Grenndargralið

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Pétur Havsteen (1812-1875) gegndi embætti amtmanns í Norður- og Austuramti frá maí 1850 til september 1870 og bjó á þeim tíma í Friðriksgáfu. Þriðja eiginkona Péturs hét Katrín Kristjana Gunnarsdóttir (1836-1927). Átján ára gömul fór Kristjana að Grund í Eyjafirði til móðurbróður síns þar sem hún hitti þennan virðulega embættismann sem var tæpum aldarfjórðungi eldri en hún og með tvö hjónabönd á „ferilskránni“. Þau gengu í hjónaband árið 1857 og sama ár flutti hún inn í Friðriksgáfu. Pétur og Kristjana eignuðust níu börn en þeirra kunnast er Hannes, síðar ráðherra, fæddur á Möðruvöllum 1861. Tvö barnanna dóu í æsku.

Málverk í eigu Þjóðminjasafnsins af ungum Pétri Havsteen. Til hliðar við amtmanninn eru tvö barna hans á fullorðinsaldri, Þórunn Havsteen sem hann átti með Guðrúnu og Hannes Hafstein sem hann átti með Kristjönu.

Fyrsta eiginkona Péturs hét Guðrún Hannesdóttir Stephensen (1827-1851). Saman áttu þau tvö börn, Hannes og Þórunni. Hannes dó ungur. Pétur syrgði konu sína og son ákaft eftir að þau féllu frá með stuttu millibili og þjáðist í kjölfarið af þunglyndi. Hann naut aðstoðar lækna, reyndi óhefðbundnar lækningar og ferðaðist innanlands sem utan sér til heilsubótar. Þrátt fyrir góða viðleitni bar hann aldrei sitt barr eftir missinn. Bróðir Kristjönu reyndist mági sínum vel á erfiðum tímum. Þeir ferðuðust saman til Kaupmannahafnar sumarið 1862. Vinátta og gagnkvæm virðing þeirra í millum hélst allt til æviloka amtmannsins. Þrátt fyrir erfiðleika í einkalífi var Pétur farsæll í starfi fyrstu árin og vinsæll amtmaður meðal íbúa amtsins, ekki síst vegna skeleggrar forystu hans í „fjárkláðamálinu“ á sjötta áratugnum. Risu þá upp miklar deilur um hvort beita ætti lækningum til að útrýma kláða sem þá herjaði á íslenskt sauðfé eða skera féð niður. Pétur var í forsvari fyrir síðarnefnda hópinn og þótti sýna vasklega framgöngu gegn „kláðakóngunum“ Jóni Sigurðssyni og hinum danska yfirdýralækni Tscherning sem vildu reyna lækningaleiðina.

Pétur Havsteen og Jón Sigurðsson voru herbergisfélagar á námsárum þeirra í Kaupmannahöfn en andstæðingar í pólitík og þá ekki síst þegar kom að fjárkláðamálinu. Myndin af Jóni er tekin á ljósmyndastofu í Kaupmannahöfn. Veitið gólfteppinu athygli.

Í kjölfar fjárkláðamálsins fór að bera á ágreiningi milli Péturs og annarra embættismanna í Norður- og Austuramti. Misklíð sem átti eftir að vinda upp á sig eftir því sem leið á sjöunda áratuginn. Pétur leitaði í auknum mæli á náðir Bakkusar, geðheilsu hans hrakaði og álit almennings á honum og störfum hans fór þverrandi, sérstaklega í Þingeyjarsýslu. Óánægja í garð amtmannsins jókst og sífellt fleiri höfðu horn í síðu hans. Hjónaband hans og Kristjönu hékk á bláþræði árið 1868. Fjandskapur milli Péturs og þeirra sem hann átti í deilum við náði hámarki þegar hann hóf að leysa hreppstjóra í Þingeyjarsýslu undan störfum í unnvörpum fyrir litlar sem engar sakir.

Pétur, Kristjana og börnin. Mynd: https://www.stefanwolffbrandt.dk/gravsteder-island/

Í upphafi árs 1869 sömdu Þingeyingar ákæruskjal á hendur Pétri. Aðal maðurinn á bak við þá ráðstöfun var Tryggvi Gunnarsson bóndi á Hallgilsstöðum í Fnjóskadal, bróðir Kristjönu. Ætla má að andrúmsloftið hafi verið nokkuð lævi blandið í Friðriksgáfu í febrúar á meðan á öllu þessu gekk. Pétur átti hauka í horni því margir úr hópi Eyfirðinga voru ósáttir við illa meðferð Þingeyinga á veikum amtmanninum. Mótmæli þeirra komu þó ekki í veg fyrir að Pétur var kærður fyrir konungi í júní 1869 sem endaði með því að hann var sviptur embætti í september 1870. Eftir embættismissinn fluttu Pétur og Kristjana frá Möðruvöllum í Skjaldarvík við Eyjafjörð. Þar lést Pétur 63 ára gamall.

Möðruvallakirkja sem nú stendur var reist árið 1867. Pétur Havsteen var í forsvari fyrir því að kirkjan var reist eftir að fyrri kirkja á staðnum brann árið 1865.

Farið var að hrikta í stoðum samstarfs Péturs og Sveins Þórarinssonar amtskrifara, nánasta kollega hans til margra ára, um það leyti sem deila Péturs og Þingeyinga stóð sem hæst. Hvort veikindi hans hafi átt þátt í að brestir urðu í vinskap þeirra tveggja skal ósagt látið. Hitt er víst að Pétur leysti Svein frá störfum haustið 1867 sem umsjónar- og fjárhaldsmaður Möðruvallakirkju og þótti Sveini illa að sér vegið. Þröngt var í búi í Aðalstræti 54 vegna brottvikningarinnar, svo mjög að erfitt var að fá salt í grautinn. Þunglyndi fylgdi í kjölfarið. Sveinn skrifar í dagbók 9. september að hann og amtmaður hafi hist á Akureyri og „heilsuðumst við ei né töluðum saman.“ Áfram má greina kergju í garð Péturs í maí og júní 1869. Þann 10. maí færir Sveinn til bókar að samkvæmt fyrirmælum amtmanns „hefir einhver svonefnd heilbrygðisnefnd fest upp hér í bænum „Placat“ um sóttnæmi hjá mér, eitrað hús og bann móti samgöngum. […] 13. júní. Kuldinn er óþolandi og hungur að harðna, verst brauðleysi. Amtmaður og aðrir Möðruvellingar komu hér og fóru heim aptur, er mælt að amtmaður hafi fengið kornmat hjá Möller handa sér, og vitanlegt er einnig að þeir Möller og Steincke hafa bæði fleyri kjöttunnur, brauð og mjöl, sem þeir liggja á og geyma, þó hungurdauði vofi yfir allt í kring um þá.“

Leiði Péturs Havsteen og Guðrúnar Hannesdóttur Stephensen, hlið við hlið í kirkjugarðinum á Möðruvöllum í Hörgárdal. Legsteinn amtmannsins er með hvítum marmarafleti.

