main image

Öryggið á oddinn í sumar

Síðastliðið sumar var sannarlega viðburðaríkt hjá Varðveislumönnum minjanna. Skemmtilegar gönguferðir á slóðir setuliðsmanna í og við Hlíðarfjall ofan Akureyrar og í Hörgárdal. Óvæntar uppgötvanir í fjallinu og  fundur merkilegra stríðsminja. Spennandi sprengjuleiðangrar með Landhelgisgæslunni. Hlaðvarpsþættir um vetrarhernað breskra, bandarískra og norskra hermanna í fjallinu á stríðsárunum. En þó umfram allt skemmtilegt samfélag grúskara sem deilir áhuga á sögu, útiveru og varðveislu sögulegra minja í heimabyggð.

Árið 1980 fóru feðgin í hressingargöngu upp á Súlur. Á leið þeirra um Súlumýrar gengu þau fram á torkennilegan hlut sem faðirinn tók til handargagns (sjá mynd). Hann vissi hvers kyns var og taldi óhætt að flytja sprengjuhólkinn til byggða þar sem hann var holur að innan og vantaði á hann oddinn. Sprengjan sem feðginin fundu var líklega úr amerískri AA gun loftvarnarbyssu. Hún hefur verið í eigu föðurins í rúm 40 ár. Dóttirin deildi þessari litlu lífsreynslusögu með Varðveislumanni minjanna nú þegar sól hækkar á lofti og snjóa leysir með tilheyrandi fjallabrölti útivistarfólks.

Þó allt hafi farið á besta veg í tilfelli feðginanna á Súlumýrum er rétt að minna fólk á að ennþá eru að finnast á víðavangi virkar sprengjur frá breska og ameríska setuliðinu. Þó tilfellin séu ekki mörg hér um slóðir á undanförnum árum er full ástæða til að minna útivistargarpa á eftirfarandi: Undir engum kringumstæðum skal hreyfa við hlutum í hlíðunum ofan við Akureyri, við rætur Súlna og inn í Glerárdal sem kunna að vera leifar af gömlum sprengjum úr seinni heimsstyrjöldinni. Þessir staðir voru æfingasvæði setuliðsins á stríðsárunum. Hið rétta í stöðunni er að taka myndir af hlutnum, merkja staðsetninguna og gera Lögreglu eða sprengjudeild Landhelgisgæslunnar viðvart.

Setjum öryggið á oddinn og njótum fallegrar náttúru í heimabyggð í sumar.

Hvað varð um fjármunina sem Aðalsteinn gaf börnum í Eyjafirði?

Í júní 1952 birtist flennistór frétt í Degi undir yfirskriftinni Vestur-Íslendingur arfleiðir Akureyri og Eyjafjarðarsýslu að meira en 500 þús. krónum. Fénu á að verja til menningarmála í bæ og sveit. Grenndargralinu leikur forvitni á að vita hvernig fjármunum þessum – sem voru umtalsverðir á þessum tíma – var ráðstafað.

Vestur-Íslendingurinn sem um er rætt er Aðalsteinn Kristjánsson, fæddur á Bessahlöðum í Öxnadal árið 1878. Hann flutti með foreldrum sínum að bænum Flögu í Hörgárdal árið 1880 þar sem hann bjó þar til hann settist að í Ameríku um aldamótin. Hann lærði byggingariðn ásamt bróður sínum Friðriki og starfaði sem fasteignasali. Saman stofnuðu þeir bræður fyrirtæki sem skilaði miklum hagnaði. Byggingarmeistarinn Aðalsteinn skrifaði bækur í frítíma sínum, jafnt á íslensku sem ensku. Hann var duglegur að rækta samband sitt við fósturjörðina og heimsótti Ísland árin 1914 og 1917. Árið 1911 kvæntist Aðalsteinn enskri konu að nafni Olive Emely. Þeim varð ekki barna auðið. Við lok fyrri heimsstyrjaldar gekk Aðalsteinn í breska herinn. Hann var sendur í herbúðir en sneri aftur árið 1919.

