Grenndargralið

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Spurt er hver sé ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun? Koma fleiri til greina en þeir sem nefndir hafa verið til sögunnar, héraðslæknir, amtskrifari og amtmaður? Hvað með amtmannsfrúna, var það kannski hún sem mundaði pennann? Var eitthvað við heilsufar Katrínar Kristjönu Gunnarsdóttur Havstein (1836-1927) sem kallaði á heimsókn héraðslæknis í Friðriksgáfu í febrúar 1869? Sambúðin með veikum amtmanni var Kristjönu vissulega oft og tíðum erfið. Hjónabandið litaðist að einhverju leyti af ráðríki og ofbeldi sem rekja mátti til vanheilsu Péturs. Tíðar barneignir og barnamissir hefur og sennilega ekki dregið úr hugrænni byrði frúarinnar í Friðriksgáfu. Frá því að Kristjana flutti inn í amtmannsbústaðinn 1857 og til ársins 1868, fæddi hún átta börn í þennan heim, þar af tvíbura árið 1867. Sjálf var hún fædd í Laufási í Suður-Þingeyjarsýslu, dóttir Gunnars Gunnarssonar prests og Jóhönnu Kristjönu Gunnlaugsdóttur Briem. Hún átti fjóra bræður, Tryggva, Gunnar, Eggert og Geirfinn. Amma hennar og afi í móðurætt voru Gunnlaugur Briem (1773-1834) sýslumaður í Kjarna við Akureyri og á Grund í Eyjafirði og Valgerður Briem (1779-1872), gjarnan kölluð frúin á Grund.

Kristjana, móðir og stjúpfaðir, amma og afi í móðurætt

Fjölskylda Kristjönu óttaðist um sálarheill hennar eftir mörg erfið ár hjá þeim hjónum í Friðriksgáfu. Eftir samráð nánustu aðstandenda amtmannsfrúarinnar í ársbyrjun 1868, á heimili bróður hennar, Tryggva bónda á Hallgilsstöðum, var ákveðið að freista þess að flytja hana og börnin brott úr Friðriksgáfu. Nokkrum sinnum með nokkurra daga millibili í febrúarmánuði reið Tryggvi í hlað á Möðruvöllum en hafði ekki erindi sem erfiði. Kristjana var ekki tilbúin að yfirgefa amtmanninn. Hún leit á það sem skyldu sína að standa með eiginmanni sínum í veikindum hans auk þess sem hún bar enn sterkar tilfinningar í hans garð þrátt fyrir allt sem á undan hafði gengið. Og víst er að Pétur elskaði Kristjönu þó að lundin væri honum á stundum erfið. Atburðirnir í febrúar 1868 ristu djúpt í hugum Péturs og Tryggva, svo mjög að aldrei greri um heilt með þeim mágum. Höfum hugfast að atburðarás þessi átti sér stað aðeins ári áður en Þingeyingar sömdu ákæruskjal undir forystu Tryggva á hendur Pétri. Hið góða sem af þessu inngripi Tryggva hlaust voru bætt samskipti hjónanna í Friðriksgáfu. Reyndar var um tímabundið ástand að ræða því fljótlega kom enn eitt barnið undir hjá þeim hjónum og það var ávísun á skapgerðarbresti Péturs. Þorsteinn Pálsson var stjúpfaðir Kristjönu og bóndi á Hálsi í Fnjóskadal. Hann skrifaði bréf síðla sumars 1868 og ef marka má innihald bréfsins virðist sem þungun amtmannsfrúarinnar hafi ávallt lagst sérlega illa í amtmanninn. „Eigi batnar á Gáfu. Karl er nú aftur verri við konu sína en um tíma en svo hefur jafnan verið er hún hefur verið vanfær.“

Tryggvi Gunnarsson reið á milli Hallgilsstaða og Möðruvalla til að freista þess að “bjarga” systur sinni úr klóm amtmannsins.

