main image

Hvað varð um leikstjórann á Akureyri sem lék í James Bond?

James Bond er kominn í bíó – í 25. skipti. Hetjan 007 birtist fyrst á hvíta tjaldinu árið 1962 svo framundan er virðulegt stórafmæli hjá hinum síunga njósnara hennar hátignar. Líklega er á fárra vitorði sú skemmtilega staðreynd að fyrrverandi leikara og leikstjóra hjá Leikfélagi Akureyrar má sjá bregða fyrir í Bond-mynd, þeirri átjándu í röðinni.

James Bond hefur ferðast víða á þeim tæpu 60 árum sem liðin eru frá frumraun Sean Connery í Dr. No. Þó breskur sé og starfsmaður MI6 er Bond fyrir löngu orðinn alþjóðlegur og almenningseign. Elskaður og dáður á Íslandi og Íslandsvinur í huga sumra eftir að hafa barist við illmenni á Íslandi í myndunum A Wiew to a Kill frá árinu 1985 og Die Another Day frá 2002. En eins og áðurnefnd fullyrðing gefur til kynna eru Íslandstengingarnar víðar.

Pierce Brosnan fer með hlutverk James Bond í myndinni Tomorrow Never Dies frá árinu 1997. Í einu atriðanna ræðir M – leikin af Judi Dench – við aðmírálinn Roebuck og skipherra fylgist með samtali þeirra tveggja án þess að mæla orð af munni. Skipherrann er í svo agnarsmáu hlutverki og vel falinn að hann minnir einna helst á sögupersónu í bókunum Hvar er Valli. Með hlutverk skipherrans fer Íslandsvinurinn David Ashton. En hvað varð um þennan fyrrverandi leikstjóra hjá LA? Litlar upplýsingar er að finna um hann á netinu. Hvar er Valli? Er hann lífs eða liðinn?

David Ashton er/var Skoti, skírður David Scott. Hann hefur leikið í fjölda kvikmynda og sjónvarpsþátta síðustu áratugi en er auk þess þekktur í heimalandinu sem rithöfundur. Meðal þekktra mynda hans má nefna The Eye of the Needle (1981) og The Last King of Scotland (2006) auk hlutverka í sjónvarpsþáttum á níunda og tíunda áratugnum eins og Monarch of the Glen, Brass og Sharpe.

David kom til Akureyrar í lok árs 1973 ásamt íslenskri eiginkonu sinni, Jónínu Ólafsdóttur og dóttur þeirra Sonju. Þau hjónin kynntust þegar þau voru við nám í Central School of Speech and Drama í London. David leikstýrði og lék í leikritinu Haninn háttprúði eftir írska skáldið Sean O´Casey sem sýnt var hjá LA. Hann dvaldist hér um sjö vikna skeið en sýningar stóðu yfir frá áramótum og fram í febrúar 1974. Meðal annarra leikara í sýningunni má nefna Aðalstein Bergdal, Arnar Jónsson og Þráin Karlsson. David talaði um samstarfið við LA og dvölina á Íslandi í samtali við blaðamann Tímans í janúar 1974.

Það er mjög skemmtilegt leikhús og ágætur vinnuhópur, sem þarna hefur myndazt. Þetta er annars mjög takmarkaður æfingartími, sem við höfðum og ekki sízt með tilliti til þess, að leikararnir smíða allt sjálfir, að heita má. Þeir smíða og mála, því að annars væri ekki hægt að sýna, því það myndi kosta of mikið. En þetta er duglegt á áhugasamt fólk og leikurinn var frumsýndur við ágætar undirtektir […] Já, ég er afskaplega ánægður með þessa Íslandsferð og vona að þetta verði ekki seinasta verkefni mitt hér á landi.

En er David á meðal vor? Þegar leiða þarf í ljós hvort þekktur einstaklingur er á lífi eða ekki er gott að fara inn á síðuna livingordead.com. Ef nafn David Ashton er slegið inn kemur í ljós að hann er sprelllifandi. „David Ashton is alive, born 10 Nov 1941, 79 years, 11 months“. Og rétt eins og James Bond á næsta ári, fagnar David stórum áfanga núna þegar sýningar á nýjustu Bond-myndinni standa yfir – No Time To Die. Hann verður áttræður í næsta mánuði.