Ungur að árum fór Aðalsteinn að kenna sér meins sem varð til þess að hann samdi erfðaskrá árið 1926. Hann var þá skilinn við Olive Emely. Samkvæmt erfðaskránni áttu stofnanir í Ameríku að njóta góðs af gjafmildi byggingarmeistarans. Meirihluti eigna hans átti þó að renna til þriggja verkefna á Íslandi þ.á.m. til Háskóla Íslands og „til eflingar skóggræðslu og landbúnaði í Akureyri og Eyjafjarðarsýslu“. Næstu tvo áratugina eða rúmlega svo bjó Aðalsteinn í Bandaríkjunum, n.t.t. í Brooklyn og Los Angeles þar sem hann bjó síðustu æviárin. Aðalsteinn lést í Hollywood árið 1949.

Þremur árum eftir andlátið barst bæjarstjórn Akureyrar bréf, undirritað af hæstaréttarlögmanni. Þar var bæjarstjórnarmönnum gert kunngjört að auk framlags Aðalsteins til skógræktar á svæðinu hefði hann „í erfðaskrá sinni stofnað sjóð til styrktar fátækum börnum hér og er sjóður þessi 18 þúsund dollarar eða um 290 þúsund krónur.“ Þessi höfðinglega gjöf sem Eyfirðingum barst frá Ameríku og Dagur gerði að umfjöllunarefni er einnig nefnd til sögunnar í minningarorðum sem Einar P. Jónsson skrifaði um Aðalstein og birtust í Lögbergi í árslok 1949; „síðast en ekki sízt ber að minnast fyrirmælanna, sem táknrænust eru fyrir innræti og hjartalag gefandans, en þau lúta að stofnun eldtrausts og glæsilegs heimilis í Eyjafirði fyrir munaðarlaus og hjálparþurfa börn, en til þess að koma slíkri stofnun á fót, leggur gefandinn fram höfðinglega fjárhæð“.

Einhver dráttur virðist hafa orðið á því að hugmyndir Aðalsteins kæmust í framkvæmd. Þá vaknar jafnframt upp sú spurning hvort allar fyrirætlanir hans, eins og þær birtust í erfðaskránni, hafi orðið að veruleika. Á heimasíðu Háskóla Íslands, undir liðnum Styrktarsjóðir segir eftirfarandi; „var skipulagsskrá Minningarsjóðs Aðalsteins Kristjánssonar til eflingar náttúruvísindum og efnafræði við Háskóla Íslands ekki staðfest fyrr en 1978“. Þar segir enn fremur að hluti arfsins sem átti að renna til HÍ hafi verið geymdur í Winnipeg allt þar til sumarið 1994 þegar Diane Kristjansson, barnabarn Friðriks (bróður Aðalsteins) kom til Íslands „til að afhenda greiðslu arfsins“. Um svipað leyti afhenti Diane Skógræktarfélagi Íslands þann hluta sem ætlaður var til skógræktar, tæpar 8 milljónir að þávirði – 45 árum eftir dauða Aðalsteins.

Aðalsteinn Kristjánsson átti sér ósk um að styrkja þrjú verkefni á Íslandi að sér látnum. Grenndargralinu er ekki kunnugt um hvað varð um hugmyndina um eldtraust og glæsilegt heimili í Eyjafirði fyrir munaðarlaus og hjálparþurfa börn og/eða fjármuni þá sem Aðalsteinn arfleiddi í þágu þess málefnis. Mögulega var ferð Diane Kristjansson til Íslands árið 1994, þegar hún kom til að afhenda greiðslu arfsins, einskonar uppgjör við óskir Aðalsteins. Ferð til fjár í bókstaflegum skilningi. Getur verið að aðrar stofnanir sem vinna að velferð barna hafi notið góðs af gjafmildi Aðalsteins? Á heimasíðu HÍ segir: „Auk Háskóla Íslands og Skógræktarfélagsins munu samtökin Barnaheill hafa hlotið fjármuni af þessum arfi.“

 

Heimildir:

Einar P. Jónsson. (1949, 22. desember). Minningarorð um Aðalstein Kristjánsson. Lögberg, bls. 1.

Háskóli Íslands. (2010, 11. mars.) Minningarsjóður Aðalsteins Kristjánssonar til eflingar náttúruvísindum og efnafræði. Æviagrip. http://sjodir.hi.is/aeviagrip

Höfðingleg gjöf til Skógræktarfélags Íslands. (1995, 29. júní). Tíminn, bls. 5.

Vestur-Íslendingur arfleiðir Akureyri og Eyjafjarðarsýslu að meira en 500 þús. krónum. (1952, 5. júní). Dagur, bls. 1.

