Grenndargralið

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Á sama tíma og Friðriksgáfa reis af grunni var ungur maður, Tómas Sæmundsson frá Austur-Landeyjum staddur á Akureyri.  Tómas kom nokkrum árum síðar að stofnun Fjölnis ásamt Jónasi Hallgrímssyni og félögum. Á Akureyri kynntist hann Sigríði Þórðardóttur. Þau felldu hugi saman og gengu í heilagt hjónaband. Ávöxtur hjónabands þeirra voru Þórhildur (1835-1923), eiginmaður hennar var Helgi Hálfdanarson lektor og þingmaður og Þórður fæddur 13. mars 1837. Eftir útskrift frá Lærða skólanum vorið 1857 fór Þórður í læknanám til Danmerkur. Þar kynntist hann Camillu Christiane Enig (1847-1926), dóttur hljóðfærasmiðs í Kaupmannahöfn. Þau giftu sig árið 1866.

Til vinstri: “En Pige frá Öfjord”, þekkt málverk frá miðri 19. öld sem sýnir stúlku á peysufötum með Akureyri og Eyjafjörð í bakgrunni. Stúlkan á málverkinu er talin vera Jörgine Petrea Havsteen. Til hægri: Málverk Carl Emil Baagøe frá miðri 19. öld af Pollinum á Akureyri og briggskipinu Herthu.

Briggskipið Hertha lagði úr höfn í Kaupmannahöfn í ágústlok 1868 og tók stefnu á Akureyri. Um borð voru Camilla, Þórður og Alpha Maria, ung dóttir þeirra hjóna, fædd árið 1867. Ástæða flutninganna var ráðning Þórðar í stöðu héraðslæknis í Norður- og Austuramti frá og með haustinu. Líklega hefur koffort þeirra hjóna aðeins innihaldið helstu nauðsynjar og fáeinar ljósmyndir. Áður en kom að löngu ferðalagi yfir hafið brá fjölskyldan sér á ljósmyndastofu við Østergade 24 í Kaupmannahöfn. Þar voru teknar myndir af Þórði og Camillu með Ölphu Mariu í kjöltunni. Myndirnar voru teknar á ljósmyndastofu Emil Lange, þekkts ljósmyndara á þessum tíma. Þegar þarna var komið sögu hafði hann myndað suma af helstu góðborgurum Kaupmannahafnar, m.a. Alexöndru prinsessu sem síðar varð drottning yfir Bretlandi. Myndirnar af Þórði og fjölskyldu hafa varðveist og eru nú geymdar á Þjóðminjasafni Íslands. Samferða litlu fjölskyldunni um borð í Herthu var Jörgine Petrea Havsteen. Hún var á heimleið eftir ársdvöl erlendis. Petrea var af góðum ættum, bróðurdóttir Péturs Havsteen amtmanns á Möðruvöllum.

Þórður Tómasson (tv), Camilla Christiane Enig og Alpha Maria (th). Myndirnar eru teknar á ljósmyndastofu Emil Lange. Þær eru varðveittar á Þjóðminjasafninu og fengnar af sarpur.is

Þrjár myndir frá ljósmyndastofu E. Lange. Fyrir miðju er Alexandra prinsessa, síðar drottning. Sitt hvoru megin eru ónafngreindir borgarar í Kaupmannahöfn. Takið eftir gólfteppinu sem er hið sama og sjá má á myndinni af Camillu og Ölphu Mariu hér að ofan.

Dönsk hjón sem flutt höfðu til Akureyrar þá um vorið reyndust Þórði, Camillu og Ölphu Mariu vel við komuna í bæinn. Henrik Schiöth (1841-1923), sem barist hafði í Slésvíkur-Holsteinstríðinu nokkrum árum áður, tók á móti læknisfjölskyldunni þegar hún steig frá borði þann 25. september. Anna Schiöth (1846-1921) var komin af gull- og úrsmiðum í Danmörku og átti sjálf eftir að fást við skapandi atvinnugrein þ.e. ljósmyndun. Schiöth-hjónin veittu hinum nýju bæjarbúum húsaskjól á meðan reynt var að finna húsnæði sem hentaði þeim. Endurfundir urðu þegar Camilla og Anna hittust. Þær höfðu verið æskuvinkonur í kóngsins Köben. Kynni þeirra Henrik og Þórðar á bryggjunni urðu upphafið að traustri vináttu sem þó fékk ekki að dafna nema í takmarkaðan tíma.

Peter Frederik Hendrik Schiöth (1841-1923) & Anna Cathrine Schiöth, fædd Larsen (1846-1921).

Fljótlega eftir komuna til Akureyrar fóru verkefnin að hlaðast upp hjá hinum nýja héraðslækni. Á meðan Þórður og Camilla voru að koma sér fyrir á heimili Schiöth-hjónanna höfðu sjómenn af frönskum fiskibáti blandað geði við fjölskyldu á bæ einum á Langanesi og smitað meðlimi hennar af mislingum. Frá Langanesi breiddust mislingarnir út um landið. Eitt fyrsta verk Þórðar sem héraðslæknis var að leita leiða við að hefta útbreiðslu veirusjúkdómsins. Hann og amtmaður tóku höndum saman. Á sínu fyrsta ári í starfi skrifaði Þórður ritið „Nokkur orð um mislinga“ og amtmaður gaf út „Erindisbréf fyrir heilbrigðisnefndirnar í Norður- og Austuramtinu áhrærandi mislingasýkina“. Boltinn var farinn að rúlla og Þórður hafði í nægu að snúast. Hann gegndi embætti héraðslæknis í fimm ár, til dauðadags 1873. Lungann úr þeim tíma bjuggu hann og Camilla í Aðalstræti 8, í húsi sem brann árið 1901. Þar fæddust þeim synirnir Tómas og Þórður Tómas. Tómas fæddist árið 1870 en lést sama ár aðeins mánaðargamall. Grenndargralinu er ekki kunnugt um hvar hann hvílir. Þórður Tómas kom í heiminn 7. desember 1871. Hann átti síðar eftir að verða nafnkunnur prestur í Horsens í Danmörku.

