmi um augnablik í merkilegri sögu Melgerðismela á stríðsárunum. Myndirnar á Þjóðskjalasafni Bandaríkjanna eru merkileg heimild um breytingarnar sem orðið hafa á Melunum frá því að amerískir og breskir hermenn spígsporuðu þar. Ein af myndunum fimm fangar augnablikið og það verður að teljast einstakt.

Flest þekkjum við myndina af Jóni Sigurðssyni þar sem hann hvílir hendur sínar á því er virðist vera útskorinn skemill með mjúku undirlagi. Myndin og eftirmyndir af upprunalegu myndinni hafa verið notaðar við fjölmörg tækifæri í eina og hálfa öld hið minnsta, á peningaseðla, frímerki, póstkort og meira að segja sem fylgimynd með hollensku súkkulaði. Ætli þetta sé ekki sú mynd af sjálfstæðishetjunni sem flest okkar þekkjum, kannski einhver frægasta pósa íslenskrar ljósmyndasögu?

Upplýsingar um myndina liggja ekki á lausu. Líklega vegna þess að sáralítið er vitað um hana, hvaða ár hún var tekin, hvernig umhverfið var í kringum Jón þar sem hann sat fyrir og hvernig meintur skemill leit út sem við sjáum rétt aðeins glitta í á myndinni. Eða er þetta yfirhöfuð skemill eða eitthvað allt annað? Kannski stóll og ef svo, hvernig leit hann út? Áhugi Gralsins á myndinni af Jóni kviknaði í kjölfar  rannsóknar á gamalli bók sem fannst í Menntaskólanum á Akureyri. Jón kemur þar við sögu og þannig fór boltinn að rúlla.

Til að forvitnast um hvaða vitneskja lægi nú þegar fyrir um myndina, hafði Gralið samband við Guðjón Friðriksson sagnfræðing og rithöfund og Ingu Láru Baldvinsdóttur sviðstjóra Ljósmyndasafns Íslands til margra ára. Inga Lára segir myndina ekki vera hluta af myndaseríu heldur staka mynd eins og henni var ætlað að vera þ.e. mynd af manni í nærmynd. Af því leiðir að engin önnur mynd sé til sem sýni bólstrað trévirkið sem Jón hallar sér upp að. Við höfum því líklega alltaf bara séð toppinn af ísjakanum. Hún sendi Gralinu mynd af frummyndinni, eða allavega því sem kemst næst því að vera orginallinn, samtímamynd getum við sagt, sem er til á Þjóðminjasafninu og er aðgengileg á sarpinum. Þar kemur fram að myndin sé tekin á árunum 1860-1879. Það er ansi langt tímabil. Á bakhliðinni er nafn og merki ljósmyndarans Emil Lange sem voru góð tíðindi því Gralið hafði áður í rannsóknum sínum á bókinni í MA rekist á ljósmynd af óþekktri danskri stúlku þar sem greina mátti kunnuglegan hlut við bak stúlkunnar, nokkurs konar púða með skrauti á hliðum. Kom í ljós að myndasmiður þeirrar myndar hét Emil Lange.

