Grenndargralið

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Víkur nú sögunni að þætti Sveins Þórarinssonar amtskrifara á Möðruvöllum. Sveinn var frá Kílakoti í Kelduhverfi, fæddur árið 1821. Eiginkona hans var Sigríður Jónsdóttir (1826-1910). Sveinn var skrifari amtmanns í tæp 20 ár, í embættistíð Péturs Havsteen. Lungann úr þeim tíma bjuggu þau hjónin ásamt börnum á Möðruvöllum. Þau fluttu til Akureyrar 1865. Sveinn var hægri hönd amtmannsins og reyndist honum vel í hvívetna. Hann hélt dagbækur árum saman og allt þar til hann lést á Akureyri í júlí 1869. Í dagbókunum má finna frásagnir af samferðafólki á Akureyri og á bæjunum í kring og kemur Þórður Tómasson héraðslæknir nokkuð við sögu. Grenndargralið rýnir í dagbókarfærslur Sveins á árunum 1868 og 1869.

Frá vinstri: Sveinn Þórarinsson (1821-1869), Jón Sveinsson, Nonni (1857-1944), Sigríður Jónsdóttir (1826-1910)

Þegar Þórður og Camilla komu til Akureyrar með briggskipinu Herthu haustið 1868, hafði Sveinn flust búferlum ásamt fjölskyldu sinni úr Hörgárdal í Aðalstræti 54, í svokallað Pálshús (síðar kallað Nonnahús). Sveinn varð vitni að því þegar Hertha nálgaðist Akureyri með lækninn og frú hans innanborðs föstudaginn 25. september. Hann skrifar svo í dagbók sama dag: „Jón litli minn kom frá Espihóli og fylgdi stúlku út í Dunhaga. Hertha sem kom frá Höfn, hafnaði sig hér um kvöldið.“ Tveimur dögum eftir að Hertha kom til Akureyrar voru Þórður og Camilla mætt til guðsþjónustu í nýlegri kirkju Akureyringa. Þau voru ekki ein á ferð. „Læknir Þórður Tómasson sem kom með Herthu var í kirkju með konu sína og barn.“ Þarna vísar Sveinn til Ölphu Maríu dóttur þeirra sem nefnd var til sögunnar í síðasta hluta.

Fyrsta kirkja Akureyringa á Akureyri, vígð 1863

Í ársbyrjun 1869 greinir Sveinn frá heimsókn Þórðar til fjölskyldunnar í Aðalstræti 54. Björg, elsta dóttir Sveins og Sigríðar, hafði fengið heiftarlega tannpínu. Þórður skoðaði Björgu og var mat hans að hann „gat ei dregið jaxl úr henni fyrir bólgu.“ Eftir þetta og fram á sumar leit Þórður reglulega við í Aðalstræti 54. Ekki síst voru vitjanir hans vegna heilsufars Jóns (Nonna), sonar Sveins og Sigríðar. Nonni hafði borið sig illa og kvartað undan heilsuleysi um vorið. „10. maí 1869. Læknirinn kom að vitja um Nonna, sem nú er þrautalaus og fór á fætur um stund.“ Ljóst er af dagbókarskrifum Sveins að samskipti hans og Þórðar hafa verið töluverð.

Aðalstræti 54, Nonnahús byggt 1849

Sveinn segir einnig frá læknisvitjunum Þórðar beggja vegna Möðruvalla, í Hörgárdal í suðri og í Arnarneshreppi að norðanverðu. Stuttu eftir að Þórður hóf störf, í desember 1868, var hann fenginn til að „obducere“ lík af tveimur konum sem höfðu dáið snögglega í Möðruvallasókn „af undarlegum veikleika, hastarlegri bólgu um lífið.“ Mánuði fyrir áritun bókarinnar í Friðriksgáfu, eða þann 17. janúar 1869 var Þórður sóttur fram í Eyjafjarðarsveit þar sem hann var staddur hjá hjónunum á Espihóli. Þar var hann að sinna fárveikri húsfreyjunni. Þetta var annasamur dagur hjá héraðslækninum því „þegar hann var að fara af stað kom maður að sækja hann til konu í barnsnauð á Myrká og fór hann þangað.“

Kirkjan að Myrká í Hörgárdal sem stóð þegar Þórður renndi í hlað 17. janúar 1869. Kirkjan var rifin árið 1911

Tengsl Þórðar og Sveins blasa við, aukinheldur sem samskipti þeirra beggja við heimilisfólk á Möðruvöllum eru augljós. Að svo komnu máli er rétt að skoða dagbókarfærslu Sveins frá 17. febrúar, daginn sem Chemische Briefe var árituð, og sjá hvort hún varpi ljósi á hvað fór fram í Friðriksgáfu þennan tiltekna dag: „Norðan dimmviðris hríð óklúfandi ófærð. Eg hafði 4 pilta á skóla, hætti nú við Morphinpillur og var því lasin í dag (Mophin-timpurmenn) Nú eru litlar ferðir hér milli húsa vegna ófærðar.“ Og Sveinn heldur áfram að lýsa veðrinu næsta dag, 18. febrúar: „Norðan gola, hríðarlítið en dimmt og ljótt lopt[…]Ofarandi um jörð nema á skíðum.“

Dagbókarfærsla Sveins Þórarinssonar miðvikudaginn 17. febrúar 1869

Þrátt fyrir ýmis tengsl og vísbendingar er Grenndargralið litlu nær um hver áritaði bókina og af hvaða tilefni. Önnur bók sem Grenndargralið fann í kjallara Amtsbókasafnsins á Akureyri með áritun Þórðar Tómassonar (sjá síðasta hluta) bendir til þess að nafn hans í Chemische Briefe sé ritað af honum sjálfum. Eftir stendur fyrri hluti áritunarinnar í Chemische Briefe. Hann veldur meiri heilabrotum. Rökrétt er að ætla að sami einstaklingur skrifi allan textann. Hins vegar má greina ólík stíleinkenni rithandar þegar bornir eru saman fyrri og seinni hluti áritunarinnar. Meira bil er á milli stafa og orða í fyrri hlutanum „Friðriksgáfu · 17/ii 69.“ heldur en í seinni hlutanum „Þórður Tómasson“ þar sem stafabil er þétt og stutt bil milli orða. Má vera að Þórður hafi skráð nafn sitt í bókina seinna, eftir að hún var merkt stað og stund á Möðruvöllum? Spjótin eru farin að beinast að amtmannshjónunum.

Legsteinn Sveins amtskrifara í kirkjugarðinum á Naustahöfða á Akureyri

Líkja má leit Gralsins að ritaranum í Friðriksgáfu fyrir tæpum 160 árum við leit að nál í heystakki. Við vitum núna að þegar sá eða sú hélt penna á lofti í notalegri og hlýlegri Friðriksgáfu miðvikudaginn 17. febrúar 1869, var dimmt og kalt úti í nágrenni Möðruvalla, stórhríð og ófært milli bæja nema fyrir fólk á skíðum. Líklega ekki kjöraðstæður fyrir gestagang og því harla ólíklegt að aðrir en ábúendur á Möðruvöllum hafi verið staddir í Gáfu þennan dag. Við höfum þó dæmi um ferðalög Þórðar við afar slæm veðurskilyrði til að vitja sjúklinga í neyð sbr. ferð hans í október 1873 sem Gralið sagði frá í síðasta hluta. Var héraðslæknirinn kannski veðurtepptur í Friðriksgáfu? Ef svo, hvaða erindi átti hann þangað sem mátti ekki bíða þar til veðri slotaði?