“Nokkur orð um mislinga” eftir Þórð Tómasson héraðslækni. Á innfelldu myndinni er Þórður Tómasson yngri, prestur í Danmörku.

Þórður læknir var vel liðinn af samferðafólki. Sögur af honum og störfum hans á fimm ára tímabili í Norður- og Austuramti bera þess vitni. Hann kenndi ungum stúlkum ljósmóðurfræði á Akureyri, aflimaði bónda í Kelduhverfi og tók á móti tvíburum á Stóra-Eyrarlandi svo eitthvað sé nefnt. Sveinn Þórarinsson skrifari hjá Pétri amtmanni segir frá heimsókn Þórðar í dagbók sinni í janúar 1869. Kom hann til að líta á dóttur Sveins sem þjáðist af tannpínu. Skjólstæðingar Þórðar lýsa honum sem einstöku ljúfmenni og minnast hans með þakklæti og virðingu. Svo mikil var þjónustulund hans í garð sjúklinga að hann þurfti að lokum að gjalda fyrir hana með lífi sínu.

Eina kalda vetrarnótt í október 1873 var Þórður beðinn um að vitja sængurkonu út í sveit. Um langan veg var að fara auk þess sem mikið frost gerði lækninum erfitt fyrir á ferðalaginu. Blautur og kaldur komst hann á leiðarenda og tók á móti barni. Um svipað leyti og Þórður barðist í gegnum stórhríðina tók Gamli spítali við Aðalstræti 14 á Akureyri til starfa. Ekki leið nema tæpur mánuður þar til Þórður var allur. Hann lést 2. nóvember, aðeins nokkrum dögum áður en Friðrik C.M. Gudmann afhenti Akureyrarbæ Gudmanns Minde að gjöf með formlegum hætti. Þórður var þannig fyrsti læknirinn til að starfa við fyrsta spítala Akureyrar.

Bók frá 1832 með áritun Þórðar Tómassonar sem fannst nýlega í kjallara Amtsbókasafnsins.

Þórður Tómasson var 36 ára þegar hann lést. Dánarorsök var lungnabólga sem rakin var til ofkælingar. Hann hvílir í kirkjugarðinum við Naustahöfða á Akureyri. Þórður var ekki ríkur maður þegar hann dó. Sagan segir að þegar hann kvaddi hafi einungis verið til einn tveggja skildinga peningur á heimilinu sem Camilla lét gylla og segir sagan jafnframt að hún hafi borið peninginn í úrkeðju sinni til dauðadags 1926. Af einhverjuum ástæðum hefur bók í hans eigu orðið eftir þegar Camilla og börnin fluttu til Danmerkur, bók sú er hér er til umfjöllunar og er nú í eigu Menntaskólans á Akureyri. Eftir að rannsókn á skruddunni fór af stað fann Grenndargralið bók í kjallara Amtsbókasafnsins, merkt Þórði Tómassyni. Ekki verður annað séð en að hér sé um sömu skrift að ræða og því líklega önnur bók úr fórum héraðslæknisins komin í leitirnar. Stuttu eftir andlát Þórðar, n.t.t. vorið 1874, sigldi Camilla til Danmerkur og settist þar að ásamt Þórði litla sem þá var á fjórða ári.

Legsteinn Þórðar Tómassonar í kirkjugarðinum á Naustahöfða.

Vinirnir frá Akureyri, Henrik og Anna heimsóttu Camillu og börnin til Kaupmannahafnar nokkrum árum eftir að þau fluttu, mögulega veturinn 1877-78 þegar Anna var við nám í ljósmyndun. Þórður yngri kom til Akureyrar sumarið 1922 og notaði þá tækifærið til að vitja leiðis föður síns og heimsækja Henrik sem þá var rúmlega áttræður að aldri. Anna var þá nýlega látin og Henrik átti aðeins nokkra mánuði eftir ólifaða.

Er áritunin í Chemische Briefe, Þórðar læknis eða var einhver annar eða önnur með pennann á lofti í Friðriksgáfu? Hvaða tengsl hafði Þórður við Friðriksgáfu sem skýrir áritun með hans nafni og amtmannsbústaðarins, færð til bókar rétt um það leyti sem Friðriksgáfa fagnaði hálfrar aldar afmæli, miðvikudaginn 17. febrúar 1869? Nú væri gott að geta stigið upp í tímavél, stillt á stað og stund og verið fluga á vegg. Skyldi Sveinn Þórarinsson amtskrifari hafa skráð eitthvað sem varpað gæti ljós á málið í síðustu dagbók sína áður en hann lést sumarið 1869?