Nú var leitin þrengd. Fleiri myndir frá ljósmyndastofu E. Lange komu í leitirnar og smám saman kom hinn fallegasti stóll í ljós, í allri sinni dýrð, útskorinn og veglegur. Ísjakinn sem hafði marrað í kafi undir yfirborðinu allan þennan tíma var skyndilega orðinn sýnilegri. Svo skemmtilega vill til að besta myndin af stólnum hans Jóns sem Gralið fann á netinu sýnir ljósmyndarann Emil Lange, þann sem tók myndina frægu af Jóni, sitjandi á stólnum með vindil í hendi. Hann er sennilega ekki í ósvipaðri stellingu og Jón var sjálfur þegar Lange smellti af á ljósmyndastofu sinni við Östergade 24 í Kaupmannahöfn. Merkingar ljósmyndarans aftan á myndum frá honum eru ólíkar milli ára. Þegar rýnt er í merkið aftan á myndinni á Þjóðminjasafninu má greina litla mynd sem sýnir verðlaunaafhendingu og merkingar á latínu „1862 Londini Honoris Causa“ sem við getum þýtt sem „1862 London fyrir heiðurs sakir.“ Þarna er vísað til verðlauna sem Emil Lange hlaut á Heimssýningunni í London árið 1862. Gralið hafði samband við Ann Vibeke Knudsen safnstjóra og ljósmyndasagnfræðing (photohistoriker) í Borgundarhólmi. Hún er allra fróðust um myndir danskra ljósmyndara á 19. öld. Hún tjáði mér að myndir Emil Lange sem hafa þetta tiltekna merki (logo) á bakhliðinni séu teknar 1862-1863. Þá vitum við það. Myndin er rúmlega 160 ára gömul og Jón því rétt rúmlega fimmtugur þegar hún er tekin.

Eins og við vitum var Jón mikið á ferðalagi milli Íslands og Danmerkur á þessum árum. Heimildir sýna að hann var í Kaupmannahöfn á þeim tíma sem Lange notaðist við umrætt merki og ekki þurfti hann að fara um langan veg til að láta smella af sér mynd. Jón bjó á Øster Voldgade sem er í u.þ.b. 20 mínútna göngufjarlægð frá Östergade þar sem Lange var með stúdíó. Svo. Við vitum núna hvenær myndin var tekin og hvernig skemillinn leit út í heild sinni sem reyndist vera stóll með nokkuð sérkennilegt bak. Þá er bara ein spurning eftir, hvernig umhverfið var í kringum Jón þegar myndin var tekin. Gralið sá sér leik á borði, hafandi undir höndum mynd af Lange á stólnum þar sem hann sést frá toppi til táar, prófaði að skeyta saman myndunum tveimur, fræsa af og lita og sjá hvort þær pössuðu saman. Útkoman er ekki svo galin. Þetta er fyrst og fremst til gamans gert svo við getum séð fyrir okkur hvað gæti hafa blasað við Emil Lange þegar hann stóð fyrir aftan myndavélina með Jón fyrir framan sig á stólnum. Engin sagnfræðileg sönnun sem felst í þessu og engin gervigreind notuð hér, aðeins „copy paste“ og litir.

Hér er slóð á stutt myndband sem sýnir afraksturinn.

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Eggert Gunnarsson var fæddur í Laufási við Eyjafjörð 23. júlí 1840. Hann var yngri bróðir Kristjönu amtmannsfrúar á Möðruvöllum. Þegar hún flutti inn í Friðriksgáfu 1857 bjó Eggert hjá móður þeirra og stjúpa að Hálsi í Fnjóskadal. Eggert bjó um þriggja ára skeið í Friðriksgáfu hjá Kristjönu og Pétri, frá 1860 til 1863 sem útskýrir líklega kunningsskap hans við Svein Þórarinsson amtskrifara. Sumarið 1862 ferðuðust þeir mágar Eggert og Pétur saman til Kaupmannahafnar þar sem amtmaðurinn dvaldi sér til heilsubótar. Milli þeirra skapaðist mikil og góð vinátta sem aldrei bar skugga á þrátt fyrir skapgerðargalla amtmannsins og á köflum leiðinlega framkomu hans við Kristjönu. Þáttaskil urðu í lífi Eggerts árið 1864 þegar Pétur gerði hann að umboðsmanni Munkaþverárklaustursjarða og Legatsjóðsjarða í Eyjafjarðarsýslu. Eggert sinnti starfinu til ársins 1882.