David Ashton ásamt leikkonunni Gail Harrison í þáttaröðinni Brass frá árinu 1983

David Ashton (tv) sem skipherra í Tomorrow Never Dies frá árinu 1997 ásamt Geoffrey Palmer

David Ashton í kvikmyndinni The Last King of Scotland frá árinu 2006. Með honum eru leikararnir Barbara Raferty og James McAvoy.

Dularfullur kopargripur finnst í Eyjafirði

Varðveislumönnum minjanna brá heldur betur í brún þegar þeir voru við störf á Melgerðismelum um síðastliðna helgi. Við uppgröft á stríðsminjum við einn melinn, leit forvitnilegur kopargripur dagsins ljós. Strax vöknuðu spurningar um notagildi gripsins meðal þeirra sem voru viðstaddir uppgröftinn en ekki síður aldur hans. Samdóma álit var að líklega tengdist hann ekki veru setuliðsins á Melunum í seinni heimsstyrjöldinni.

Gripurinn sem um ræðir er ferhyrndur, 4,6 – 4,7 cm að þvermáli og úr kopar. Kassalaga umgjörðin er skreytt að utanverðu, einu mynstri á hverri hlið og skákrossi að innanverðu. Frumrannsóknir á gripnum bentu til þess að þarna væri um svokallaðan eyrnaádrátt að ræða. Það hefur nú verið staðfest. Eyrnaádráttur var hluti af beisli fyrr á öldum, ádráttur sem kinnól og ennisól gengu um, undir eyrum hestsins.

Grenndargralið hafði samband við fornleifafræðing sem sagði að allmargir eyrnaádrættir væru til á íslenskum söfnum og væru fleiri dæmi um að þeir hefðu fundist fyrir tilviljun úti í náttúrunni eins og í tilfelli þess sem fannst um helgina á Melgerðismelum. Þar sem að um handsmíðaðan ádrátt væri að ræða gæti hann tæpast verið yngri en frá 19. öld en að saga þeirra næði langt aftur á miðaldir og því gæti hann verið eldri.

Samkvæmt janúarhefti Árbókar Hins íslenzka fornleifafélags frá árinu 1985 samanstóð svokallað „búið beisli af ákveðnum koparbúnaði eins og ennislaufi og eyrnaádráttum. Heimilt er að fullyrða að eyrnaádrættir hafi ekki verið smíðaðir einir sér til sölu heldur sem hluti af samstæðu. Ekki var á færi nema fremur efnaðra manna að eignast slíkt beisli, enda voru reiðtygi nokkurskonar stöðutákn hjá fyrri tíma mönnum. Búin beisli gerðust sjaldséð um aldamótin 1900.“  

Starfsmaður Minjastofnunar hefur nú kannað vettvang á Melunum í fylgd Varðveislumanna minjanna. Í spjalli  eftir lauslega athugun á svæðinu kom fram tilgáta um að ádrátturinn væri frá 19. öld.  Ómögulegt er þó að segja til um aldur fyrr en frekari rannsóknir hafa farið fram. Gripurinn verður því líklega sendur suður yfir heiðar til athugunar á næstu dögum.

Á slóðum hins dularfulla kopargrips á Melgerðismelum í Eyjafirði.

Rýnt í gögn á staðnum þar sem eyrnaádrátturinn fannst.

Churchill vildi fá upplýsingar um Melgerðismela

Sama dag og breskir hermenn gengu á land í Reykjavík í maí 1940 tók Winston Churchill við embætti forsætisráðherra Bretlands. Rúmu ári síðar heimsótti hann bresku setuliðsmennina þegar hann kom til Íslands í stutta heimsókn. Aðdragandinn að heimsókninni var fundur sem Churchill átti í ágústmánuði 1941 með Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseta um borð í herskipi á ónefndum stað á Atlantshafi.

Eftir fundinn með Roosevelt hélt Churchill áleiðis til Íslands. Hann steig á land í Reykjavík þann 16. ágúst. Eins og öllum er kunnugt flutti Churchill ávarp til íslensku þjóðarinnar af svölum Alþingishússins. Eftir það var hann viðstaddur hersýningu á vegum bandarískra, breskra og norskra herflokka.