Hvað samskipti Péturs og Þórðar læknis varðar er ekki annað að sjá en að þau hafi verið góð. Áður hefur Gralið greint frá samvinnu þeirra í baráttunni gegn mislingum og læknisvitjunum Þórðar í Hörgárdal. Þá er ekki ólíklegt að Pétur hafi leitað til Þórðar í veikindum sínum. Í það minnsta talar Þórður um að ástand amtmannsins sé „með frískasta móti í vetur“ í bréfi sem hann skrifaði 28. febrúar 1869 og talar ennfremur um glímu hans við sinn „vanalega skammdegissjúkdóm“. Þessi orð héraðslæknisins eru athyglisverð í ljósi þeirrar byrðar sem á amtmanninum hvíldi um þetta leyti. Þórður skrifar ennfremur: „Hann [Pétur] er nú að heyra utan að sér að það standi til að hann verði settur af en svo ætla þeir hérna að senda bænarskrá um kommanderkross handa honum, líklega núna með pósti. Einn hreppstjórinn kom með hana til mín í gær og vildi fá mig til að skrifa undir en ég er ekki heima í þeim efnum og vildi því ekki hafa neitt með það að sýsla.“ Í síðasta hluta velti Grenndargralið vöngum yfir því hvort Þórður gæti hafa verið veðurtepptur í Friðriksgáfu 17. febrúar 1869. Í fyrrnefndu bréfi segir Þórður: „Ég hefi oft komið þangað [í Friðriksgáfu] og verið þar nætursakir og hefir hann [amtmaður] alltaf tekið mér einstaklega vel og verið hinn viðfellnasti.“ Dagbókarfærslur Sveins varpa einnig ljósi á samskipti Péturs og Þórðar eftir að Chemische Briefe var árituð í Friðriksgáfu. Sveinn skrifar svo í maí 1869: „11. maí. Ég gekk út til læknisins með skilaboð frá P. Magnússyni sem seint í gærkvöldi kom frá Möðruvöllum með ýmsar fréttir. 13. maí. Jón litli er orðin vel frískur, læknirinn kom samt að vitja um hann og fór svo út að Möðruvöllum.“

Undirskrift Péturs í „gestabók“ í frægu samsæti í Kaupmannahöfn árið 1839 til heiðurs franska vísindamanninum Paul Gaimard. Gaimard kom í Friðriksgáfu sumarið 1836. Lesendur geta nú borið sama skrift Péturs við áritunina í Chemische Briefe 30 árum síðar og lagt mat á líkindin.

Auk Þórðar kemur Pétur Havsteen amtmaður til greina sem mögulegur ritari Chemische Briefe. Bókin er í það minnsta árituð á setrinu hans og víst að Pétur og Þórður áttu mikið saman að sælda í ljósi embættanna sem þeir gegndu. Nú liggur einnig fyrir að heimsókn Þórðar á Möðruvelli þann 17. febrúar 1869 er vel hugsanleg þrátt fyrir snjóþyngsli og ófærð. Ekki var óvanalegt að læknirinn dveldi næturlangt í Friðriksgáfu. Við höfum orð hans sjálfs fyrir því. Hver ástæða heimsóknarinnar gæti hafa verið er erfiðara að segja til um. Kannski var Pétur ekki eini íbúinn í Gáfu sem þarfnaðist læknisaðstoðar í febrúar 1869.

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Víkur nú sögunni að þætti Sveins Þórarinssonar amtskrifara á Möðruvöllum. Sveinn var frá Kílakoti í Kelduhverfi, fæddur árið 1821. Eiginkona hans var Sigríður Jónsdóttir (1826-1910). Sveinn var skrifari amtmanns í tæp 20 ár, í embættistíð Péturs Havsteen. Lungann úr þeim tíma bjuggu þau hjónin ásamt börnum á Möðruvöllum. Þau fluttu til Akureyrar 1865. Sveinn var hægri hönd amtmannsins og reyndist honum vel í hvívetna. Hann hélt dagbækur árum saman og allt þar til hann lést á Akureyri í júlí 1869. Í dagbókunum má finna frásagnir af samferðafólki á Akureyri og á bæjunum í kring og kemur Þórður Tómasson héraðslæknir nokkuð við sögu. Grenndargralið rýnir í dagbókarfærslur Sveins á árunum 1868 og 1869.

Frá vinstri: Sveinn Þórarinsson (1821-1869), Jón Sveinsson, Nonni (1857-1944), Sigríður Jónsdóttir (1826-1910)

Þegar Þórður og Camilla komu til Akureyrar með briggskipinu Herthu haustið 1868, hafði Sveinn flust búferlum ásamt fjölskyldu sinni úr Hörgárdal í Aðalstræti 54, í svokallað Pálshús (síðar kallað Nonnahús). Sveinn varð vitni að því þegar Hertha nálgaðist Akureyri með lækninn og frú hans innanborðs föstudaginn 25. september. Hann skrifar svo í dagbók sama dag: „Jón litli minn kom frá Espihóli og fylgdi stúlku út í Dunhaga. Hertha sem kom frá Höfn, hafnaði sig hér um kvöldið.“ Tveimur dögum eftir að Hertha kom til Akureyrar voru Þórður og Camilla mætt til guðsþjónustu í nýlegri kirkju Akureyringa. Þau voru ekki ein á ferð. „Læknir Þórður Tómasson sem kom með Herthu var í kirkju með konu sína og barn.“ Þarna vísar Sveinn til Ölphu Maríu dóttur þeirra sem nefnd var til sögunnar í síðasta hluta.

Fyrsta kirkja Akureyringa á Akureyri, vígð 1863

Í ársbyrjun 1869 greinir Sveinn frá heimsókn Þórðar til fjölskyldunnar í Aðalstræti 54. Björg, elsta dóttir Sveins og Sigríðar, hafði fengið heiftarlega tannpínu. Þórður skoðaði Björgu og var mat hans að hann „gat ei dregið jaxl úr henni fyrir bólgu.“ Eftir þetta og fram á sumar leit Þórður reglulega við í Aðalstræti 54. Ekki síst voru vitjanir hans vegna heilsufars Jóns (Nonna), sonar Sveins og Sigríðar. Nonni hafði borið sig illa og kvartað undan heilsuleysi um vorið. „10. maí 1869. Læknirinn kom að vitja um Nonna, sem nú er þrautalaus og fór á fætur um stund.“ Ljóst er af dagbókarskrifum Sveins að samskipti hans og Þórðar hafa verið töluverð.

Aðalstræti 54, Nonnahús byggt 1849

Sveinn segir einnig frá læknisvitjunum Þórðar beggja vegna Möðruvalla, í Hörgárdal í suðri og í Arnarneshreppi að norðanverðu. Stuttu eftir að Þórður hóf störf, í desember 1868, var hann fenginn til að „obducere“ lík af tveimur konum sem höfðu dáið snögglega í Möðruvallasókn „af undarlegum veikleika, hastarlegri bólgu um lífið.“ Mánuði fyrir áritun bókarinnar í Friðriksgáfu, eða þann 17. janúar 1869 var Þórður sóttur fram í Eyjafjarðarsveit þar sem hann var staddur hjá hjónunum á Espihóli. Þar var hann að sinna fárveikri húsfreyjunni. Þetta var annasamur dagur hjá héraðslækninum því „þegar hann var að fara af stað kom maður að sækja hann til konu í barnsnauð á Myrká og fór hann þangað.“

Kirkjan að Myrká í Hörgárdal sem stóð þegar Þórður renndi í hlað 17. janúar 1869. Kirkjan var rifin árið 1911

Tengsl Þórðar og Sveins blasa við, aukinheldur sem samskipti þeirra beggja við heimilisfólk á Möðruvöllum eru augljós. Að svo komnu máli er rétt að skoða dagbókarfærslu Sveins frá 17. febrúar, daginn sem Chemische Briefe var árituð, og sjá hvort hún varpi ljósi á hvað fór fram í Friðriksgáfu þennan tiltekna dag: „Norðan dimmviðris hríð óklúfandi ófærð. Eg hafði 4 pilta á skóla, hætti nú við Morphinpillur og var því lasin í dag (Mophin-timpurmenn) Nú eru litlar ferðir hér milli húsa vegna ófærðar.“ Og Sveinn heldur áfram að lýsa veðrinu næsta dag, 18. febrúar: „Norðan gola, hríðarlítið en dimmt og ljótt lopt[…]Ofarandi um jörð nema á skíðum.“

Dagbókarfærsla Sveins Þórarinssonar miðvikudaginn 17. febrúar 1869

Þrátt fyrir ýmis tengsl og vísbendingar er Grenndargralið litlu nær um hver áritaði bókina og af hvaða tilefni. Önnur bók sem Grenndargralið fann í kjallara Amtsbókasafnsins á Akureyri með áritun Þórðar Tómassonar (sjá síðasta hluta) bendir til þess að nafn hans í Chemische Briefe sé ritað af honum sjálfum. Eftir stendur fyrri hluti áritunarinnar í Chemische Briefe. Hann veldur meiri heilabrotum. Rökrétt er að ætla að sami einstaklingur skrifi allan textann. Hins vegar má greina ólík stíleinkenni rithandar þegar bornir eru saman fyrri og seinni hluti áritunarinnar. Meira bil er á milli stafa og orða í fyrri hlutanum „Friðriksgáfu · 17/ii 69.“ heldur en í seinni hlutanum „Þórður Tómasson“ þar sem stafabil er þétt og stutt bil milli orða. Má vera að Þórður hafi skráð nafn sitt í bókina seinna, eftir að hún var merkt stað og stund á Möðruvöllum? Spjótin eru farin að beinast að amtmannshjónunum.

