Grenndargralið

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Flestum er kunnugt um tíða eldsvoða í Hörgárdal fyrr á öldum. Klaustur, kirkjur og skóli hafa orðið eldi að bráð á Möðruvöllum sem og bústaðir amtmanns. Friðriksgáfa var reist á rústum amtmannsbústaðar Gríms Jónssonar sem brann árið 1826. Friðrik konungur brá þá á það ráð að gefa fé til byggingar steinhúss sem var fullbyggt vorið 1829. Hann ákvað, að tillögu amtmanns, að húsið skyldi kallast Friðriksgáfa.

Friðriksgáfa í Hörgárdal. Á innfelldu myndinni má sjá hús á Selfossi sem byggt var nýlega að fyrirmynd hinnar einu sönnu Friðriksgáfu.

Fjölnismennirnir Tómas Sæmundsson og Jónas Hallgrímsson urðu vitni að því þegar Friðriksgáfa reis af grunni. „Dægilega fallegt“ sagði Tómas þegar hann leit dýrðina augum. Jónas orti ljóð til heiðurs hinu reisulega steinhúsi. Í öðru erindi ljóðsins Möðruvalla-steinhús (í byggingu) minnist hann þess þegar amtmannsstofan brann 1826. Í því þriðja bindur hann vonir við að nýja byggingin, Friðriksgáfa standi styrkari fótum.

Stattu, steinhús,
stólpa heilli!
Þökk sé þeim, er vel að vinnur!
Stattu vel, steinhús,
og standi vel
gæfa þíns góða herra!

(ort 1828)

Jónas Hallgrímsson (tv) og Tómas Sæmundsson. Á milli þeirra er teikning af Friðriksgáfu.

Líftími og örlög Friðriksgáfu hafa í tímans rás vakið upp forvitni söguþyrstra grúskara. Friðriksgáfa er sveipuð ævintýraljóma og óræðum blæ dulúðar þannig að öll frekari vitneskja um þetta „dularfulla“ hús er vel þegin. Vissulega eru fjölmargar frásagnir til af Friðriksgáfu. Möðruvalla-steinhúsið var jú heimili embættismanns dönsku krúnunnar í 55 ár á 19. öld og víst er að margar áhugaverðar sögupersónur sóttu amtmannshjónin heim. Við skulum rifja upp nokkrar heimsóknir.

Margar þekktir einstaklingar í sögunni heimsóttu Friðriksgáfu. Málverkið er málað af Auguste Mayer sem kom á Möðruvelli árið 1836. Friðriksgáfa er fyrir miðri mynd.

Meðal gesta árið 1834 var Friðrik prins, síðar konungur Danmerkur. Tveimur árum eftir heimsókn hans hátignar reið franski vísindamaðurinn Paul Gaimard í hlað og ekki löngu seinna sat Bólu-Hjálmar að sumbli með amtmanninum á Möðruvöllum. Danski listmálarinn Carl Baagøe ferðaðist um Akureyri og nágrenni árið 1855 og rissaði upp mynd við það tækifæri af kirkjunni á Möðruvöllum. Þá má víst telja að bæði Jón Sveinsson (Nonni) og Hannes Hafstein hafi spígsporað um á fjölum Friðriksgáfu á amtmannsárum Péturs Havsteen 1850-1870. Þeir fæddust báðir á Möðruvöllum, Nonni 1857 og Hannes 1861. Sveinn faðir Nonna var skrifari Péturs amtmanns, föður Hannesar. Síðast en ekki síst kíkti sjálfur William Morris í heimsókn sumarið 1873, tæpu ári fyrir brunann og skrifar í dagbók sína; „…mountains behind Fiðriksgáfa. Governor and his ways.“

Bókin sem fannst í Menntaskólanum á Akureyri.

Áritunin í Chemische Briefe.

Bókin sem fannst í geymslu Menntaskólans á Akureyri kom fyrst út í Þýskalandi árið 1844. Höfundurinn var þekktasti efnafræðingur Þýskalands á 19. öld, Justus von Liebig (1803–1873). Liebig hlotnaðist margs konar heiður á ævi sinni t.d. virt verðlaun árið 1869 sem kennd eru við Albert prins, eiginmann Viktoríu Bretadrottningar (The Albert Medal). Bókin heitir Chemische Briefe. Henni var á sínum tíma ætlað að útskýra efnafræði á „mannamáli“ og glæða áhuga almennings á fræðigreininni. Bókin er 350 blaðsíður, innbundin með gyllingu á kili, 18×12 cm, á stærð við ljósmynd og árituð með dökku bleki. Chemische Briefe hefur allnokkrum sinnum komið út á prenti. Umrætt eintak er frá 1844 og tilheyrir þannig fyrstu prentun bókarinnar. Efst á fyrstu síðu bókarinnar er ritað: „.Friðriksgáfu · 17/ii 69. Þórður Tómasson“.

Justus von Liebig (tv) og Dmitri Mendeleev. Til hægri er mynd af minnisblaði Mendeleev sem inniheldur tímamótauppgötvun hans viðvíkjandi Lotukerfið. Ef rýnt er í myndina má sjá dagsetninguna 17. febrúar 1869.

Þennan sama dag og bók efnafræðingsins Justus von Liebig var árituð í Friðriksgáfu var annar frægur efnafræðingur að gera tímamótauppgötvun úti í hinum stóra heimi. Þann 17. febrúar 1869 birti Rússinn Dmitri Mendeleev fyrstu drög að lögmáli um lotuvirkni frumefna, byggða á atómmassa þeirra, það sem við þekkjum í dag undir nafninu Lotukerfið (periodic system). Og sama dag hitti Gordon Bennett blaðamann að nafni Henry Morton Stanley á hóteli í París og sagði við hann: „Finndu Livingstone!“ Uppgötvun Mendeleev og fundur þeirra Bennet og Stanley eru dæmi um þær miklu samfélagsbreytingar og tækniframfarir sem urðu á 19. öld. Íslendingar urðu lítt varir við þessa nýju heimsmynd á árinu 1869. Árið var erfitt fyrir Íslendinga, óhagstætt veðurfar og hafís setti sitt mark á daglegt líf og snjóþungur febrúarmánuður var kaldur norðanlands.

En aftur að árituninni. Grenndargralið telur svo gott sem víst að téður Þórður Tómasson sé læknir, búsettur á Akureyri frá hausti 1868 til ársloka 1873. Kannski sat hann við skrifborð amtmanns á köldum og tíðindalitlum febrúardegi og áritaði bók við kertaljós á meðan Evrópa sigldi hraðbyri inn í nútímann með stjórnarbyltingum og tækninýjungum. En hver er sagan á bak við Þórð Tómasson og af hvaða tilefni áritar læknir bók á heimili amtmanns?