Grenndargralið

Grenndargralið rak upp stór augu við rannsóknir á Amtsbókasafninu á Akureyri um nýliðin jól. Við athugun á saurblaði gamallar bókar í kjallara safnsins fannst handskrifuð áritun sem vakti strax athygli Gralsins. Bókin Vejledning til det Islandske eller gamle Nordiske Sprog kom út í Kaupmannahöfn árið 1811. Nánari athugun hefur nú leitt í ljós að bókin var gjöf til Stefáns Thorarensen amtmanns á Möðruvöllum í Hörgárdal, árituð af danska Íslandsvininum og höfundi bókarinnar, Rasmus Christian Rask. Hér er því um einstakt eintak að ræða sem telja má til menningarverðmæta.

Grenndargralið vinnur að rannsókn á meintri bókagjöf breskrar hefðarkonu til Amtsbókasafnis í aðdraganda seinni heimsstyrjaldar. Í þeirri vinnu hafa ýmsar gersemar litið dagsins ljós. Jafnvel þó gamlar bækur á bókasöfnum séu öllu jafna skráðar og vitneskja liggi fyrir um tilvist þeirra, er allur gangur á því hversu víðtæk þekkingin er um innihald þeirra. Þannig komst Grenndargralið á sporið, bókin var tekin úr hillu og henni flett. En að Rasmus Rask hafi hitt Stefán Thorarensen og við það tækifæri fært honum áritaða bók að gjöf. Stenst það skoðun?

Íslandsáhugi Rasmus Rask

Stefán Thorarensen hafði gegnt embætti amtmanns á Möðruvöllum í fjögur ár þegar Rasmus Rask kom í heiminn í Danmörku árið 1787. Stefán var lögfræðimenntaður frá Kaupmannahafnarháskóla. Rask var málfræðingur og einn fremsti málvísindamaður síns tíma. Næm tilfinning og hæfileiki til að læra ný tungumál komu fram á unga aldri í tilfelli Rask. Hann var áhugasamur um Ísland, raunar svo mjög að hann lærði að tala íslensku sem Íslendingur væri. Þetta gerði hann með Heimskringlu að vopni og samtölum við Íslendinga í Kaupmannahöfn.                                                                                                            Íslensk málfræði var honum sérlega hugleikin eins og sjá má í Vejledning til det Islandske eller gamle Nordiske Sprog en hún er kennslubók í málfræði. Hún var fyrsta bókin sem Rask skrifaði og vakti strax mikla athygli fyrir nýstárleg efnistök. Rask hafði reyndar lokið við bókina tveimur árum áður en hún kom út, um svipað leyti og Stefán amtmaður lenti í útistöðum við Jörund „verndara og hæstráðanda“ Íslands á hlaðinu á Möðruvöllum sumarið 1809.

Rasmus Christian Rask (tv). Stefán Thorarensen (th)

Sigling til Íslands

Draumur Rask varð að veruleika þegar hann sigldi til Íslands sumarið 1813. Hann kom hingað til að kynna sér íslenskar bókmenntir og menningu en ekki síst til að læra tungumálið betur. Hann dvaldist hér á landi til ársins 1815. Á Íslandi vann hann samviskusamlega að ritun annarrar bókar, Undersøgelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse og sendi handrit að henni með skipi héðan til Danmerkur árið 1814. Bókin kom út árið 1818. Hún er af mörgum álitin hafa lagt grunninn að nútíma samanburðarmálfræði.                                                                                                                                  Íslandsdvölin sannfærði Rask um að íslensk tunga stæði höllum fæti gagnvart óæskilegum dönskum áhrifum og að nauðsynlegt væri að efla menningarlíf á Íslandi. Hann lagði sitt af mörkum m.a. með því að stofna ásamt öðrum Hið íslenska bókmenntafélag árið 1816. Þá var Rask í hópi þeirra sem lögðu grunninn að málhreinsunarstefnu á fyrri hluta 19. aldar sem Fjölnismenn tóku í kjölfarið upp á sína arma.

Bréf á Möðruvöllum

Sumarið 1814 fór Rask landshorna á milli og blandaði geði við landsmenn. Bréf sem Rask skrifaði til Bjarna Thorsteinssonar á ferð sinni um landið, og varðveist hafa, sýna að hann dvaldi um tíma á amtmannssetrinu á Möðruvöllum. Ekki verður annað séð en honum hafi líkað dvölin vel. Þá fer hann fögrum orðum um amtmanninn.

„Möðruvöllum þ. 24. júlí 1814.