Legsteinn Sveins amtskrifara í kirkjugarðinum á Naustahöfða á Akureyri

Líkja má leit Gralsins að ritaranum í Friðriksgáfu fyrir tæpum 160 árum við leit að nál í heystakki. Við vitum núna að þegar sá eða sú hélt penna á lofti í notalegri og hlýlegri Friðriksgáfu miðvikudaginn 17. febrúar 1869, var dimmt og kalt úti í nágrenni Möðruvalla, stórhríð og ófært milli bæja nema fyrir fólk á skíðum. Líklega ekki kjöraðstæður fyrir gestagang og því harla ólíklegt að aðrir en ábúendur á Möðruvöllum hafi verið staddir í Gáfu þennan dag. Við höfum þó dæmi um ferðalög Þórðar við afar slæm veðurskilyrði til að vitja sjúklinga í neyð sbr. ferð hans í október 1873 sem Gralið sagði frá í síðasta hluta. Var héraðslæknirinn kannski veðurtepptur í Friðriksgáfu? Ef svo, hvaða erindi átti hann þangað sem mátti ekki bíða þar til veðri slotaði?

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Á sama tíma og Friðriksgáfa reis af grunni var ungur maður, Tómas Sæmundsson frá Austur-Landeyjum staddur á Akureyri.  Tómas kom nokkrum árum síðar að stofnun Fjölnis ásamt Jónasi Hallgrímssyni og félögum. Á Akureyri kynntist hann Sigríði Þórðardóttur. Þau felldu hugi saman og gengu í heilagt hjónaband. Ávöxtur hjónabands þeirra voru Þórhildur (1835-1923), eiginmaður hennar var Helgi Hálfdanarson lektor og þingmaður og Þórður fæddur 13. mars 1837. Eftir útskrift frá Lærða skólanum vorið 1857 fór Þórður í læknanám til Danmerkur. Þar kynntist hann Camillu Christiane Enig (1847-1926), dóttur hljóðfærasmiðs í Kaupmannahöfn. Þau giftu sig árið 1866.

Til vinstri: “En Pige frá Öfjord”, þekkt málverk frá miðri 19. öld sem sýnir stúlku á peysufötum með Akureyri og Eyjafjörð í bakgrunni. Stúlkan á málverkinu er talin vera Jörgine Petrea Havsteen. Til hægri: Málverk Carl Emil Baagøe frá miðri 19. öld af Pollinum á Akureyri og briggskipinu Herthu.

Briggskipið Hertha lagði úr höfn í Kaupmannahöfn í ágústlok 1868 og tók stefnu á Akureyri. Um borð voru Camilla, Þórður og Alpha Maria, ung dóttir þeirra hjóna, fædd árið 1867. Ástæða flutninganna var ráðning Þórðar í stöðu héraðslæknis í Norður- og Austuramti frá og með haustinu. Líklega hefur koffort þeirra hjóna aðeins innihaldið helstu nauðsynjar og fáeinar ljósmyndir. Áður en kom að löngu ferðalagi yfir hafið brá fjölskyldan sér á ljósmyndastofu við Østergade 24 í Kaupmannahöfn. Þar voru teknar myndir af Þórði og Camillu með Ölphu Mariu í kjöltunni. Myndirnar voru teknar á ljósmyndastofu Emil Lange, þekkts ljósmyndara á þessum tíma. Þegar þarna var komið sögu hafði hann myndað suma af helstu góðborgurum Kaupmannahafnar, m.a. Alexöndru prinsessu sem síðar varð drottning yfir Bretlandi. Myndirnar af Þórði og fjölskyldu hafa varðveist og eru nú geymdar á Þjóðminjasafni Íslands. Samferða litlu fjölskyldunni um borð í Herthu var Jörgine Petrea Havsteen. Hún var á heimleið eftir ársdvöl erlendis. Petrea var af góðum ættum, bróðurdóttir Péturs Havsteen amtmanns á Möðruvöllum.

Þórður Tómasson (tv), Camilla Christiane Enig og Alpha Maria (th). Myndirnar eru teknar á ljósmyndastofu Emil Lange. Þær eru varðveittar á Þjóðminjasafninu og fengnar af sarpur.is

Þrjár myndir frá ljósmyndastofu E. Lange. Fyrir miðju er Alexandra prinsessa, síðar drottning. Sitt hvoru megin eru ónafngreindir borgarar í Kaupmannahöfn. Takið eftir gólfteppinu sem er hið sama og sjá má á myndinni af Camillu og Ölphu Mariu hér að ofan.

Dönsk hjón sem flutt höfðu til Akureyrar þá um vorið reyndust Þórði, Camillu og Ölphu Mariu vel við komuna í bæinn. Henrik Schiöth (1841-1923), sem barist hafði í Slésvíkur-Holsteinstríðinu nokkrum árum áður, tók á móti læknisfjölskyldunni þegar hún steig frá borði þann 25. september. Anna Schiöth (1846-1921) var komin af gull- og úrsmiðum í Danmörku og átti sjálf eftir að fást við skapandi atvinnugrein þ.e. ljósmyndun. Schiöth-hjónin veittu hinum nýju bæjarbúum húsaskjól á meðan reynt var að finna húsnæði sem hentaði þeim. Endurfundir urðu þegar Camilla og Anna hittust. Þær höfðu verið æskuvinkonur í kóngsins Köben. Kynni þeirra Henrik og Þórðar á bryggjunni urðu upphafið að traustri vináttu sem þó fékk ekki að dafna nema í takmarkaðan tíma.

Peter Frederik Hendrik Schiöth (1841-1923) & Anna Cathrine Schiöth, fædd Larsen (1846-1921).

Fljótlega eftir komuna til Akureyrar fóru verkefnin að hlaðast upp hjá hinum nýja héraðslækni. Á meðan Þórður og Camilla voru að koma sér fyrir á heimili Schiöth-hjónanna höfðu sjómenn af frönskum fiskibáti blandað geði við fjölskyldu á bæ einum á Langanesi og smitað meðlimi hennar af mislingum. Frá Langanesi breiddust mislingarnir út um landið. Eitt fyrsta verk Þórðar sem héraðslæknis var að leita leiða við að hefta útbreiðslu veirusjúkdómsins. Hann og amtmaður tóku höndum saman. Á sínu fyrsta ári í starfi skrifaði Þórður ritið „Nokkur orð um mislinga“ og amtmaður gaf út „Erindisbréf fyrir heilbrigðisnefndirnar í Norður- og Austuramtinu áhrærandi mislingasýkina“. Boltinn var farinn að rúlla og Þórður hafði í nægu að snúast. Hann gegndi embætti héraðslæknis í fimm ár, til dauðadags 1873. Lungann úr þeim tíma bjuggu hann og Camilla í Aðalstræti 8, í húsi sem brann árið 1901. Þar fæddust þeim synirnir Tómas og Þórður Tómas. Tómas fæddist árið 1870 en lést sama ár aðeins mánaðargamall. Grenndargralinu er ekki kunnugt um hvar hann hvílir. Þórður Tómas kom í heiminn 7. desember 1871. Hann átti síðar eftir að verða nafnkunnur prestur í Horsens í Danmörku.

“Nokkur orð um mislinga” eftir Þórð Tómasson héraðslækni. Á innfelldu myndinni er Þórður Tómasson yngri, prestur í Danmörku.