Frá Möðruvöllum fór Eggert til bróður síns Tryggva á Hallgilsstöðum og var þar til ársins 1866. Þar gerðist hann ráðsmaður í fjarveru Tryggva sem dvaldist í Danmörku með eiginkonu sinni Halldóru Þorsteinsdóttur. Tryggvi og Halldóra voru jafnframt stjúpsystkin. Hún var lasburða og freistuðu hjónin þess að fá bót meina sinna í Kaupmannahöfn. Eftir vistina á Hallgilsstöðum keypti Eggert jörðina Espihól í Eyjafjarðarsveit. Um það leyti sem hann var að koma sér fyrir á nýja óðalinu kynntist hann Elínu Sigríði Ólsen. Elín var systir hins kunna háskólarektors Björns M. Ólsen, fædd að Þingeyrum í Austur-Húnavatnssýslu 11. júní 1848. Eftir að faðir hennar lést flutti hún með móður sinni að Stóruborg í Víðidal í Vestur-Húnavatnssýslu. Sextán ára gamalli Elínu er lýst svo í Eyfirðingabók Benjamíns Kristjánssonar sem kom út árið 1968:

„Hún var grannvaxin og liðleg í öllum hreyfingum, föllituð í andliti, með spor í höku. Hversdagslega var hún kát og glaðlynd, en skipti fljótt skapi. Yfir andlitinu hvíldi blíðlegur og barnslegur þokki, sem blandaðist glettni og fjöri. Komið gat það fyrir, að hún brysti skyndilega í grát, er hún kvaddi þá, sem henni þótti vænt um. Svo örar voru tilfinningar hennar.“

Fundum Elínar og Eggerts bar fyrst saman á heimaslóðum hennar þar sem hann var gestkomandi. Það var ást við fyrstu sýn, hún 18 ára en hann 26 ára. Ástarbréf sem gengu á milli þeirra haustið 1866 á meðan Elín sat í festum bera þess glöggt vitni. Í einu bréfanna skrifar Elín svo: „Hringurinn er alveg mátulegur. En blessaður láttu nú taka af þér mynd, áður en langt um líður. Mig langar svo mikið til að eiga mynd af þér.“

Ekki leið langur tími þar til Eggert og Elín festu ráð sitt. Brúðkaup þeirra fór fram 12. júlí 1867 að Stóruborg. Margt góðra gesta mætti til veislunnar sem var hin veglegasta. Meðal brúðkaupsgesta voru Tryggvi bróðir brúðgumans, Þórunn dóttir Péturs Havsteen og Benedicte Arnesen Kall, þekkt skáldkona frá Danmörku sem kom sérstaklega til að hitta Eggert og annað skyldfólk hennar af Briem-ættinni. Áttu þær Benedicte og Elín góðar samverustundir á meðan dvöl þeirra dönsku stóð sumarið 1867. Amtmannshjónin á Möðruvöllum, Pétur og Kristjana mættu ekki til veislunnar. Eftir brúðkaupið að Stóruborg hófust hveitibrauðsdagar á Espihóli. Eggert og Elín voru ástfangin upp fyrir haus og lífið blasti við þeim. Eggert var stórhuga, búskapurinn á Espihóli þandist út og hann hafði stóran hóp vinnufólks á sínum snærum. Í þeim hópi var ungur og efnilegur piltur frá Möðruvöllum í Hörgárdal, Jón sonur Sveins Þórarinssonar amtskrifara. Nonni var snúningspiltur á Espihóli í tæp tvö ár frá hausti 1867.

Ungu hjónunum á Espihóli fæddist dóttir í maílok 1868. Hún var skírð Valgerður Ingunn. En nú voru blikur á lofti. Eftir erfiða meðgöngu fór að bera á dularfullum veikindum hjá Elínu og ekki var til bóta að Eggert var mikið að heiman í tengslum við fjölmörg störf sem hann tók sér fyrir hendur. Þórður héraðslæknir reyndi að sefa sorgir og þjáningar húsfreyjunnar ungu með reglulegum heimsóknum. Elín skrifaði bréf til Eggerts í júní, nokkrum dögum áður en hún fagnaði tvítugsafmæli sínu:

„Elsku bezta hjartað mitt. Svoleiðis er nú mál með vexti, að ég fékk boð frá Rósu (í Öxnafelli, ljósmóðurinni) svolátandi, að þessi seini bati minn gæti komið af því, að engin mjólk hefði komið í brjóstin, og ráðlagði hún mér því að fara til læknis og spyrja ráða í því efni. Þú getur talað um þetta við hann, ef þér sýnist, og fel ég þér það alveg, elskan mín. Okkur jómfrúnum þínum líður við það sama að mestu leyti nema hvað litla dóttirin er búin að fá dálítið kvef, en ég vona að það geti ekki verið mikið hættulegt. Ég skal reyna að bera mig karlmannlega þangað til þú kemur, hvernig sem það tekst, og á nú líka von á þér á fimmtudaginn. Þú munt muna eftir tvítuga kappanum þínum![…]. Guð leiði þig farsællega í faðm minn á ný.

Þín – þín fram í dauðann elskandi litla kona,

Elín.“ 

Óveðursský fóru nú að hrannast upp á Espihóli. Enn var óljóst hvað olli veikindum Elínar sem færðust í aukana og metnaðarfull búskaparáform Eggerts gengu ekki sem skyldi.

Eggert sat yfir Elínu um jól og áramót. Örvæntingafullur skrifaði hann læknum í von um ráðleggingar. Þórður lagði sín lóð á vogarskálarnar og ferðum hans að Espihóli fjölgaði jafnt og þétt eftir því sem veikindin ágerðust. Þann 3. janúar 1869 skrifar Sveinn Þórarinsson í dagbók sína;  „…í dag var læknirinn soktur handa konu Eggerts Gunnarssonar sem liggur rænulaus.“ Þórður gerði hvað hann gat til að bjarga lífi Elínar en hafði ekki erindi sem erfiði. Sveinn skráir í dagbókina þann 19. janúar: „Magnús á Espihóli sókti læknirinn, hafði Elín kona E. O. Gunnarssonar andast í fyrradag eptir sína löngu legu.“ Elín Sigríður lést sunnudaginn 17. janúar á heimili sínu, mánuði upp á dag áður en Chemische Briefe var árituð í Friðriksgáfu. Krufning leiddi í ljós að Elín þjáðist af hastarlegri lungnatæringu sem dró hana á endanum til dauða. Lungu hennar voru bólgin og skemmd og miltað illa farið. Ættingjar Elínar á Stóruborg glímdu margir hverjir við sömu veikindi.

Sveinn amtskrifari var við útförina og lýsir henni, aðdraganda hennar og eftirmála með nokkuð ítarlegum hætti í dagbók sinni. Hefst frásögnin mánudaginn 1. febrúar; „…og undirbjó ferð mína framm að Espihóli á morgun í útfararveislu, ef veður leyfir.“ Daginn eftir fékk Sveinn lánaðan hest og reið ásamt hópi manna frá Akureyri að Espihóli í 15 gráðu frosti. Þar dvaldi hópurinn næturlangt í góðu yfirlæti að sögn Sveins. Elín var borin til grafar miðvikudaginn 3. febrúar í „sunnan golu, frostgrimd og bjartviðri.“ Margt var um manninn á Espihóli um morguninn og „öllum stórmannlega veitt.“ Því næst hélt presturinn húskveðju yfir líkkistunni opinni.