Setuliðsmaður að nafni C. R. Wampach var staddur í Reykjavík þegar Churchill bar að garði. Wampach rifjaði upp heimsókn forsætisráðherrans í endurminningum sínum árið 2004. Þar lýsir hann m.a. hvernig Churchill kom inn á skrifstofu hersins í fylgd háttsettra embættismanna og herforingja, púandi stóran vindil. Hann staldraði stutt við en eitt var það öðru fremur sem fangaði athygli breska forsætisráðherrans inni á skrifstofunni.

Hann ræddi við starfsmenn en varð svo starsýnt á risastóru töfluna á skrifstofunni þar sem fylgjast mátti með gangi mála í framkvæmdum við flugvelli landsins – þessi tafla var á mína ábyrgð – barnið mitt. Hann sýndi þeim stöðum á kortinu sérstakan áhuga sem merktir voru með lituðum nálum. Allt í einu bendir hann á töfluna og segir: „Dill, hver er staðan á flugvellinum á Melgerðismelum (Melgerdi airfield)?“

Dill hafði ekki svör á reiðum höndum fyrir forsætisráðherrann og vísaði því á næsta embættismann. Sá gerði slíkt hið sama. Þannig gekk þetta í einhvern tíma þar til Wampach var fenginn til að upplýsa Churchill um stöðuna á Melgerðismelum.

Ég var mjög stressaður þegar ég gekk upp að Churchill. „Number 2 runway excavated sir, number 2 ready for concreting, number 3 fully operational.“ Churchill brosti og lagði hönd sína á öxlina mína. „Þakka þér undirliðþjálfi.“ Síðan sagði hann með sinni rámu rödd: „Guði sé lof að einhver veit hvernig ástandið er á Íslandi.“

 

Heimild:

Mike Grobbel. (2020, 23. ágúst). Churchill, Iceland and the “Polar Bears”. Sótt af v https://grobbel.org/misc/Churchill_Iceland_and_Polar_Bears.htm

Hér má sjá nokkra muni úr fórum setuliðsmanna sem Varðveislumenn minjanna fundu á Melgerðismelum fyrr í sumar.

Eignaðist sorgmæddi kirkjusmiðurinn gral sýslumanns?

Ólafur Briem var fæddur árið 1808. Faðir hans Gunnlaugur Briem sýslumaður á Grund – eigandi Grundargralisins – sá alltaf fyrir sér að sonurinn myndi taka við búskapnum á Grund og því lærði hann ekki til bókar eins og bræður hans. Ólafur hóf nám í húsasmíði í Kaupmannahöfn árið 1825. Hann lauk náminu með stæl og dvaldi næstu árin í Kaupmannahöfn þar sem hann smíðaði hús og naut trausts og vinsælda samverkamanna. Ólafur kom heim til Íslands árið 1831. Hann bjó með foreldrum sínum á Grund þar sem hann var með smíðaverkstæði. Hann vann við smíðar ásamt lærlingum hans hvar sem meiri háttar byggingar voru reistar í nærliggjandi sveitum eða þorpum.

Þegar Ólafur snéri aftur heim, fékk hann nóg að gera í sýslunni. Hann var yfirsmiður við allmargar kirkjur. Má þar nefna Hvanneyrarkirkju á Siglufirði, kirkju á Draflastöðum í Fnjóskadal og Þóroddstað í Kinn. Ennfremur kirkjur í heimasveit hans, Hrafngilskirkju, Grundarkirkju, Miklagarðskirkju, Hólakirkju og Saurbæjarkirkju sem jafnframt var hans seinasta húsasmíði síðasta vorið sem hann lifði.

Eftir lát Gunnlaugs var Ólafur talinn fyrir búinu þó hann hafi aðallega unnið við smíðar áfram. Árið 1838 giftist hann Dómhildi Þorsteinsdóttur frá Stokkahlöðum og saman tóku þau við búinu að fullu árið 1844. Hjónaband þeirra er sagt hafa verið svo kærleiksríkt og fagurt að naumast hafi þau mátt hvort af öðru sjá. Þau eignuðust fjórtán börn.