Þórður læknir var vel liðinn af samferðafólki. Sögur af honum og störfum hans á fimm ára tímabili í Norður- og Austuramti bera þess vitni. Hann kenndi ungum stúlkum ljósmóðurfræði á Akureyri, aflimaði bónda í Kelduhverfi og tók á móti tvíburum á Stóra-Eyrarlandi svo eitthvað sé nefnt. Sveinn Þórarinsson skrifari hjá Pétri amtmanni segir frá heimsókn Þórðar í dagbók sinni í janúar 1869. Kom hann til að líta á dóttur Sveins sem þjáðist af tannpínu. Skjólstæðingar Þórðar lýsa honum sem einstöku ljúfmenni og minnast hans með þakklæti og virðingu. Svo mikil var þjónustulund hans í garð sjúklinga að hann þurfti að lokum að gjalda fyrir hana með lífi sínu.

Eina kalda vetrarnótt í október 1873 var Þórður beðinn um að vitja sængurkonu út í sveit. Um langan veg var að fara auk þess sem mikið frost gerði lækninum erfitt fyrir á ferðalaginu. Blautur og kaldur komst hann á leiðarenda og tók á móti barni. Um svipað leyti og Þórður barðist í gegnum stórhríðina tók Gamli spítali við Aðalstræti 14 á Akureyri til starfa. Ekki leið nema tæpur mánuður þar til Þórður var allur. Hann lést 2. nóvember, aðeins nokkrum dögum áður en Friðrik C.M. Gudmann afhenti Akureyrarbæ Gudmanns Minde að gjöf með formlegum hætti. Þórður var þannig fyrsti læknirinn til að starfa við fyrsta spítala Akureyrar.

Bók frá 1832 með áritun Þórðar Tómassonar sem fannst nýlega í kjallara Amtsbókasafnsins.

Þórður Tómasson var 36 ára þegar hann lést. Dánarorsök var lungnabólga sem rakin var til ofkælingar. Hann hvílir í kirkjugarðinum við Naustahöfða á Akureyri. Þórður var ekki ríkur maður þegar hann dó. Sagan segir að þegar hann kvaddi hafi einungis verið til einn tveggja skildinga peningur á heimilinu sem Camilla lét gylla og segir sagan jafnframt að hún hafi borið peninginn í úrkeðju sinni til dauðadags 1926. Af einhverjuum ástæðum hefur bók í hans eigu orðið eftir þegar Camilla og börnin fluttu til Danmerkur, bók sú er hér er til umfjöllunar og er nú í eigu Menntaskólans á Akureyri. Eftir að rannsókn á skruddunni fór af stað fann Grenndargralið bók í kjallara Amtsbókasafnsins, merkt Þórði Tómassyni. Ekki verður annað séð en að hér sé um sömu skrift að ræða og því líklega önnur bók úr fórum héraðslæknisins komin í leitirnar. Stuttu eftir andlát Þórðar, n.t.t. vorið 1874, sigldi Camilla til Danmerkur og settist þar að ásamt Þórði litla sem þá var á fjórða ári.

Legsteinn Þórðar Tómassonar í kirkjugarðinum á Naustahöfða.

Vinirnir frá Akureyri, Henrik og Anna heimsóttu Camillu og börnin til Kaupmannahafnar nokkrum árum eftir að þau fluttu, mögulega veturinn 1877-78 þegar Anna var við nám í ljósmyndun. Þórður yngri kom til Akureyrar sumarið 1922 og notaði þá tækifærið til að vitja leiðis föður síns og heimsækja Henrik sem þá var rúmlega áttræður að aldri. Anna var þá nýlega látin og Henrik átti aðeins nokkra mánuði eftir ólifaða.

Er áritunin í Chemische Briefe, Þórðar læknis eða var einhver annar eða önnur með pennann á lofti í Friðriksgáfu? Hvaða tengsl hafði Þórður við Friðriksgáfu sem skýrir áritun með hans nafni og amtmannsbústaðarins, færð til bókar rétt um það leyti sem Friðriksgáfa fagnaði hálfrar aldar afmæli, miðvikudaginn 17. febrúar 1869? Nú væri gott að geta stigið upp í tímavél, stillt á stað og stund og verið fluga á vegg. Skyldi Sveinn Þórarinsson amtskrifari hafa skráð eitthvað sem varpað gæti ljós á málið í síðustu dagbók sína áður en hann lést sumarið 1869?

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Flestum er kunnugt um tíða eldsvoða í Hörgárdal fyrr á öldum. Klaustur, kirkjur og skóli hafa orðið eldi að bráð á Möðruvöllum sem og bústaðir amtmanns. Friðriksgáfa var reist á rústum amtmannsbústaðar Gríms Jónssonar sem brann árið 1826. Friðrik konungur brá þá á það ráð að gefa fé til byggingar steinhúss sem var fullbyggt vorið 1829. Hann ákvað, að tillögu amtmanns, að húsið skyldi kallast Friðriksgáfa.

Friðriksgáfa í Hörgárdal. Á innfelldu myndinni má sjá hús á Selfossi sem byggt var nýlega að fyrirmynd hinnar einu sönnu Friðriksgáfu.

Fjölnismennirnir Tómas Sæmundsson og Jónas Hallgrímsson urðu vitni að því þegar Friðriksgáfa reis af grunni. „Dægilega fallegt“ sagði Tómas þegar hann leit dýrðina augum. Jónas orti ljóð til heiðurs hinu reisulega steinhúsi. Í öðru erindi ljóðsins Möðruvalla-steinhús (í byggingu) minnist hann þess þegar amtmannsstofan brann 1826. Í því þriðja bindur hann vonir við að nýja byggingin, Friðriksgáfa standi styrkari fótum.

Stattu, steinhús,
stólpa heilli!
Þökk sé þeim, er vel að vinnur!
Stattu vel, steinhús,
og standi vel
gæfa þíns góða herra!

(ort 1828)

Jónas Hallgrímsson (tv) og Tómas Sæmundsson. Á milli þeirra er teikning af Friðriksgáfu.

Líftími og örlög Friðriksgáfu hafa í tímans rás vakið upp forvitni söguþyrstra grúskara. Friðriksgáfa er sveipuð ævintýraljóma og óræðum blæ dulúðar þannig að öll frekari vitneskja um þetta „dularfulla“ hús er vel þegin. Vissulega eru fjölmargar frásagnir til af Friðriksgáfu. Möðruvalla-steinhúsið var jú heimili embættismanns dönsku krúnunnar í 55 ár á 19. öld og víst er að margar áhugaverðar sögupersónur sóttu amtmannshjónin heim. Við skulum rifja upp nokkrar heimsóknir.

Margar þekktir einstaklingar í sögunni heimsóttu Friðriksgáfu. Málverkið er málað af Auguste Mayer sem kom á Möðruvelli árið 1836. Friðriksgáfa er fyrir miðri mynd.

Meðal gesta árið 1834 var Friðrik prins, síðar konungur Danmerkur. Tveimur árum eftir heimsókn hans hátignar reið franski vísindamaðurinn Paul Gaimard í hlað og ekki löngu seinna sat Bólu-Hjálmar að sumbli með amtmanninum á Möðruvöllum. Danski listmálarinn Carl Baagøe ferðaðist um Akureyri og nágrenni árið 1855 og rissaði upp mynd við það tækifæri af kirkjunni á Möðruvöllum. Þá má víst telja að bæði Jón Sveinsson (Nonni) og Hannes Hafstein hafi spígsporað um á fjölum Friðriksgáfu á amtmannsárum Péturs Havsteen 1850-1870. Þeir fæddust báðir á Möðruvöllum, Nonni 1857 og Hannes 1861. Sveinn faðir Nonna var skrifari Péturs amtmanns, föður Hannesar. Síðast en ekki síst kíkti sjálfur William Morris í heimsókn sumarið 1873, tæpu ári fyrir brunann og skrifar í dagbók sína; „…mountains behind Fiðriksgáfa. Governor and his ways.“

Bókin sem fannst í Menntaskólanum á Akureyri.

Áritunin í Chemische Briefe.