Meðgangan gekk ekki þrautalaust fyrir sig en svo kom að því að Kristjana varð léttari. Hún fæddi fallegt stúlkubarn sem fékk nafnið Elín. Elín Havstein (1869-1900) fæddist 2. febrúar 1869, tveimur vikum og degi betur áður en bók Þórðar Tómassonar læknis, Chemische Briefe, var árituð í Friðriksgáfu. Fæðingin reyndist Kristjönu erfið og var hún slæm til heilsunnar í þónokkurn tíma á eftir. Á meðan Kristjana lá sængurleguna og safnaði kröftum eftir barnsburðinn skrifaði stjúpsystir hennar, Hólmfríður Þorsteinsdóttir á Bægisá í Hörgárdal, bréf til frænku sinnar. Hún nefnir amtmanninn til sögunnar og vandar honum ekki kveðjurnar. Bréfið er dagsett 21. febrúar. „… stundum þegar fínir gestir koma þá kem ég aldrei á þeirra fund, ef þeir hins vegar eru mér á móti skapi. Þegar Havstein vondi kemur þá sendi ég þessar mínar griðkur [griðkonur, vinnukonur] til hans en tvisvar í sumar hitti hann svo á að Arnljótur [Ólafsson, prestur og eiginmaður Hólmfríðar] var ekki heima og þá lét ég ekki bjóða honum inn, svo hann varð að snauta til baka sem sneyptur hundur.“

Til vinstri: Elín Havstein dóttir Kristjönu og Péturs. Eiginmaður hennar var Lárus H. Bjarnason. Til hægri: Elín með mágkonu sinni Ingibjörgu H. Bjarnason. Myndirnar eru í eigu Þjóðminjasafnsins.

Ekki leið langur tími frá því að Elín litla kom í heiminn og þar til föður hennar var vikið frá störfum. Eftir embættismissinn flutti fjölskyldan að Ytri-Skjaldarvík ekki svo langt frá Möðruvöllum. Þar bjuggu þau í timburhúsi, svokallaðri Skjaldarvíkurstofu. Fyrsta veturinn þeirra þar hugsaði Kristjana um að leggja til við Pétur að þau slitu samvistum. Hún var ólétt þegar þarna var komið sögu og hafði óskað eftir aðstoð móður sinnar og systkina ef til þess kæmi að hún færi burt með börnin. Tryggvi bauð systur sinni að setjast að á Hallgilsstöðum en allt kom fyrir ekki. Vorið 1872 útskýrði Kristjana fyrir Tryggva í bréfi að hún hefði fallið frá áformum sínum um að skilja við Pétur eftir að hafa „ráðfært“ sig við hann. Viku eftir að Kristjana skrifaði bróður sínum, fæddist þeim Kristjönu og Pétri sonurinn Gunnar. Upp frá þessu féll allt í ljúfa löð í Skjaldarvík, verulega dró úr áfengisneyslu amtmannsins fyrrverandi og meiri ró færðist yfir heimilið.

Kvennaskólinn á Laugalandi eftir að Eggert Gunnarsson byggði við Skjaldarvíkustofu árið 1877. Ljósmynd af málverki frá miðri 20. öld eftir Baldur Eiríksson frá Dvergsstöðum.

Við andlát Péturs flutti Kristjana að Syðra-Laugalandi í Eyjafirði til bróður síns Eggerts sem hafði þá nýlega eignast jörðina. Eggert kom því til leiðar að Skjaldarvíkurstofa var rifin, timbrið flutt að Syðra-Laugalandi og nýtt þar til byggingar kvennaskóla, þess fyrsta á Norðurlandi. Kennsla hófst í skólanum haustið 1877. Kristjana bjó á Laugalandi til ársins 1881 þegar hún flutti til Reykjavíkur. Hún bjó um skeið í Stykkishólmi með dóttur sinni Elínu og síðar hjá Hannesi syni sínum. Kristjana lést í Reykjavík 24. febrúar 1927.

Til vinstri: Legsteinn Kristjönu í Hólavallakirkjugarði við Suðurgötu. Til hægri: Kristjana með syni sínum Hannesi. Myndin er tekin á Ísafirði árið 1899.

Heilsuleysi Kristjönu í kjölfar fæðingar Elínar þriðjudaginn 2. febrúar 1869 gæti skýrt dvöl Þórðar læknis í Friðriksgáfu miðvikudaginn 17. febrúar. Sem fyrr er ekkert fast í hendi hvað það varðar. Eftir stendur spurningin um hver var að verki, hver skráði stað og stund í bókina góðu. Vonin um svör dvínar. Þó er ekki öll nótt úti enn því saga Grenndargralsins um bókina í Friðriksgáfu inniheldur laumufarþega. Sá hefur sterk tengsl við sögusvið og allar aðalpersónur sögunnar og snertifletirnir við hið sögulega augnablik þegar Chemische Briefe var árituð í stássstofunni á Möðruvöllum eru óneitanlega fyrir hendi.