„…hafði Eggert látið í kistuna hjá líkinu gullkross, mynd sína og sálmabók í [skraut]bandi. Síðan var líkinu ekið framm að Grund, og gekk ég og margir aðrir þangað en sumir biðu. Þar fluttu þeir próf. D[aníel]. Halldórsson, sra Jón Thorlacius og sra Sigurgeir sína líkræðuna hver í kirkjunni og sra Þórður þá fjórðu við gröfina, sem var með stórum og sterkum trékassa utanum kistuna sem lokað varð utanum hana. Mér og fleyrum varð kalt mjög við gröfina. Eftir greftrunina fórum við allir að Espihóli og þáðum dýrðlega veizlu með púnsdrykk […] á eftir. Og var þar svo með 18 næturgestum um nóttina.“ 

Fimmtudagurinn 4. febrúar var heimfarardagur. „Við næturgestir sátum aptur í ríkmannlegri veizlu á Espihóli og héldum svo heimleiðis í hóp. Ég þoldi ekki að hristast á hestinum hafði sára pínu í bakinu Við komum við á Kjarna, Eggert og vestanmenn riðu með á Brunnáreyrarnar. Jón litli sonur minn á Espihóli gaf mér 1rdl [ríkisdal]. Sem hann fjekk fyrir hestapössun.“ Eggert og Sveinn hittust aftur rúmum tveimur vikum eftir jarðarförina. „19. febrúar 1869. Norðan gola, dimmt og þokufullt lopt. Eg var mjög lasin tók inn 2 morphinpillur til að geta haldið út við barnakennsluna, hafði 9 á skóla. Eggert Gunnarsson kom hér og conciperaði eg fyrir hann eitt bréf til Justitsministeriet.“

Sorgin knúði dyra á ný hjá Eggerti um vorið. Valgerður Ingunn var eins árs gömul þegar hún kvaddi í júní. Dagbók Sveins 13. júní 1869: „Eggert Gunnarsson kom að vestan, búin að þinga í Skagafjarðarsýslu, frétti hér að dóttir hans og einka barn hefði andast í nótt, hann kom hér við og reið heim.“ Valgerður litla var jarðsett hjá móður sinni í Grundarkirkjugarði. Eftir röð áfalla undi Eggert sér ekki á Espihóli, færði sig um set og hóf störf hjá  sýslumanninum í Skagafirði. Næstu árin var hann mikið á ferðinni jafnt innanlands sem utan og sinnti margvíslegum störfum. Hann var um tíma kaupstjóri á Akureyri, bóndi á Laugalandi í nokkur ár frá árinu 1876 þar sem hann beitti sér fyrir stofnun Kvennaskóla og alþingismaður 1875–1880. Hann vann að undirbúningi að stofnun Gránufélagsins og var annar tveggja sem áttu hvað stærstan þátt í stofnun Möðruvallaskóla. Hann var upphafsmaður Framfarafélags Eyjafjarðar og stóð fyrir samtökum til að ræsa fram Staðarbyggðarmýrar í Eyjafirði. Eggert dvaldi mikið í Reykjavík eftir 1880. Þar rak hann verslun og kom að stofnun ýmissa félaga m.a. Bresk-íslenska verslunarfélagsins. Hvort kenna megi óhóflegu álagi og djúpstæðri sorg um hvernig fór fyrir Eggerti skal ósagt látið. Hitt er víst að Eggert átti í fjárhagsvandræðum og stóð ekki undir fjárhagslegum skuldbindingum sínum. Örlög Eggerts eru óljós. Hann fór af landi brott árið 1884 og hvarf, líklega í Bandaríkjunum. Til hans hefur ekki spurst síðan.

Eggert Gunnarsson og Þórður Tómasson áttu í miklum samskiptum áður en kom að áritun Chemische Briefe í Friðriksgáfu 17. febrúar 1869. Þau samskipti komu ekki til af góðu en voru náin í ljósi aðstæðna. Eggert bar sterkar taugar til Friðriksgáfu og ekki ólíklegt að hann hafi lagt leið sína þangað eins oft og nokkur kostur var. Er hugsanlegt að aðkoma Þórðar í erfiðum veikindum Elínar um nokkurra mánaða skeið tengist bókinni með einhverjum hætti eða er það einskær hending að bókin er árituð mánuði upp á dag eftir andlát hennar? Líklega er um tilviljun að ræða.