Bókin sem fannst í geymslu Menntaskólans á Akureyri kom fyrst út í Þýskalandi árið 1844. Höfundurinn var þekktasti efnafræðingur Þýskalands á 19. öld, Justus von Liebig (1803–1873). Liebig hlotnaðist margs konar heiður á ævi sinni t.d. virt verðlaun árið 1869 sem kennd eru við Albert prins, eiginmann Viktoríu Bretadrottningar (The Albert Medal). Bókin heitir Chemische Briefe. Henni var á sínum tíma ætlað að útskýra efnafræði á „mannamáli“ og glæða áhuga almennings á fræðigreininni. Bókin er 350 blaðsíður, innbundin með gyllingu á kili, 18×12 cm, á stærð við ljósmynd og árituð með dökku bleki. Chemische Briefe hefur allnokkrum sinnum komið út á prenti. Umrætt eintak er frá 1844 og tilheyrir þannig fyrstu prentun bókarinnar. Efst á fyrstu síðu bókarinnar er ritað: „.Friðriksgáfu · 17/ii 69. Þórður Tómasson“.

Justus von Liebig (tv) og Dmitri Mendeleev. Til hægri er mynd af minnisblaði Mendeleev sem inniheldur tímamótauppgötvun hans viðvíkjandi Lotukerfið. Ef rýnt er í myndina má sjá dagsetninguna 17. febrúar 1869.

Þennan sama dag og bók efnafræðingsins Justus von Liebig var árituð í Friðriksgáfu var annar frægur efnafræðingur að gera tímamótauppgötvun úti í hinum stóra heimi. Þann 17. febrúar 1869 birti Rússinn Dmitri Mendeleev fyrstu drög að lögmáli um lotuvirkni frumefna, byggða á atómmassa þeirra, það sem við þekkjum í dag undir nafninu Lotukerfið (periodic system). Og sama dag hitti Gordon Bennett blaðamann að nafni Henry Morton Stanley á hóteli í París og sagði við hann: „Finndu Livingstone!“ Uppgötvun Mendeleev og fundur þeirra Bennet og Stanley eru dæmi um þær miklu samfélagsbreytingar og tækniframfarir sem urðu á 19. öld. Íslendingar urðu lítt varir við þessa nýju heimsmynd á árinu 1869. Árið var erfitt fyrir Íslendinga, óhagstætt veðurfar og hafís setti sitt mark á daglegt líf og snjóþungur febrúarmánuður var kaldur norðanlands.

En aftur að árituninni. Grenndargralið telur svo gott sem víst að téður Þórður Tómasson sé læknir, búsettur á Akureyri frá hausti 1868 til ársloka 1873. Kannski sat hann við skrifborð amtmanns á köldum og tíðindalitlum febrúardegi og áritaði bók við kertaljós á meðan Evrópa sigldi hraðbyri inn í nútímann með stjórnarbyltingum og tækninýjungum. En hver er sagan á bak við Þórð Tómasson og af hvaða tilefni áritar læknir bók á heimili amtmanns?

Í ár verða 110 ár liðin frá andláti George H. F. Schrader, amerísks auðjöfurs sem bjó á Akureyri á öðrum áratug 20. aldar. Schrader græddi á tá og fingri í viðskiptum í Bandaríkjunum um aldamótin 1900 og var sem hann upplifði ameríska drauminn þegar hann, öllum að óvörum, ákvað að yfirgefa heimalandið fyrir fullt og allt. Hann sigldi til  smábæjar á norðanverðu Íslandi þar sem hann hugðist eyða síðustu æviárunum. Fáir ef einhverjir munir úr fórum Schrader hafa varðveist á Akureyri þrátt fyrir rúmlega þriggja ára dvöl í bænum. Fyrir síðustu jól fannst gömul bók í geymslu Menntaskólans á Akureyri sem vakti athygli fyrir fallegt band. Rannsóknir hafa nú leitt í ljós að George H. F. Schrader lét binda bókina inn í dýrt skrautband veturinn 1912-1913.

Bókin sem um ræðir heitir Travels in the Island of Iceland, during the Summer of the Year 1810. Hún er eftir Sir George Steuart Mackenzie, gefin út árið 1812 og ber stimpil Möðruvallaskóla. Þannig er hún líklega ein af þeim bókum sem skólapiltar björguðu úr brennandi skólabyggingunni árið 1902. Frá Möðruvöllum fór hún til Gagnfræðaskólans þar sem Schrader fékk hana að láni í upphafi dvalar sinnar á Akureyri. En hver er sagan á bak við dularfulla Bandaríkjamanninn George H. F. Schrader?

Sagan hefst árið 1840 þegar maður að nafni August Schrader sigldi frá Hannover í Þýskalandi til Bandaríkjanna. Hann átti sér draum um að öðlast betra líf í Ameríku eins og margir Evrópubúar á 19. öld. Átján árum síðar eignaðist hann son. Sá var skírður George H. F. Schrader. Fjórum árum eftir komuna til Ameríku stofnaði August gamli fyrirtæki sem framleiddi köfunarútbúnað, var framarlega í þróun á gúmmívörum og þróaði vörur fyrir dekkjaframleiðandann Goodyear. Árið 1890 hóf 32 ára gamall George Schrader störf hjá fyrirtæki föður síns. Varð hann fljótt aðal driffjöðurin og átti stærstan þátt í að koma því í fremstu röð í heiminum. Einn er sá hlutur sem fyrirtækið þróaði og sem komið hefur við sögu í daglegu lífi fólks í rúma öld en það er Schrader-ventillinn. George er sagður eiga mestan heiðurinn af þessari tímamótauppfinningu sem fyrirtækið kynnti til sögunnar árið 1893. Í kjölfarið fór vegur þess vaxandi í Bandaríkjunum og víðar um heim. George mokaði inn peningum, varð þekktur maður vestra og umgekkst suma af helstu viðskiptajöfrum Bandaríkjanna. Hann virtist lifa hinu fullkomna lífi en ekki er allt sem sýnist.

Nítján árum eftir markaðssetningu ventilsins og tímabil frægðar og frama sigldi Schrader til Akureyrar. Hann dvaldist í bænum frá júlí 1912 til nóvember 1915 og hélt til á Hótel Akureyri í Aðalstræti. Akureyringar voru mjög forvitnir um þennan nýja íbúa, auðjöfurinn sem hafði byrjað með tvær hendur tómar í Ameríku og grætt fúlgur fjár í viðskiptum. Hann hafði látið til sín taka á sviði mannúðar- og dýraverndunarmála í heimalandinu og átti eftir að halda því starfi áfram á Akureyri. Hann stuðlaði að bættu bæjarsamfélagi fyrir menn og málleysingja með fjárframlögum. Schrader þótti Akureyringar hirðulausir um hag sinn. Hann kenndi þeim að hugsa betur um tennurnar og að fara úr skítugum vinnugallanum eftir vinnu. Hann gaf út kverið Heilræði fyrir unga menn í verzlun og viðskiftum og stóð fyrir útgáfu matreiðslubókar. Þá hafði hann gaman af því að gleðja börnin í bænum. Hann bauð upp á jólaball í Samkomuhúsinu, bauð þeim í útreiðartúra og dreifði til þeirra sælgæti. Schrader var mjög svo umhugað um velferð hrossa og gaf út bók sem miðaði að því að bæta velferð þeirra. Hann gagnrýndi meðferð Íslendinga á hrossum og þótti umgengni þeirra við dýrin slæm. Úr því vildi hann bæta. Hann fjármagnaði byggingu á hesthúsi og gisitheimili á Akureyri sem hann hugsaði fyrst og fremst fyrir þá sem höfðu lítið milli handanna. Verkinu lauk í desember 1914 og afraksturinn var aðstaða fyrir 130 hross og gistirými fyrir 30 manns. Með framtakinu vildi Schrader leggja sitt af mörkum við að bæta skilyrði hestanna en um leið koma til móts við efnalitla einstaklinga. Schrader nefndi húsið Caroline Rest eftir móður sinni en það stóð við Kaupvangsstræti, í miðju Grófargili.