Hjónin ungu á Grund féllu sviplega frá á besta aldri. Dómhildur andaðist af barnsförum fertug að aldri árið 1858. „það er í fréttum að í fyrradag varð ég ekkjumaður. Kona mín deyði þá, strax af afstöðnum burði andvana barns“ skrifaði Ólafur í bréfi til vinar. Söknuðurinn var sár. Hinn ungi timburmeistari var nú orðinn einstæður faðir, yfirbugaður af sorg og með stóran hóp barna til að sjá fyrir. Hann vildi vera til staðar fyrir börnin en óskaði þess jafnframt að fá að flýta för sinni á fund nýlátinnar eiginkonu sem hann elskaði meira en lífið sjálft. Guð mundi í eilífri miskunn sinni greiða veg barnanna þeirra. Ólafur lést í ársbyrjun 1859 eftir stutt en erfið veikindi.

Ólafur tók við búinu á Grund þegar hann kom heim frá Danmörku. Eftir það liðu þrjú ár áður en faðir hans andaðist. Ólafur og Dómhildur bjuggu á Grund þar til þau létust árin 1858 og 1859 og Valgerður, móðir Ólafs, bjó undir sama þaki áfram næstu árin eftir að Gunnlaugur lést. Er hugsanlegt að hún hafi setið í óskiptu búi og að eignir hennar og Gunnlaugs sýslumanns þ.m.t. Grundargralið hafi verið áfram á Grund eftir fráfall hans, á búskaparárum Ólafs Briem og Dómhildar?

Ólafur Briem og Dómhildur koma við sögu í hlaðvarpsþáttum Grenndargralsins, Leitin að Grundargralinu.

Útskýringar með mynd: Efri tvær kirkjurnar eru Draflastaðarkirkja í Fnjóskadal, byggð árið 1926 og Þóroddsstaðarkirkja í Köldukinn, vígð árið 1988. Neðri tvær eru Hólakirkja (1853) og Saurbæjarkirkja (1858) í Eyjafirði. Legsteinn Ólafs og Dómhildar er í Grundarkirkjugarði.

Jóhanna yngri dó í faðmi barna sinna

Jóhanna Kristjana Gunnlaugsdóttir Briem var fædd árið 1813, yngri dóttir Gunnlaugs Briem sýslumanns á Grund og Valgerðar Árnadóttur. Eldri systir Jóhönnu Kristjönu var Jóhanna fagra en auk þess átti hún fimm bræður. Tvítug að aldri giftist hún Gunnari Gunnarssyni, presti í Laufási. Þau eignuðust fimm börn. Síðar giftist Jóhanna Kristjana, Þorsteini Pálssyni presti á Hálsi í Fnjóskadal. Þeim varð ekki barna auðið.

Eitt barna Jóhönnu Kristjönu og Gunnars var Eggert, fæddur árið 1840. Eggert var 13 ára þegar faðir hans dó. Hann hóf búskap á bænum Espihóli í Eyjafjarðarsveit árið 1866 en brá búi þremur árum síðar þegar eiginkona hans, Elín Sigríður Magnúsdóttur féll frá langt fyrir aldur fram. Eggert var umsvifamikill, hann var kaupstjóri á Akureyri um skeið, sýslumaður í Skagafirði og átti þátt í stofnun kvennaskóla á Laugalandi. Eggert var bróðir Tryggva sem stofnaði Gránufélagið árið 1870 og Katrínar Kristjönu, móður Hannesar Hafstein ráðherra. Árið 1875 var Eggert kosinn á þing. Hann gegndi þingmennsku í fimm ár. Þann tíma bjó hann á Syðra-Laugalandi í Eyjafjarðarsveit.

Eftir fráfall séra Þorsteins 1873, flakkaði Jóhanna Kristjana milli staða þar til hún flutti að Laugalandi til sonar síns 1876. Þar bjó einnig á þeim tíma dóttir hennar og systir Eggerts, amtmannsfrúin Kristjana Katrín. Jóhanna Kristjana andaðist í faðmi barna sinna á Syðra-Laugalandi í október 1878. Séra Daníel Halldórsson prófastur á Hrafnagili hélt húskveðju yfir hinni látnu áður en hún var flutt að Grund þar sem hún var borin til grafar. Þar hvíla foreldrar hennar, bróðir hennar Ólafur Briem timburmeistari og líklega fleiri af Briem-ættinni.

Af Katrínu Kristjönu og Eggerti er það að segja að hún lést í Reykjavík, rúmlega níræð. Þegar hún lést var hún ein elsta konan í bænum. Eggert sigldi til Bretlands sex árum eftir andlát móður sinnar. Það síðasta sem vitað er um afdrif hans nær til fyrri hluta ársins 1886. Þá er eins og jörðin gleypi hann. Engar heimildir eru til sem staðfesta nokkuð um dvalarstað hans eða yfir höfuð hver afdrif hans urðu. 