Aukaleikkonurnar í Hollywood í aðalhlutverki á Akureyri?

Grenndargralið fjallaði ekki alls fyrir löngu um söngkonuna Ethel Hague Rea og píanósnillinginn Kathryn Overstreet sem dvöldust hér á landi í seinni heimsstyrjöldinni. Vitað er að þær komu báðar til Akureyrar. Ethel Hague Rea var viðstödd vígslu tómstundamiðstöðvar fyrir setuliðið árið 1942. Kathryn Overstreet skemmti Akureyringum á tvennum tónleikum í janúar 1944.

Ethel og Kathryn voru í hópi kvenna sem sendur var til Íslands af ameríska Rauða krossinum til að skemmta hermönnum sem hér gegndu herþjónustu. Ethel hafði getið sér gott orð sem sópransöngkona í Bandaríkjunum á millistríðsárunum. Kathryn var upprennandi stjarna í heimalandinu þegar hún steig á svið í Samkomuhúsinu. Konurnar sem hingað komu höfðu mikilvægu starfi að gegna innan setuliðsins. Þær voru í aðalhlutverki við að gleðja hundleiða hermennina sem höfðu lítið við að vera í tilbreytingarleysinu á Íslandi á meðan stríð geisaði í Evrópu.

Heimildir staðfesta komu fleiri skemmtikrafta en Ethel og Kathryn á vegum ameríska Rauða krossins (ARC) til Akureyrar á stríðsárunum. Grenndargralið hefur áður sagt frá heimsókn Jane Goodell, Doris Thain og Betsy Lane í bæinn. Allar voru þær samstarfskonur Ethel og Kathryn á meðan á Íslandsdvölinni stóð. Sumum af ARC-konunum sem unnu með þeim við að skemmta bandarískum hermönnum á Íslandi á stríðsárunum átti eftir að bregða fyrir á hvíta tjaldinu að stríði loknu. Þar voru þær oftar en ekki í aukahlutverkum. 

Reta Shaw (1912-1982) lék í fjölmörgum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum á ferli sínum. Hún er þekktust fyrir hlutverk sín í Disney-myndunum Mary Poppins (1964) og Pollyanna (1960) og sjónvarpsþáttum á borð við Happy Days og Lucy Show.

Molly Dodd (1921-1981) gat sér gott orð sem leikkona í sjónvarpi. Hún kom m.a. fram í þáttunum The Brady Bunch, The Mary Tyler Moore Show, The Twilight Zone og The Andy Griffith Show. Þekktasta bíómynd sem Dodd lék í var stórmynd Alfred Hitchcock, Vertigo með James Stewart og Kim Novak (1958).

Parker McCormick (1918-1980) lék í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum í 30 ár. Hún lék með þekktum leikurum svo sem Lauren Bacall, James Garner, Angelu Lansbury, Glenn Ford og Tom Berenger. McCormick var gift leikaranum John Forsythe sem síðar átti eftir að slá í gegn í sjónvarpsþáttunum um ættarveldið, Dynasty.

Miriam Stovall kom fram í vinsælum sjónvarpsþáttum á sjötta áratugnum. Þekktust er hún þó fyrir leik á sviði á árunum eftir seinna stríð í leikritum George Bernard Shaw og Tennessee Williams.

Betty McCabe lék lítið hlutverk í kvikmyndinni Moonlight in Vermont (1943). Frá Íslandi fór hún á milli herstöðva víða í Evrópu til að skemmta amerískum hermönnum.

Fjórar hinar síðastnefndu mynduðu teymi en störfuðu einnig náið með Retu Shaw, Ethel Hague Rea og Kathryn Overstreet. Vel kann að vera að einhverjar úr þessum hópi aukaleikkvenna í Hollywood hafi leikið aðalhlutverk í heimabyggð með dansi, söng og hljóðfæraleik fyrir setuliðsmenn í bragga á Gleráreyrum eða í Lögmannshlíð.

Heimildir: The White Falcon og imdb.com.