Örlög George H. F. Schrader vöktu á sínum tíma upp ýmsar spurningar og gera enn. Í nóvember 1915 ákvað hann að stíga um borð í bátinn Helga magra sem lá við höfnina á Akureyri og sigla af landi brott. Akureyringum var orðið ljóst að Schrader hlyti að vera haldinn illvægum sjúkdómi, slíkar voru aðfarirnar þegar hann gekk um borð í síldarbátinn. Eftir að hafa fleygt persónulegum skjölum í hafið og skipt peningum á milli áhafnarinnar mætti Schrader örlögum sínum. Þriðju nótt siglingarinnar vöknuðu áhafnarmeðlimir við skothvell en svo virðist sem Schrader hafi beitt skotvopni og síðan látið sig falla í Atlantshafið.

Skólaskýrsla Gagnfræðaskólans á Akureyri fyrir skólaárið 1912-1913 sýnir með óyggjandi hætti að George H. F. Schrader, einn ríkasti maður Bandaríkjanna í upphafi 20. aldar, skildi eftir sig „fótspor“ í Gamla skóla Menntaskólans á Akureyri. George fékk bók að láni hjá skólanum, bók sem var á hans eigin móðurmáli og illa farin, enda þá orðin 100 ára gömul og merkt Möðruvallaskóla. Þegar hann skilaði bókinni var ástand hennar orðið allt annað og betra en þegar hann fékk bókina í hendur. Segir svo í skólaskýrslu undir liðnum „Gefið band: Mr. George H. F. Schrader. Þessi ameríkanski heiðursmaður fjekk bók þessa að láni. Hún var í ljelegu bandi, en hann sendi hana aftur í dýru skrautbandi.“

Bókin lítur prýðilega út í dag, ekki síst ef tekið er mið af aldri hennar og fyrri störfum. Ekki er vitað hver batt bókina svo fagmannlega inn en hitt er víst að viðkomandi hefur vafist tunga um tönn þegar kom að enskunni. Á kili bókarinnar stendur með gylltum stöfum „Travels in the Iceland“ sem er auðvitað rangnefni. Mögulega og líklega er þetta eina eintakið af bókinni í veröld allri sem ber þennan skemmtilega titil á kili. Fyrir vikið er bókin jafnvel enn merkilegri. Travels in the Island of Iceland, during the Summer of the Year 1810, í dýru skrautbandi, fjármagnað af „ameríska Akureyringnum“ George H. F. Schrader er varðveitt í MA.

Grenndargralið rak upp stór augu við rannsóknir á Amtsbókasafninu á Akureyri um nýliðin jól. Við athugun á saurblaði gamallar bókar í kjallara safnsins fannst handskrifuð áritun sem vakti strax athygli Gralsins. Bókin Vejledning til det Islandske eller gamle Nordiske Sprog kom út í Kaupmannahöfn árið 1811. Nánari athugun hefur nú leitt í ljós að bókin var gjöf til Stefáns Thorarensen amtmanns á Möðruvöllum í Hörgárdal, árituð af danska Íslandsvininum og höfundi bókarinnar, Rasmus Christian Rask. Hér er því um einstakt eintak að ræða sem telja má til menningarverðmæta.

Grenndargralið vinnur að rannsókn á meintri bókagjöf breskrar hefðarkonu til Amtsbókasafnis í aðdraganda seinni heimsstyrjaldar. Í þeirri vinnu hafa ýmsar gersemar litið dagsins ljós. Jafnvel þó gamlar bækur á bókasöfnum séu öllu jafna skráðar og vitneskja liggi fyrir um tilvist þeirra, er allur gangur á því hversu víðtæk þekkingin er um innihald þeirra. Þannig komst Grenndargralið á sporið, bókin var tekin úr hillu og henni flett. En að Rasmus Rask hafi hitt Stefán Thorarensen og við það tækifæri fært honum áritaða bók að gjöf. Stenst það skoðun?

Íslandsáhugi Rasmus Rask

Stefán Thorarensen hafði gegnt embætti amtmanns á Möðruvöllum í fjögur ár þegar Rasmus Rask kom í heiminn í Danmörku árið 1787. Stefán var lögfræðimenntaður frá Kaupmannahafnarháskóla. Rask var málfræðingur og einn fremsti málvísindamaður síns tíma. Næm tilfinning og hæfileiki til að læra ný tungumál komu fram á unga aldri í tilfelli Rask. Hann var áhugasamur um Ísland, raunar svo mjög að hann lærði að tala íslensku sem Íslendingur væri. Þetta gerði hann með Heimskringlu að vopni og samtölum við Íslendinga í Kaupmannahöfn.                                                                                                            Íslensk málfræði var honum sérlega hugleikin eins og sjá má í Vejledning til det Islandske eller gamle Nordiske Sprog en hún er kennslubók í málfræði. Hún var fyrsta bókin sem Rask skrifaði og vakti strax mikla athygli fyrir nýstárleg efnistök. Rask hafði reyndar lokið við bókina tveimur árum áður en hún kom út, um svipað leyti og Stefán amtmaður lenti í útistöðum við Jörund „verndara og hæstráðanda“ Íslands á hlaðinu á Möðruvöllum sumarið 1809.

Rasmus Christian Rask (tv). Stefán Thorarensen (th)

Sigling til Íslands

Draumur Rask varð að veruleika þegar hann sigldi til Íslands sumarið 1813. Hann kom hingað til að kynna sér íslenskar bókmenntir og menningu en ekki síst til að læra tungumálið betur. Hann dvaldist hér á landi til ársins 1815. Á Íslandi vann hann samviskusamlega að ritun annarrar bókar, Undersøgelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse og sendi handrit að henni með skipi héðan til Danmerkur árið 1814. Bókin kom út árið 1818. Hún er af mörgum álitin hafa lagt grunninn að nútíma samanburðarmálfræði.                                                                                                                                  Íslandsdvölin sannfærði Rask um að íslensk tunga stæði höllum fæti gagnvart óæskilegum dönskum áhrifum og að nauðsynlegt væri að efla menningarlíf á Íslandi. Hann lagði sitt af mörkum m.a. með því að stofna ásamt öðrum Hið íslenska bókmenntafélag árið 1816. Þá var Rask í hópi þeirra sem lögðu grunninn að málhreinsunarstefnu á fyrri hluta 19. aldar sem Fjölnismenn tóku í kjölfarið upp á sína arma.

Bréf á Möðruvöllum

Sumarið 1814 fór Rask landshorna á milli og blandaði geði við landsmenn. Bréf sem Rask skrifaði til Bjarna Thorsteinssonar á ferð sinni um landið, og varðveist hafa, sýna að hann dvaldi um tíma á amtmannssetrinu á Möðruvöllum. Ekki verður annað séð en honum hafi líkað dvölin vel. Þá fer hann fögrum orðum um amtmanninn.

„Möðruvöllum þ. 24. júlí 1814.

 Ástkæri vinur! Væri nokkuð í þakkir varið, þá mundi jeg þakka þjer ótal sinnum fyrir þitt góða brjef og allt meðfylgjandi, fyrir alla þína ráðsmennsku og fyrir alla þá vináttu, sem þú alltjafnt auðsýnir mjer […] Jeg er ekki búinn að skoða hálft landið, og hvað lítið mjer hefir farið fram í málinu, getur þú bezt sjeð af brjefum mínum…

R. Rask.“

„Reykjavík 5. september 1814.

Kæri, góði Thorsteinsson ! Jeg hefi reyndar í ár níðst svo mikið á þjer, að nægilegt mætti virðast, en þegar jeg skrifaði þjer fyrra brjefið, ímyndaði jeg mjer, að þú værir ef til vill væntanlegur út hingað, og þegar jeg skrifaði seinna brjefið frá norðurlandi, hafði jeg nauman tíma […] Hvergi hjer á landi hefir mjer liðið eins vel, hvergi hefi jeg lifað eins þægilegu og viðkunnanlegu, en þó mjög einföldu og óbreyttu lífi, eins og hjá konferensráði Thórarensen á Möðruvöllum. Hann er eflaust mestur snyrtimaður hjer á landi, og hann einn virðist mjer vera líkur höfðingjum hjá öðrum mentuðum þjóðum…

Þinn R. Rask.“

Upphafssíða bókarinnar (tv). Áritun Rasmus Rask (th)

Gjöf til amtmannsins

Þegar áritun bókarinnar á Amtsbókasafninu er borin saman við rithönd Rasmus Rask á glósum úr hans fórum og varðveittar eru í Kaupmannahöfn, koma ótvíræð líkindi í ljós. Áritunin er eins konar kveðja, skrifuð með dökku bleki sem hefur dofnað nokkuð á þeim 210 árum sem liðin eru frá því að Rask kom í Hörgárdal, færandi hendi. Þó líklega verði seint hægt að sanna eitthvað í þessum efnum er freistandi að draga þá ályktun að Rasmus Christian Rask hafi áritað nýlegt eintak af eigin bók og fært Stefáni Thorarensen að gjöf í virðingarskyni við embættið og sem þakklætisvott fyrir góðar móttökur sumarið 1814.