 Ástkæri vinur! Væri nokkuð í þakkir varið, þá mundi jeg þakka þjer ótal sinnum fyrir þitt góða brjef og allt meðfylgjandi, fyrir alla þína ráðsmennsku og fyrir alla þá vináttu, sem þú alltjafnt auðsýnir mjer […] Jeg er ekki búinn að skoða hálft landið, og hvað lítið mjer hefir farið fram í málinu, getur þú bezt sjeð af brjefum mínum…

R. Rask.“

„Reykjavík 5. september 1814.

Kæri, góði Thorsteinsson ! Jeg hefi reyndar í ár níðst svo mikið á þjer, að nægilegt mætti virðast, en þegar jeg skrifaði þjer fyrra brjefið, ímyndaði jeg mjer, að þú værir ef til vill væntanlegur út hingað, og þegar jeg skrifaði seinna brjefið frá norðurlandi, hafði jeg nauman tíma […] Hvergi hjer á landi hefir mjer liðið eins vel, hvergi hefi jeg lifað eins þægilegu og viðkunnanlegu, en þó mjög einföldu og óbreyttu lífi, eins og hjá konferensráði Thórarensen á Möðruvöllum. Hann er eflaust mestur snyrtimaður hjer á landi, og hann einn virðist mjer vera líkur höfðingjum hjá öðrum mentuðum þjóðum…

Þinn R. Rask.“

Upphafssíða bókarinnar (tv). Áritun Rasmus Rask (th)

Gjöf til amtmannsins

Þegar áritun bókarinnar á Amtsbókasafninu er borin saman við rithönd Rasmus Rask á glósum úr hans fórum og varðveittar eru í Kaupmannahöfn, koma ótvíræð líkindi í ljós. Áritunin er eins konar kveðja, skrifuð með dökku bleki sem hefur dofnað nokkuð á þeim 210 árum sem liðin eru frá því að Rask kom í Hörgárdal, færandi hendi. Þó líklega verði seint hægt að sanna eitthvað í þessum efnum er freistandi að draga þá ályktun að Rasmus Christian Rask hafi áritað nýlegt eintak af eigin bók og fært Stefáni Thorarensen að gjöf í virðingarskyni við embættið og sem þakklætisvott fyrir góðar móttökur sumarið 1814.

Hávelborinn

Hra konferenzráði St. Thorarensen

með hæztu virðingu og þakklátsemi

frá höfundinum.

Stefán og Amtsbókasafnið

Stefán Thorarensen var mikill bókamaður og hvatamaður að því að almenningur hefði aðgang að bókum. Hann stofnaði Hið norðlenska lestrarfélag árið 1791. Félagið leið undir lok um 1820. Stefán bjó á Möðruvöllum til dauðadags árið 1823 en þá höfðu hugmyndir um að koma á fót bókasafni í Norðuramti verið reifaðar. Grímur Jónsson eftirmaður Stefáns hélt hugmyndum hans á lofti og stofnaði Eyfirska lesfélagið árið 1825.                                                                                                                                                    Bókasafn Norðuramtsins (Amtsbókasafnið) var stofnað árið 1827 en helsti bókakostur safnsins voru bækur úr Hinu norðlenska lestrarfélagi sem Stefán Thorarensen hafði sett á laggirnar 36 árum fyrr. Þarna kann að vera komin skýring á stimpli bókasafnsins á upphafssíðu bókarinnar. Svo virðist sem bókin hafi um tíma verið í eigu Jóns Borgfirðings sbr. stimpil á sömu síðu. Eins og Stefán, átti Jón mikið safn bóka sem Amtsbókasafnið eignaðist síðar.                                                                                                                                          Tíminn sem nú er liðinn frá því að Rasmus Rask áritaði bók fyrir amtmann er orðinn langur. Ferðalag bókarinnar frá amtmannssetrinu gamla yfir í hillu Amtsbókasafnsins er hins vegar ekki svo ýkja langt.

Glósur Rasmus Rask til hægri

Heimildir:

Björn Magnússon Ólsen. (1888). Rasmus Kristján Rask. 1787-1887. Fyrirlestur, fluttur á fundi í deild hins íslenzka bókmentafjelags í Reykjavík 2. janúar 1888, af Birni Magnússyni Ólsen. Tímarit Hins ízlenska bókmenntafélags, 9(1.-2. hepti), 1-71.

Hjalti Þór Hreinsson. (uppfært 2022, 27. desember). Saga Amtsbókasafnsins á Akureyri. Amtsbókasafnið á Akureyri.                                                                                                                                    https://www.akureyri.is/amtsbokasafn/um-amtsbokasafnid-1/saga

Magnús Snædal. (2005, 20. júní). Hver var Rasmus Christian Rask? Vísindavefurinn. https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5066