Reta Shaw

Molly Dodd

Parker McCormick

Miriam Stovall

Betty McCabe

Þyrilfluga vakti athygli Akureyringa í kalda stríðinu

Þyrlur koma nokkuð við sögu í fréttamyndum af eldgosinu á Reykjanesskaga. Núorðið þykir ekkert tiltökumál þótt hér sjáist til þyrlu í háloftunum en þannig hefur það ekki alltaf verið. Um miðja 20. öldina sást þyrla í fyrsta skipti á Akureyri. Heimsókn amerísku þyrlunnar – þessarar mikilfenglegu uppfinningar mannsins – hefur án vafa fyllt margan bæjarbúann stolti. Á sama tíma og farartækið sveimaði yfir bænum, var undirbúningur á lokastigi fyrir tímamótaflug tveggja þyrlna frá Bandaríkjunum yfir Atlantshafið, með viðkomu á Íslandi. Stoltið yfir hugviti og kröftum mannsandans var ekki minna úti í hinum stóra vestræna heimi.

Átök austurs og vesturs voru greinileg sumarið 1952 þegar skip úr bandaríska flotanum lá við bryggju á Akureyri. Bandaríkjamenn voru að undirbúa vetnissprengju í tilraunaskyni sem sprengja átti á Marshall-eyjum í nóvember og fyrstu vopnuðu átök Kalda stríðsins geysuðu í Kóreu. Um borð í flutningaskipinu var framandi loftfar sem notað var við leit að heppilegum stöðum til að koma upp ratsjám. Allt var þetta hluti af því að koma vörnum landsins í sem besta horf gagnvart hinu illa úr austri. Dagur greindi frá heimsókn fyrstu þyrilflugunnar til Akureyrar þann 14 júlí.

Hér kom fyrir helgina amerískt flutningaskip, tilheyrandi sjóhernum, og hafði meðferðis þyrilflugu (helicopter). Hóf flugan sig upp af þilfari skipsins hér við Torfunefsbryggju á mánudagsmorguninn og flaug síðan hér umhverfis bæinn. Er þetta í fyrsta sinn, sem slík flugvél sést á flugi hér. Flugvélin settist jafnauðveldlega á þilfar skipsins, stanzaði í loftinu í nokkurri hæð og seig síðan hægt niður á þilfarið.

Daginn eftir að bæjarbúar virtu fyrir sér þyrlu hið fyrsta sinn, hófu tvær Sikorsky-þyrlur sig til flugs frá Bandaríkjunum áleiðis til Þýskalands. Flugmenn þyrlanna Hop-A-Long og Whirl-O-Way freistuðu þess að verða fyrstir til að fljúga þyrlum austur yfir Atlantshaf, til meginlands Evrópu með viðkomu á nokkrum stöðum, m.a. á Íslandi. Markmiðið var að kanna burði þyrlnanna til langflugs. Flugið gekk stóráfallalaust fyrir sig. Þyrlurnar lentu í Keflavík þann 29. júlí en fluginu lauk í Wiesbaden þann 4. ágúst eftir 20 daga ferðalag.

Auk Keflavíkur, lentu Sikorsky-þyrlurnar í Narsarsuaq á Grænlandi og Prestwick í Skotlandi á leið þeirra yfir Atlantshafið í júlí 1952. Fjölmiðlar víða um heim fylgdust með ferð þeirra og fólk flykktist á flugvellina til að berja þær augum. Þyrilflugan sem heillaði Akureyringa í sama mánuði kom víða við á flugi sínu um Norðurland. Hún lenti m.a. í Grímsey og á íþróttavellinum á Siglufirði og vakti óskipta athygli. Nú er öldin önnur. Þyrilflugurnar sveima um eins og hverjar aðrar flugur og lenda í grennd við gosstöðvarnar. Heimsbyggðin lætur sér fátt um finnast en fyllist aðdáun yfir ógnarkröftum náttúrunnar.

 

Heimildir:

Ekki á að ganga af Grímsey. (1952, 25. júlí). Siglfirðingur, bls. 4.

Ivy Mike. (2021, 5. mars). Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Ivy_Mike

Vinnie Devine. (2014, nóvember). Sikorsky Product History. Sótt af https://www.sikorskyarchives.com/S-55.php

Þyrilfluga yfir Akureyri. (1952, 16. júlí). Dagur, bls. 8.

Þyrilfluga á íþróttavellinum á Ísafirði. (1952, 19. júlí). Morgunblaðið, bls. 12.

Þyrilvængjum flogið í fyrsta sinn austur yfir Atlantshaf. (1952, 1. ágúst). Alþýðublaðið, bls. 7-8.

