Grenndargralið

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Pétur Havsteen (1812-1875) gegndi embætti amtmanns í Norður- og Austuramti frá maí 1850 til september 1870 og bjó á þeim tíma í Friðriksgáfu. Þriðja eiginkona Péturs hét Katrín Kristjana Gunnarsdóttir (1836-1927). Átján ára gömul fór Kristjana að Grund í Eyjafirði til móðurbróður síns þar sem hún hitti þennan virðulega embættismann sem var tæpum aldarfjórðungi eldri en hún og með tvö hjónabönd á „ferilskránni“. Þau gengu í hjónaband árið 1857 og sama ár flutti hún inn í Friðriksgáfu. Pétur og Kristjana eignuðust níu börn en þeirra kunnast er Hannes, síðar ráðherra, fæddur á Möðruvöllum 1861. Tvö barnanna dóu í æsku.

Málverk í eigu Þjóðminjasafnsins af ungum Pétri Havsteen. Til hliðar við amtmanninn eru tvö barna hans á fullorðinsaldri, Þórunn Havsteen sem hann átti með Guðrúnu og Hannes Hafstein sem hann átti með Kristjönu.

Fyrsta eiginkona Péturs hét Guðrún Hannesdóttir Stephensen (1827-1851). Saman áttu þau tvö börn, Hannes og Þórunni. Hannes dó ungur. Pétur syrgði konu sína og son ákaft eftir að þau féllu frá með stuttu millibili og þjáðist í kjölfarið af þunglyndi. Hann naut aðstoðar lækna, reyndi óhefðbundnar lækningar og ferðaðist innanlands sem utan sér til heilsubótar. Þrátt fyrir góða viðleitni bar hann aldrei sitt barr eftir missinn. Bróðir Kristjönu reyndist mági sínum vel á erfiðum tímum. Þeir ferðuðust saman til Kaupmannahafnar sumarið 1862. Vinátta og gagnkvæm virðing þeirra í millum hélst allt til æviloka amtmannsins. Þrátt fyrir erfiðleika í einkalífi var Pétur farsæll í starfi fyrstu árin og vinsæll amtmaður meðal íbúa amtsins, ekki síst vegna skeleggrar forystu hans í „fjárkláðamálinu“ á sjötta áratugnum. Risu þá upp miklar deilur um hvort beita ætti lækningum til að útrýma kláða sem þá herjaði á íslenskt sauðfé eða skera féð niður. Pétur var í forsvari fyrir síðarnefnda hópinn og þótti sýna vasklega framgöngu gegn „kláðakóngunum“ Jóni Sigurðssyni og hinum danska yfirdýralækni Tscherning sem vildu reyna lækningaleiðina.

Pétur Havsteen og Jón Sigurðsson voru herbergisfélagar á námsárum þeirra í Kaupmannahöfn en andstæðingar í pólitík og þá ekki síst þegar kom að fjárkláðamálinu. Myndin af Jóni er tekin á ljósmyndastofu í Kaupmannahöfn. Veitið gólfteppinu athygli.

Í kjölfar fjárkláðamálsins fór að bera á ágreiningi milli Péturs og annarra embættismanna í Norður- og Austuramti. Misklíð sem átti eftir að vinda upp á sig eftir því sem leið á sjöunda áratuginn. Pétur leitaði í auknum mæli á náðir Bakkusar, geðheilsu hans hrakaði og álit almennings á honum og störfum hans fór þverrandi, sérstaklega í Þingeyjarsýslu. Óánægja í garð amtmannsins jókst og sífellt fleiri höfðu horn í síðu hans. Hjónaband hans og Kristjönu hékk á bláþræði árið 1868. Fjandskapur milli Péturs og þeirra sem hann átti í deilum við náði hámarki þegar hann hóf að leysa hreppstjóra í Þingeyjarsýslu undan störfum í unnvörpum fyrir litlar sem engar sakir.

Pétur, Kristjana og börnin. Mynd: https://www.stefanwolffbrandt.dk/gravsteder-island/

Í upphafi árs 1869 sömdu Þingeyingar ákæruskjal á hendur Pétri. Aðal maðurinn á bak við þá ráðstöfun var Tryggvi Gunnarsson bóndi á Hallgilsstöðum í Fnjóskadal, bróðir Kristjönu. Ætla má að andrúmsloftið hafi verið nokkuð lævi blandið í Friðriksgáfu í febrúar á meðan á öllu þessu gekk. Pétur átti hauka í horni því margir úr hópi Eyfirðinga voru ósáttir við illa meðferð Þingeyinga á veikum amtmanninum. Mótmæli þeirra komu þó ekki í veg fyrir að Pétur var kærður fyrir konungi í júní 1869 sem endaði með því að hann var sviptur embætti í september 1870. Eftir embættismissinn fluttu Pétur og Kristjana frá Möðruvöllum í Skjaldarvík við Eyjafjörð. Þar lést Pétur 63 ára gamall.

Möðruvallakirkja sem nú stendur var reist árið 1867. Pétur Havsteen var í forsvari fyrir því að kirkjan var reist eftir að fyrri kirkja á staðnum brann árið 1865.