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Spurt er hver sé ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun? Koma fleiri til greina en þeir sem nefndir hafa verið til sögunnar, héraðslæknir, amtskrifari og amtmaður? Hvað með amtmannsfrúna, var það kannski hún sem mundaði pennann? Var eitthvað við heilsufar Katrínar Kristjönu Gunnarsdóttur Havstein (1836-1927) sem kallaði á heimsókn héraðslæknis í Friðriksgáfu í febrúar 1869? Sambúðin með veikum amtmanni var Kristjönu vissulega oft og tíðum erfið. Hjónabandið litaðist að einhverju leyti af ráðríki og ofbeldi sem rekja mátti til vanheilsu Péturs. Tíðar barneignir og barnamissir hefur og sennilega ekki dregið úr hugrænni byrði frúarinnar í Friðriksgáfu. Frá því að Kristjana flutti inn í amtmannsbústaðinn 1857 og til ársins 1868, fæddi hún átta börn í þennan heim, þar af tvíbura árið 1867. Sjálf var hún fædd í Laufási í Suður-Þingeyjarsýslu, dóttir Gunnars Gunnarssonar prests og Jóhönnu Kristjönu Gunnlaugsdóttur Briem. Hún átti fjóra bræður, Tryggva, Gunnar, Eggert og Geirfinn. Amma hennar og afi í móðurætt voru Gunnlaugur Briem (1773-1834) sýslumaður í Kjarna við Akureyri og á Grund í Eyjafirði og Valgerður Briem (1779-1872), gjarnan kölluð frúin á Grund.

Fjölskylda Kristjönu óttaðist um sálarheill hennar eftir mörg erfið ár hjá þeim hjónum í Friðriksgáfu. Eftir samráð nánustu aðstandenda amtmannsfrúarinnar í ársbyrjun 1868, á heimili bróður hennar, Tryggva bónda á Hallgilsstöðum, var ákveðið að freista þess að flytja hana og börnin brott úr Friðriksgáfu. Nokkrum sinnum með nokkurra daga millibili í febrúarmánuði reið Tryggvi í hlað á Möðruvöllum en hafði ekki erindi sem erfiði. Kristjana var ekki tilbúin að yfirgefa amtmanninn. Hún leit á það sem skyldu sína að standa með eiginmanni sínum í veikindum hans auk þess sem hún bar enn sterkar tilfinningar í hans garð þrátt fyrir allt sem á undan hafði gengið. Og víst er að Pétur elskaði Kristjönu þó að lundin væri honum á stundum erfið. Atburðirnir í febrúar 1868 ristu djúpt í hugum Péturs og Tryggva, svo mjög að aldrei greri um heilt með þeim mágum. Höfum hugfast að atburðarás þessi átti sér stað aðeins ári áður en Þingeyingar sömdu ákæruskjal undir forystu Tryggva á hendur Pétri. Hið góða sem af þessu inngripi Tryggva hlaust voru bætt samskipti hjónanna í Friðriksgáfu. Reyndar var um tímabundið ástand að ræða því fljótlega kom enn eitt barnið undir hjá þeim hjónum og það var ávísun á skapgerðarbresti Péturs. Þorsteinn Pálsson var stjúpfaðir Kristjönu og bóndi á Hálsi í Fnjóskadal. Hann skrifaði bréf síðla sumars 1868 og ef marka má innihald bréfsins virðist sem þungun amtmannsfrúarinnar hafi ávallt lagst sérlega illa í amtmanninn. „Eigi batnar á Gáfu. Karl er nú aftur verri við konu sína en um tíma en svo hefur jafnan verið er hún hefur verið vanfær.“