Tvo „minnisvarða“ um Gunnlaug Briem, Valgerði konu hans og börnin þeirra sjö má skoða þegar gengið er um kirkjugarðinn á Grund í dag. Legsteinar systkinanna Jóhönnu Kristjönu Briem og Ólafs Briem standa hlið við hlið og vekja nokkra athygli. Þeir mega þó muna fífil sinn fegurri.

Þættir sex og sjö af Leitinni að Grundargralinu komnir í loftið

Sá Jóhanna fagra „Krist“ á vinnustofu Thorvaldsen?

Gunnlaugur Briem sýslumaður á Grund og Bertel Thorvaldsen myndhöggvari voru skólafélagar. Þeir stunduðu nám saman í listaháskóla í Kaupmannahöfn í lok 18. aldar. Seinna áttu þeir eftir að skrifast á og virðist sem Bertel Thorvaldsen hafi haft töluvert álit á listamanninum Gunnlaugi Briem. Leiðir skildu eftir nám. Thorvaldsen fór til Ítalíu og varð heimsfrægur listamaður á meðan hugur Gunnlaugs tók að snúast um embættisnám heima á Íslandi.

Árið 1823 sigldi eldri dóttir Gunnlaugs, Kristjana Jóhanna Briem, til Danmerkur. Þremur árum síðar lagði Jóhanna fagra, eins og hún var gjarnan kölluð, af stað í tveggja ára ferðalag með fósturfjölskyldu sinni um Evrópu. Jóhanna var þá rúmlega tvítug. Á Ítalíu hitti hún Thorvaldsen, hvers orðspor sem listamanns hafði þá borist vítt og breitt um heiminn. Leiðir þeirra áttu eftir að liggja saman með nokkuð reglulegu millibili á meðan dvöl hennar á Ítalíu stóð.

Til er bréf sem Jóhanna fagra skrifaði foreldrum sínum frá Róm árið 1827. Þar segir hún af kynnum sínum við Thorvaldsen. Sumarið 1826 ríkti mikil gleði þegar Thorvaldsen hitti dóttur gamals vinar í fyrsta skipti inni á vinnustofu sinni í Rómarborg. Ekki skemmdi fyrir að hún var Íslendingur. Thorvaldsen kvaðst þekkja svip Gunnlaugs á hinu fagra andliti Jóhönnu. Hann hafði sjálfur teiknað mynd af Gunnlaugi á yngri árum.

Fegurð Jóhönnu fögru heillaði Bertel Thorvaldsen. Hann fór þess á leit við hana að fá að gera höggmynd af henni. Ekkert varð þó af því eftir því sem Grenndargralið kemst næst. Hitt er víst að Jóhanna var stödd inni á vinnustofu Thorvaldsen í ársbyrjun 1827 og varð vitni að því þegar hann vann að gerð skírnarfonts sem hann hugðist gefa Dómkirkjunni í Reykjavík.

Það sem vekur athygli í bréfi Jóhönnu er frásögn hennar af því þegar hún staldrar við annað verk í vinnustofu listamannsins. Jóhanna segir svo frá: „Í etasráðs Thorvaldsens húsi hefi ég verið og séð þar ýmislegt af listaverkum hans, þar á meðal líkneskju lausnarans. Hefir listamanninum svo aðdáanlega tekist, eftir því sem mér fannst, að láta andlitið lýsa frelsarans innra manni, að það yfirgekk stórum alla mína ímyndan, á líkneski þetta að standa á altari í nýbyggðri kirkju í Kaupmannahöfn.“

Grenndargralið veltir upp spurningu: Er listaverkið sem Jóhanna kom auga á, hin eina sanna Kristsstytta (Christus) sem Thorvaldsen bjó til úr marmara og er í dag staðsett í Frúarkirkjunni í Kaupmannahöfn? Forsagan er sú að kirkja sem stóð þar sem Frúarkirkjan stendur í dag, varð fyrir skemmdum í eldsvoða árið 1807 í stríði Dana og Breta. Um 1820 var Thorvaldsen fengið það hlutverk að búa til styttur af Jesú Kristi og lærisveinunum fyrir hina nýju Frúarkirkju sem áætlað var að reisa í staðinn fyrir þá sem varð eldinum að bráð. Smíði kirkjunnar lauk árið 1829. Við vígslu kirkjunnar var eftirlíking af styttu Thorvaldsen sett við altari hennar en styttunni sjálfri – sem Jóhanna fagra hefur mögulega séð hjá Bertel Thorvaldsen – var komið fyrir þar árið 1833.