Farið var að hrikta í stoðum samstarfs Péturs og Sveins Þórarinssonar amtskrifara, nánasta kollega hans til margra ára, um það leyti sem deila Péturs og Þingeyinga stóð sem hæst. Hvort veikindi hans hafi átt þátt í að brestir urðu í vinskap þeirra tveggja skal ósagt látið. Hitt er víst að Pétur leysti Svein frá störfum haustið 1867 sem umsjónar- og fjárhaldsmaður Möðruvallakirkju og þótti Sveini illa að sér vegið. Þröngt var í búi í Aðalstræti 54 vegna brottvikningarinnar, svo mjög að erfitt var að fá salt í grautinn. Þunglyndi fylgdi í kjölfarið. Sveinn skrifar í dagbók 9. september að hann og amtmaður hafi hist á Akureyri og „heilsuðumst við ei né töluðum saman.“ Áfram má greina kergju í garð Péturs í maí og júní 1869. Þann 10. maí færir Sveinn til bókar að samkvæmt fyrirmælum amtmanns „hefir einhver svonefnd heilbrygðisnefnd fest upp hér í bænum „Placat“ um sóttnæmi hjá mér, eitrað hús og bann móti samgöngum. […] 13. júní. Kuldinn er óþolandi og hungur að harðna, verst brauðleysi. Amtmaður og aðrir Möðruvellingar komu hér og fóru heim aptur, er mælt að amtmaður hafi fengið kornmat hjá Möller handa sér, og vitanlegt er einnig að þeir Möller og Steincke hafa bæði fleyri kjöttunnur, brauð og mjöl, sem þeir liggja á og geyma, þó hungurdauði vofi yfir allt í kring um þá.“

Leiði Péturs Havsteen og Guðrúnar Hannesdóttur Stephensen, hlið við hlið í kirkjugarðinum á Möðruvöllum í Hörgárdal. Legsteinn amtmannsins er með hvítum marmarafleti.

Hvað samskipti Péturs og Þórðar læknis varðar er ekki annað að sjá en að þau hafi verið góð. Áður hefur Gralið greint frá samvinnu þeirra í baráttunni gegn mislingum og læknisvitjunum Þórðar í Hörgárdal. Þá er ekki ólíklegt að Pétur hafi leitað til Þórðar í veikindum sínum. Í það minnsta talar Þórður um að ástand amtmannsins sé „með frískasta móti í vetur“ í bréfi sem hann skrifaði 28. febrúar 1869 og talar ennfremur um glímu hans við sinn „vanalega skammdegissjúkdóm“. Þessi orð héraðslæknisins eru athyglisverð í ljósi þeirrar byrðar sem á amtmanninum hvíldi um þetta leyti. Þórður skrifar ennfremur: „Hann [Pétur] er nú að heyra utan að sér að það standi til að hann verði settur af en svo ætla þeir hérna að senda bænarskrá um kommanderkross handa honum, líklega núna með pósti. Einn hreppstjórinn kom með hana til mín í gær og vildi fá mig til að skrifa undir en ég er ekki heima í þeim efnum og vildi því ekki hafa neitt með það að sýsla.“ Í síðasta hluta velti Grenndargralið vöngum yfir því hvort Þórður gæti hafa verið veðurtepptur í Friðriksgáfu 17. febrúar 1869. Í fyrrnefndu bréfi segir Þórður: „Ég hefi oft komið þangað [í Friðriksgáfu] og verið þar nætursakir og hefir hann [amtmaður] alltaf tekið mér einstaklega vel og verið hinn viðfellnasti.“ Dagbókarfærslur Sveins varpa einnig ljósi á samskipti Péturs og Þórðar eftir að Chemische Briefe var árituð í Friðriksgáfu. Sveinn skrifar svo í maí 1869: „11. maí. Ég gekk út til læknisins með skilaboð frá P. Magnússyni sem seint í gærkvöldi kom frá Möðruvöllum með ýmsar fréttir. 13. maí. Jón litli er orðin vel frískur, læknirinn kom samt að vitja um hann og fór svo út að Möðruvöllum.“

Undirskrift Péturs í „gestabók“ í frægu samsæti í Kaupmannahöfn árið 1839 til heiðurs franska vísindamanninum Paul Gaimard. Gaimard kom í Friðriksgáfu sumarið 1836. Lesendur geta nú borið sama skrift Péturs við áritunina í Chemische Briefe 30 árum síðar og lagt mat á líkindin.

Auk Þórðar kemur Pétur Havsteen amtmaður til greina sem mögulegur ritari Chemische Briefe. Bókin er í það minnsta árituð á setrinu hans og víst að Pétur og Þórður áttu mikið saman að sælda í ljósi embættanna sem þeir gegndu. Nú liggur einnig fyrir að heimsókn Þórðar á Möðruvelli þann 17. febrúar 1869 er vel hugsanleg þrátt fyrir snjóþyngsli og ófærð. Ekki var óvanalegt að læknirinn dveldi næturlangt í Friðriksgáfu. Við höfum orð hans sjálfs fyrir því. Hver ástæða heimsóknarinnar gæti hafa verið er erfiðara að segja til um. Kannski var Pétur ekki eini íbúinn í Gáfu sem þarfnaðist læknisaðstoðar í febrúar 1869.