Meðgangan gekk ekki þrautalaust fyrir sig en svo kom að því að Kristjana varð léttari. Hún fæddi fallegt stúlkubarn sem fékk nafnið Elín. Elín Havstein (1869-1900) fæddist 2. febrúar 1869, tveimur vikum og degi betur áður en bók Þórðar Tómassonar læknis, Chemische Briefe, var árituð í Friðriksgáfu. Fæðingin reyndist Kristjönu erfið og var hún slæm til heilsunnar í þónokkurn tíma á eftir. Á meðan Kristjana lá sængurleguna og safnaði kröftum eftir barnsburðinn skrifaði stjúpsystir hennar, Hólmfríður Þorsteinsdóttir á Bægisá í Hörgárdal, bréf til frænku sinnar. Hún nefnir amtmanninn til sögunnar og vandar honum ekki kveðjurnar. Bréfið er dagsett 21. febrúar. „… stundum þegar fínir gestir koma þá kem ég aldrei á þeirra fund, ef þeir hins vegar eru mér á móti skapi. Þegar Havstein vondi kemur þá sendi ég þessar mínar griðkur [griðkonur, vinnukonur] til hans en tvisvar í sumar hitti hann svo á að Arnljótur [Ólafsson, prestur og eiginmaður Hólmfríðar] var ekki heima og þá lét ég ekki bjóða honum inn, svo hann varð að snauta til baka sem sneyptur hundur.“

Ekki leið langur tími frá því að Elín litla kom í heiminn og þar til föður hennar var vikið frá störfum. Eftir embættismissinn flutti fjölskyldan að Ytri-Skjaldarvík ekki svo langt frá Möðruvöllum. Þar bjuggu þau í timburhúsi, svokallaðri Skjaldarvíkurstofu. Fyrsta veturinn þeirra þar hugsaði Kristjana um að leggja til við Pétur að þau slitu samvistum. Hún var ólétt þegar þarna var komið sögu og hafði óskað eftir aðstoð móður sinnar og systkina ef til þess kæmi að hún færi burt með börnin. Tryggvi bauð systur sinni að setjast að á Hallgilsstöðum en allt kom fyrir ekki. Vorið 1872 útskýrði Kristjana fyrir Tryggva í bréfi að hún hefði fallið frá áformum sínum um að skilja við Pétur eftir að hafa „ráðfært“ sig við hann. Viku eftir að Kristjana skrifaði bróður sínum, fæddist þeim Kristjönu og Pétri sonurinn Gunnar. Upp frá þessu féll allt í ljúfa löð í Skjaldarvík, verulega dró úr áfengisneyslu amtmannsins fyrrverandi og meiri ró færðist yfir heimilið.

Við andlát Péturs flutti Kristjana að Syðra-Laugalandi í Eyjafirði til bróður síns Eggerts sem hafði þá nýlega eignast jörðina. Eggert kom því til leiðar að Skjaldarvíkurstofa var rifin, timbrið flutt að Syðra-Laugalandi og nýtt þar til byggingar kvennaskóla, þess fyrsta á Norðurlandi. Kennsla hófst í skólanum haustið 1877. Kristjana bjó á Laugalandi til ársins 1881 þegar hún flutti til Reykjavíkur. Hún bjó um skeið í Stykkishólmi með dóttur sinni Elínu og síðar hjá Hannesi syni sínum. Kristjana lést í Reykjavík 24. febrúar 1927.

Heilsuleysi Kristjönu í kjölfar fæðingar Elínar þriðjudaginn 2. febrúar 1869 gæti skýrt dvöl Þórðar læknis í Friðriksgáfu miðvikudaginn 17. febrúar. Sem fyrr er ekkert fast í hendi hvað það varðar. Eftir stendur spurningin um hver var að verki, hver skráði stað og stund í bókina góðu. Vonin um svör dvínar. Þó er ekki öll nótt úti enn því saga Grenndargralsins um bókina í Friðriksgáfu inniheldur laumufarþega. Sá hefur sterk tengsl við sögusvið og allar aðalpersónur sögunnar og snertifletirnir við hið sögulega augnablik þegar Chemische Briefe var árituð í stássstofunni á Möðruvöllum eru óneitanlega fyrir hendi.