Hávelborinn

Hra konferenzráði St. Thorarensen

með hæztu virðingu og þakklátsemi

frá höfundinum.

Stefán og Amtsbókasafnið

Stefán Thorarensen var mikill bókamaður og hvatamaður að því að almenningur hefði aðgang að bókum. Hann stofnaði Hið norðlenska lestrarfélag árið 1791. Félagið leið undir lok um 1820. Stefán bjó á Möðruvöllum til dauðadags árið 1823 en þá höfðu hugmyndir um að koma á fót bókasafni í Norðuramti verið reifaðar. Grímur Jónsson eftirmaður Stefáns hélt hugmyndum hans á lofti og stofnaði Eyfirska lesfélagið árið 1825.                                                                                                                                                    Bókasafn Norðuramtsins (Amtsbókasafnið) var stofnað árið 1827 en helsti bókakostur safnsins voru bækur úr Hinu norðlenska lestrarfélagi sem Stefán Thorarensen hafði sett á laggirnar 36 árum fyrr. Þarna kann að vera komin skýring á stimpli bókasafnsins á upphafssíðu bókarinnar. Svo virðist sem bókin hafi um tíma verið í eigu Jóns Borgfirðings sbr. stimpil á sömu síðu. Eins og Stefán, átti Jón mikið safn bóka sem Amtsbókasafnið eignaðist síðar.                                                                                                                                          Tíminn sem nú er liðinn frá því að Rasmus Rask áritaði bók fyrir amtmann er orðinn langur. Ferðalag bókarinnar frá amtmannssetrinu gamla yfir í hillu Amtsbókasafnsins er hins vegar ekki svo ýkja langt.

Glósur Rasmus Rask til hægri

Heimildir:

Björn Magnússon Ólsen. (1888). Rasmus Kristján Rask. 1787-1887. Fyrirlestur, fluttur á fundi í deild hins íslenzka bókmentafjelags í Reykjavík 2. janúar 1888, af Birni Magnússyni Ólsen. Tímarit Hins ízlenska bókmenntafélags, 9(1.-2. hepti), 1-71.

Hjalti Þór Hreinsson. (uppfært 2022, 27. desember). Saga Amtsbókasafnsins á Akureyri. Amtsbókasafnið á Akureyri.                                                                                                                                    https://www.akureyri.is/amtsbokasafn/um-amtsbokasafnid-1/saga

Magnús Snædal. (2005, 20. júní). Hver var Rasmus Christian Rask? Vísindavefurinn. https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5066

Kraft Heinz Foods Company, síðar H. J. Heinz Company, nú þekkt sem Heinz er bandarískt matvælavinnslufyrirtæki með höfuðstöðvar í Pennsylvaníu. Henry J. Heinz, sonur þýskra innflytjenda en fæddur í Bandaríkjunum, stofnaði fyrirtækið árið 1869 í sömu borg. Ein fyrsta afurð fyrirtækisins sem kom á markað seint á 19. öld var tómatsósa. Í byrjun 20. aldar urðu bakaðar baunir ein vinælasta varan frá Heinz. Baunirnar slógu í gegn í Bretlandi, svo mjög að Heinz opnaði verksmiðjur þar í landi. Vörur frá Heinz voru á allra vörum í Bretlandi á þriðja áratugnum. Svo kom kreppan með tilheyrandi skorti. Heinz lagði sitt lóð á vogarskálarnar með því að bæta vöruúrvalið í breskum verslunum og á árum seinni heimsstyrjaldar kom Heinz Bretum aftur til aðstoðar þegar matarskortur gerði vart við sig að nýju. Stuðningurinn var einnig hernaðarlegs eðlis því höfuðstöðvum Heinz í Pittsburgh í Bandaríkjunum var tímabundið breytt í verksmiðju fyrir breska herinn (War Department).  

Ekki alls fyrir löngu fannst glerflaska frá Heinz í „soðholu“ breska og ameríska hersins á Hrafnagili í Eyjafirði. Holan var reyndar ekki notuð til að sjóða mat heldur meira til að „sjóða“ rusl. Flaskan slapp við bráðnun svo hún lítur út eins og ný. Hér er um býsna áhugaverða flösku að ræða. Hún tilheyrir fjórðu kynslóð tómatsósuflaskna frá Heinz sem kom fram á sjónarsviðið á því herrans ári 1908. Þessi gerð var þó um það bil að syngja sitt síðasta þegar umrædd flaska var í notkun á Hrafnagili því næsta kynslóð leysti hana af árið 1948. Eðlilega eru allir merkimiðar farnir af flöskunni, þar með talinn miðinn á hálsi hennar með innihaldslýsingum: „Gerð úr sykri, salti, ediki, kryddi, lauki og ferskum tómötum. Án allra gervi-, rotvarna- og litarefna.“

Talandi um aukaefni. Af einhverjum ástæðum hefur starfsfólk Hrafnagilsspítala ekki tæmt flöskuna áður en hún endaði í ruslinu fyrir rúmum 80 árum síðan. Hún inniheldur nefnilega ennþá vænan slurk af tómatsósu. Hið náttúrulega útlit sósunnar hefur dofnað með aldrinum og breyst í slepjulegt mauk með gervilega, appelsínugula ásjónu. Það verður þó ekki af óhroðanum tekið að hann hefur staðið af sér ýmsar hræringar í litlu ruslaholunni sinni og nú er hann kominn fram á sjónarsviðið á ný eftir hlé. Einhverjar bjartsýnisraddir gætu bent á þá staðreynd að flaskan er hálffull. Látið þó ekki glepjast af útlitinu einu saman, óhroðinn er löngu kominn fram yfir síðasta söludag og best geymdur á safni.

Margt er skrítið í kýrhausnum. Eða kannski ruslahaugnum frekar. Við lok heyanna fundu Varðveislumenn minjanna skemmtilegan en jafnframt dularfullan grip við rannsóknir á stríðsminjum í Eyjafirði. Lítil glerkrukka gægðist í gegnum kolaleifar, ösku og gjallklumpa í stórum brennsluhaugi þar sem hún fannst innan um ryðgaða málmbúta og bráðið gler. Með ólíkindum er að krukkan hafi sloppið við „hreinsunareld“ hersins á Hrafnagili.

En þar með er ekki öll sagan sögð. Þegar betur var að gáð komu litlir bútar úr dagblaði í ljós innan í krukkunni. Þar höfðu þeir legið makindalega áratugum saman og lifað af hita, raka og annars konar eyðingaröfl náttúrunnar. Krukkan var sett í geymslu á meðan tíðarfar bauð upp á frekari rannsóknir á vettvangi. Nú þegar hillir undir lok vertíðar Varðveislumanna og stutt í kosningar beggja vegna hafsins með tilheyrandi frosti er rétt að draga fram krukkuna og smeygja henni undir smásjána. Skemmst er frá því að segja að nánari athugun á blaðsneplunum leiddi ýmislegt áhugavert í ljós. Tveir þeirra hafa reglulegt snið þ.e. eru nokkurn veginn kassalaga og því ekki rifnir úr dagblaðinu af handahófi. Verður því ekki annað séð en einhver hafi klippt út bútana og komið þeim fyrir í krukkunni áður en hún lenti í ruslahaugnum. Hvað vakti fyrir viðkomandi með föndrinu er ómögulegt að segja. Við leikum okkur með hugmyndina að þarna sé um að ræða eins konar flöskuskeyti eða tímahylki með fréttatilkynningu úr fortíðinni. Skilaboð til samtímans. Það er jú mun meira spennandi hugmynd en að enginn eða ómerkilegur tilgangur hafi legið að baki því að klippa út fyrirfram ákveðinn texta, koma honum fyrir í krukku og tryggja að rekja mætti hann til ákveðins tímabils í sögunni.