Menningarverðmæti fundust í safninu hans pabba

„Ég fann þetta bréf þegar ég fór í gegnum dótið hans pabba og skemmti mér vel yfir lestrinum. Ég hef ekki hugmynd um hvernig þetta lenti hjá honum en pabbi var mikið í því að skipta bókum í dánarbúum og fékk yfirleitt greitt í bókum og pésum. Mér finnst ekki ólíklegt að bréfið hafi ratað til hans með þeim hætti þó ég hafi ekki hugmynd um það.

Ég velti fyrir mér hvort það geti verið að bréfið sé skrifað af Benedikt sjálfum eða er ég kannski með eintak sem einhver annar hefur skrifað upp eftir honum? Hvert var tilefni þessara skrifa? Hver/hverjir áttu að lesa eða var þetta bara skrifað af því bara?

Ég lofaði pabba því að ég skyldi aldrei lána, gefa eða selja nokkuð úr safninu hans. Mér þykir endalaust vænt um það og mun gæta þess vel. Það á ekki síst við um þetta tiltekna bréf sem pabbi hafði merkt sem fágæti.“

Svona hefst tölvupóstur sem Grenndargralinu barst ekki alls fyrir löngu ásamt myndum af gul-lituðu og snjáðu 19. aldar bréfi. Ónefndur einstaklingur í heimabyggð veltir fyrir sér tilgangi skrifanna og hvort Benedikt sá er vísað er til, sé Benedikt Gröndal náttúrfræðingur og skáld (1826-1907), sonur hins þekkta Pereat-rektors Lærða skólans, Sveinbjörns Egilssonar. Bréfið er nokkurs konar vottun eða staðfesting Benedikts á frelsi Vilborgar nokkurrar Sigurðardóttur til að ferðast óhindrað milli landshluta. Þegar bréfið var skrifað hafði Benedikt misst eiginkonu og tvær dætur. Hann lagðist í alvarlegt þunglyndi og sinnti illa starfi sínu sem kennari við Lærða skólann í Reykjavík. Honum var vikið úr starfi árið 1883. Næstu árin vann hann ýmis störf til að hafa í sig og á. Titill bréfsins er Fararbrjef handa stúlku. Árið er 1886.

Hjer með kunngjörist að stúlkan Vilborg Sigurðardóttir ætlar vistferlum hjeðan úr bænum, norður í Húnavatnssýslu, og er hún til þess fullkomlega frjáls, hvort hún vill heldur fara í norður, vestur, austur eða suður og eftir öllum strikum kompássins, hvort hún vill heldur ganga eða hlaupa, stökkva, klifra, skríða, fara á handahlaupum, sigla eða fljúga.

Áminnast hjer með allir karlmenn um að fikta ekkert við Borgu fremur en hún sjálf vill leyfa, og engar hindranir henni að gera, ekki bregða henni hælkrók, nje leggja hana á klofbragði, heldur láta hana fara frjálsa og óhindraða og húrrandi í loftinu, hvert á land sem hún vill, þar eð hún hefur hvorki rænt né drepið mann, ekki logið nje stolið, ekki svikið né neitt gjört, sem á verður haft.

Lýsist hún því hér með frí og frjáls fyrir öllum sýslumönnum og hreppstjórum, böðlum og besefum, kristnum og ókristnum, guðhræddum hundheiðnum, körlum og konum, börnum og blóðtökumönnum.

Heldur áminnast allir og umbiðjast, að hjálpa nefndri Borgu og greiða veg hennar, hvort heldur hún vill láta draga sig, aka sjer, bera sig á háhesti, reiða sig á merum eða múlösnum, trippum eða trússhestum, gæðingum eða graðungum, í hripum eða hverju því sem flutt verður á.

Þetta öllum til þóknanlegrar undirrjettingar, sem sjá kunna passa þennan. Enginn sóknarprestur þarf að skrifa hjer upp á.

Reykjavík 5. maí 1886.

Benedikt Gröndal.

Árið 1913 birtist grein í Verkamannablaðinu undir yfirskriftinni Passi. Þar er bréf Benedikts Gröndal birt í heild ásamt skýringum á hlutverki þess.