Stytta Bertel Thorvaldsen af Kristi með útbreiddan faðminn er án nokkurs vafa eitthvert þekktasta Kristslíkneski sögunnar. Verkið hefur veitt ófáum listamanninum innblástur í gegnum tíðina. Fjölmargar stórar sem smáa afsteypur af verkinu má finna út um allan heim m.a. eina við Fossvogskirkju í Reykjavík.

Jóhanna fagra og Bertel Thorvaldsen koma við sögu í hlaðvarpsþáttum Grenndargralsins, Leitin að Grundargralinu.

Heimildir:

Christus (statue). (2021, 31. maí). Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Christus_(statue)

Dr. Kristján Eldjárn. (1982, 29. ágúst). Thorvaldsen og Ísland. Tíminn, bls. 14-16.

Kort landmælingamannanna af Akureyri hefur varðveist

Til er merkilegt kort af Akureyri frá árinu 1809. Á kortinu er landslagið dregið upp með afar nákvæmum hætti og gerð grein fyrir mannvirkjum af öllu mögulegu tagi.  Þar má sjá hús, girðingar, torfgarða, götuslóðir, vörður, örnefni og allskyns kennileiti í náttúrunni. Heiðurinn að þessum elsta og merkilegasta uppdrætti kaupstaðarins eiga landmælingamennirnir Hans Frisak og Jacob Scheel. Dvöl þeirra á Akureyri var liður í metnaðarfullu verkefni danska hersins í að gera siglingar út af Íslandsströndum hættuminni. Í því skyni var Frisak og Scheel ætlað að ferðast víða um land og halda áfram við strandmælingar landsins sem staðið höfðu yfir í nokkur ár.

Til þess að allar mælingar yrðu sem nákvæmastar slógu þeir saman fjöldamargar vörður úr timbri á brekkubrúnunum ofan kaupstaðarins og víðar til að setja upp mælinet sitt. Efst á kortinu hafa þeir teiknað inn Rögnvaldarhól, hæð eina í Naustahverfi þar sem nú er Klettatún. Í miðjum Rögnvaldarhól teikna þeir þríhyrning með punkt í miðju en þannig voru mælipunktarnir táknaðir. Rétt norðanundir Rögnvaldarhól eru hinar gríðarstóru mógrafir þar sem almenningur sótti eldsneyti sitt um aldir. Á kortinu sést hvernig Búðarlækur rennur inn í miðjar mógrafirnar en hann kemur ofan úr Naustatjörn. Lækurinn heldur síðan áfram í beygjum og sveigjum niður brekkurnar. Á leið sinni sker hann skurði og gil í landslagið og dregur efnið með sér til sjávar.  Á þeim stað þar sem lækurinn rennur í Eyjafjörðinn hefur Akureyrin hlaðist upp með tímanum.  Kortið frá 1809 sýnir þessa landmótun ágætlega og mun betur en við getum lesið úr nýjum kortum enda hefur landslagið á Akureyri umbreyst þó nokkuð á rúmum 200 árum.

Á kortinu sést einnig hvernig Frisak og Scheel hafa dregið upp bæina Eyrarland og Naust með útihúsum sínum og túngörðum, sitt hvoru megin Búðargilsins. Þeir létu heldur ekki nægja að draga upp hús kaupstaðarins heldur gerðu þeir jafnframt grein fyrir efnivið þeirra. Vínrauði liturinn táknar t.d. timburhús en græni torfhús. Þá hafa þeir samviskusamlega dregið upp glænýja kartöflugarða Levers  kaupmanns norðan við Búðarlækinn rétt ofan eyrinnar en strandlínan sem sést á kortinu er hér um bil þar sem Hafnarstræti liggur í dag.

Byggt á samantekt Arnars Birgis Ólafssonar.

Landmælingamennirnir Frisak og Scheel koma við sögu í hlaðvarpsþáttum Grenndargralsins, Leitin að Grundargralinu.