Og hvað stendur svo á þessum tveimur dagblaðabútum sem kannski hermaður, læknir eða hjúkrunarkona úr hópi starfsfólks 49th Station Hospital bandaríska hersins á Hrafnagili sendi meðvitað eða ómeðvitað til framtíðar árið 1942? Hver eru skilaboðin? Annars vegar er það nafn dagblaðsins, dagsetning og ártal. Vikudagur, mánaðardagur, mánuður og ár. Fyrir áhugafólk um sögu er erfitt að toppa slík skilaboð úr fortíðinni. Augnablik fangað og kastað út í kosmósið af sögupersónu á vályndum tímum. Andartaki síðar gripið á lofti af sögugrúskara með skóflu að vopni. Þarna er sem tíminn standi í stað. Föstudagur 24. júlí 1942. Blaðið er Chicago Herald-American, Andover 1234 „víðlesnasta síðdegisblað Chicago-borgar“ (Chicago´s Most Widely Read Evening Paper). Hins vegar er það fréttatilkynningin. Hún ber yfirskriftina „Ráðstefnu lögmanna frestað“ (Cancel Bar Convention). Efnislega segir þar frá frestun ráðstefnu á vegum félags svartra lögmanna og dómara í Bandaríkjunum (National Bar Association – NBA) sem fyrirhuguð hafði verið í næsta mánuði í Kansas.

Skilaboð úr fortíðinni verða að teljast langsótt nú þegar innihald fréttatilkynningarinnar liggur fyrir. Í fljótu bragði sést enginn augljós boðskapur til okkar sem nú lifum og hrærumst. Líklega er þetta allt saman einskær tilviljun sem á sér einfalda og mun rökréttari skýringu en tímaflakk, ferðalag milli vídda, skilaboð að handan o.s.frv. Eða hvað? National Bar Association á sér langa og merkilega sögu. Samtökin eru í dag samstarfsvettvangur tæplega 70 þúsund lögfræðinga, dómara, lagaprófessora og laganema. Frá fyrstu tíð hefur eitt meginmarkmið samtakanna verið að vernda borgaraleg og pólitísk réttindi allra ríkisborgara í Bandaríkjunum. Stofnun NBA má rekja til þess þegar svartir lögfræðingar voru á sínum tíma útilokaðir frá aðild að Lögmannafélagi Bandaríkjanna (American Bar Association – ABA). Tólf úr þeirra hópi tóku sig þá saman og stofnuðu eigin samtök. Þessi tímamótaatburður átti sér stað þann 1. ágúst árið 1925. Á heimasíðu NBA má sjá að undirbúningur fyrir stórafmæli samtakanna er í fullum gangi og niðurtalning hafin fyrir 1. ágúst 2025. Þá verðum við komin með nýja ríkisstjórn og Bandaríkin nýjan forseta. Að einhverju leyti heyjum við sömu baráttu í dag og forverar okkar árin 1925 og 1942. Eru skilaboðin í krukkunni kannski áminning til okkar um að sofna ekki á verðinum?

Krukkan áður en blaðabútarnir voru teknir úr henni.

Blaðsíða úr Chicago Herald-American, Andover 1234, dagsett 12. júní 1942.

National Bar Association fagnar 100 ára afmæli á næsta ári.

Frétt sem birtist í Íslendingi á Akureyri 24. júlí 1942, sama dag og blaðið sem bútarnir í krukkunni tilheyrðu, kom út í Chicago í Bandaríkjunum.

Amerísk munnharpa frá stríðsárunum fannst nýlega á æfingasvæði norskra, breskra og bandarískra hermanna í Hlíðarfjalli. Munnharpan er af gerðinni All American, framleidd af Harmonic Reed Corporation í Fíladelfíu í Pennsylvaníu-ríki. Einkaleyfi fékkst fyrir þessari tilraunkenndu gerð af munnhörpu árið 1934. Blómatíð All American-munnhörpunnar var á árum seinni heimsstyrjaldar og telst hún til fágætra gripa nú til dags.

Munnharpan er úr svörtu bakelít, með 10 holum og áföstum plötum beggja megin, merktum stjörnum og bókstöfum í rauðum og bláum lit. Plöturnar eru máðar eftir áratuga dvöl í fjallinu. Á þeim má greina merkingarnar „ALL AMERICAN MADE BY HARMONIC REED CORP. PHILA. PA U.S.A.“ og  „PATENT NUMBERS 19.299 and 92.285 AND PATENTS PENDING“.

Leiða má líkur að því að munnharpan sé úr fórum amerískra hermanna sem dvöldust í fjallinu á stríðsárunum. Þeir þjálfuðu vetrarhernað í hlíðum fjallsins undir leiðsögn norskrar skíðaherdeildar sem hélt til á Hrappstöðum í Kræklingahlíð. Ferðir skíðaherdeilda, munnharpan og margt fleira verður á dagskrá í væntanlegum hlaðvarpsþætti af Sagnalist með Adda & Binna.

Skothylki úr seinni heimsstyrjöld eru á víð og dreif í Hlíðarfjalli. Þau eru af ýmsum stærðum og gerðum. Sum eru áhugaverðari en önnur eins og gengur. Af öllum þeim aragrúa hylkja sem fundist hafa í fjallinu undanfarin ár eru nokkur sem skipa sérstakan sess. Þau eiga það sameiginlegt að bera merkingar sem ekki hafa fundist á öðrum skothylkjum á þessum slóðum.

Skemmst er að minnast þýska riffilskotsins sem fannst í fjallinu í sumar og vakti mikla athygli lesenda Grenndargralsins. Ýmsar tilgátur hafa komið fram um hvernig þýskt skot frá árinu 1937 komst í ruslaholu erlendra hermanna í Hlíðarfjalli á stríðsárunum. Ein er sú að breskur hermaður sem gegndi herþjónustu í Noregi á meðan landið var hernumið af Þjóðverjum hafi haft það með sér þegar hann kom til Akureyrar í upphafi hernáms hér. Önnur af svipuðum meiði snýr að norskum flóttamönnum sem flúðu undan Þjóðverjum og sigldu til Akureyrar þar sem þeir gengu til liðs við norska skíðaherdeild í Lögmannshlíð ofan Akureyrar. Skíðaherdeildin fór ófáar ferðir upp í Hlíðarfjall yfir vetrartímann á árunum 1941-1943, ýmist ein síns liðs eða með breskum og bandarískum hermönnum.

Tvö önnur einstök skothylki komu í leitirnar í Hlíðarfjalli í sumar. Þau bera sömu merkingar (R.A. 1934) en eru af sitt hvorri gerðinni. Annars vegar er um 45 calibera hylki að ræða en þau voru notuð í Colt-skammbyssur og Thompson-vélbyssur og hins vegar hylki af gerðinni .303 British fyrir Lee-Enfield riffla og Bren-vélbyssur. Fjölmörg amerísk og bresk 45 cal og .303 hylki leynast í fjallinu. Það sem hins vegar vekur sérstaka athygli við þessi tvö hylki er að þau eru framleidd í Noregi af Raufoss Ammunisjonsfabrikker (R.A.). Norsku hylkin þykja fágæt í samanburði við þau bresku og amerísku. Sem dæmi framleiddi RA .303 skothylki einungis í þrjú ár; 1929, 1932 og 1934.

Hvað gæti skýrt tilvist þessara tveggja norsku skothylkja innan um þúsundir breskra og amerískra skothylkja í Hlíðarfjalli? Arnar Birgir og Brynjar Karl velta vöngum yfir þessu sem og mörgu öðru sem tengist ferðalögum norsku skíðaherdeildarinnar í Hlíðarfjalli á stríðsárunum í væntanlegum þætti af Sagnalist með Adda og Binna.

                                            .303 British sambærilegt því sem fannst í Hlíðarfjalli.