Þættir fjögur og fimm af Leitinni að Grundargralinu komnir í loftið

 

Hver urðu örlög sýslumannssonarins?

Áður hefur Grenndargralið greint frá myndum sem málaðar voru í leiðangri Joseph Paul Gaimard til Íslands árið 1836. Stór hluti myndanna var málaður af listamanninum Auguste Mayer. Mayer var í fylgdarliði Gaimard og málaði fjölmargar myndir sem lengi hafa talist til þjóðargersema á Íslandi.

Ein af nokkrum andlitsmyndum í safni Gaimard og leiðangursmanna hans er af Kristjáni Gunnlaugi Briem, syni Gunnlaugs Briem sýslumanns á Grund og Valgerðar Árnadóttur Briem. Óljóst er hver málaði myndina en nafn málarans Auguste Mayer er hvergi sjáanlegt. Fleira er á huldu þegar kemur að myndinni af sýslumannssyninum á Grund.

Heimildir herma að Gaimard hafi að lokinni Íslandsdvöl sumrin 1835 og 1836, boðið tveimur ungum Íslendingum að fylgja sér yfir hafið til Frakklands til að stunda þar nám. Vitað er að Guðmundur Sívertsen var annar þeirra og þáði hann boðið. Hinn er sagður hafa verið Gunnlaugur Briem yngri. Svo virðist þó sem það sé á misskilningi byggð. Mögulega hefur sagan sprottið fram vegna myndarinnar af honum og þeirra staðreyndar að sömu listamenn gerðu sambærilega mynd af Guðmundi um svipað leyti. En hvar og við hvaða tækifæri lágu leiðir þeirra saman, Gunnlaugs Briem yngri og frönsku leiðangursmannanna, sem varð til þess að myndin af Gunnlaugi var máluð?

Kristján Gunnlaugur Briem var fæddur árið 1802. Hann fór ungur til Danmerkur í trésmíðanám en ferðaðist jafnframt um Evrópu. Árið 1828 kom hann til Parísar þar sem hann átti eftir að dveljast næstu árin. Það er þarna sem mál fara að flækjast. Lítið er vitað um afdrif hans í Frakklandi og er sem nafn hans týnist hreinlega í heimildum um 1840. Ekki er vitað hvort hann átti afkomendur og þá ber heimildum ekki saman um hvar og hvenær hann lést. Heimildir eru samróma um að hann hafi látist einhvern tímann á árunum 1834 til 1840.

Myndin af Gunnlaugi ber þess vitni að hann og Gaimard og hans teymi hafi átt í einhvers konar samskiptum. Hvort Gunnlaugur var staddur á Íslandi þegar Frakkarnir spígsporuðu hér um slóðir 1835 eða 1836 skal ósagt látið. Líklega verður að teljast sennilegra að leiðir þeirra hafi legið saman í Frakklandi.

Til að auka flækjustigið enn frekar, skal nefnd til sögunnar tilgáta Kai Erik Ebbesen (1892-1959), langafabarns Jóhanns Gunnlaugs Briem sem var bróðir Gunnlaugs Briem yngri. Á sínum tíma taldi hann sig vita um örlög Gunnlaugs. Ef tilgáta hans er rétt, féll Kristján Gunnlaugur Briem í tilræði við Lúðvík Filippus Frakklandskonung í París þann 28. júlí 1835. Lúðvík Filippus er hinn sami og kom að þeirri ákvörðun Frakka ári síðar að kanna Ísland. Konungurinn lifði tilræðið af en átján féllu í valinn, þar af fjórtán úr fylgdarliði konungsins og eru þeir nafngreindir í heimildum. Fórnarlömb tilræðisins sem ekki hafa verið nafngreind eru fullorðin kona, ung stúlka og tveir fullorðnir menn.

Geyma kannski gömul skjöl á safni í Frakklandi svör við rágátunni um hver afdrif Kristjáns Gunnlaugs Briem urðu?

Grenndargralið rekur sögu Gunnlaugs Briem, Valgerðar konu hans, afkomenda og samferðamanna í hlaðvarpsþáttunum Leitin að Grundargralinu.

Heimildir:

Fundin bréf til Gaimard. (1997, 26. október). Morgunblaðið B – Sunnudagur, bls. 2-4.

Louis Philippev I. (2021, 12. júní). Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_Philippe_I