Það vóru lög fyrrum, að menn urðu að fá sér vegabréf hjá yfirvaldi til þess að geta ferðast frjálsir inn í annað lögsagnarumdæmi. Slík vegabéf eru enn í góðu gengi á Rússlandi, en munu nú vísast horfin annars staðar um hinn svonefnda siðaða heim. Þetta vegabréf eða passa, sem hér fer á eftir, gaf Ben. Gröndal vinnukonu sinni, sem fluttist vistferlum frá honum og orðar hann auðvitað á sína vísu. Afskrift af passa þessum mun vera í fárra manna höndum, en eftirsjá að hann glatist, svo einkennilegur sem hann er og líkur Gröndal.

Verkamannablaðið svarar þannig ágætlega þeirri spurningu eiganda bréfsins, hver tilgangur skrifanna var. Þá getum við svo gott sem fært til bókar að textinn í bréfinu kemur upphaflega frá umræddum Benedikt Gröndal, náttúrufræðingnum, skáldinu og rithöfundinum. Eftir stendur spurningin hvort þetta tiltekna eintak sem Grenndargralið fékk fyrirspurn um sé „orginall“, skrifað og undirritað af skáldinu sjálfu.

Þó ekki sé hægt að fullyrða nokkuð um það, verður líklega að teljast ólíklegt að svo sé. Til þess eru líkindin ekki nægilega mikil með undirskriftinni á bréfinu og undirskrift sem ótvírætt er runnin undan rifjum Benedikts. Eins getur Verkamannablaðið þess að afrit (ft) af bréfinu hafi verið til sem gefur til kynna mögulega fjölritun og þá ekki endilega frá rithöfundinum sjálfum. Þá er orðalag bréfsins sem hér er til umfjöllunar örlítið frábrugðið textanum sem birtist í Verkamannablaðinu.

Hvað sem öllu líður er ljóst að bréf sem hafði mikið varðveislugildi árið 1913 sökum þess hversu fá eintök voru til, hefur ekki minna gildi nú rúmum 100 árum síðar. Menningarlegt gildi fararbréfs Benedikts Gröndal handa stúlku frá árinu 1886 er þannig ótvírætt. Gott er að vita af þessari gersemi í sögu og menningu heimabyggðar í góðum höndum í safninu hans pabba.

Heimildir:

Lestu ehf. (e.d.). Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal. Lestu.is. https://lestu.is/safn/Benedikt%20Sveinbjarnarson%20Grondal/index.html

Passi. (1913, 1. maí). Verkamannablaðið, bls. 4.

Safnið – Vinir okkar í Murmansk

Grenndargralið rótar í safninu og glæðir gamla hugmynd lífi á Covid-tímum. Hugmyndina um nánara samstarf við vini okkar í Murmansk má rekja til kreppuára í kjölfar efnahagshruns í upphafi aldarinnar.

Af hverju eflum við ekki tengslin við vini okkar í Murmansk í Rússlandi? Er Murmansk einungis vinabær Akureyrar að nafninu til? Til hvers eru vinabæir? Já ég veit, kannski er eitthvað að gerast á bak við tjöldin sem hinn venjulegi Akureyringur veit ekki um. Hafa Akureyringar hugsanlega farið í opinbera heimsókn til Murmansk og skoðað heimahöfn eina flota kjarnorkuknúinna ísbrjóta í öllum heiminum? Hafa aðilar frá sædýrasafninu í Murmansk mögulega komið til Akureyrar og miðlað af reynslu sinni? Kannski er menning okkar einfaldlega of ólík til að íbúar Akureyrar og Murmansk geti ræktað eðlilegt vináttusamband án þess að upplifa menningarsjokk. Kannski er bara betra heima setið en af stað farið.

Víst er að ekki er margt í umhverfinu sem minnir okkur á vináttutengslin við Murmansk og raunar aðra vinabæi okkar vítt og breytt um heiminn. Maður er reglulega minntur á sambandið við Randers í Danmörku með komu jólatrésins í desember og einhver samskipti hefur bærinn okkar átt við Álasund í Noregi. Í Svíþjóð er það Västerås, Narsaq í Grænlandi, Vagur í Færeyjum og Lahti í Finnlandi. Einhvern veginn finnst manni að það hljóti að vera til bókanir í fundargerðum fyrri ára um eflingu tengsla við þessa bæi. Þó ekki sé nema vegna landfræðilegra og menningarlegra tengsla landanna. En við eigum líka vinabæi sem eru lengra í burtu svo sem Gimli í Kanada og Denver í Bandaríkjunum. Og svo Murmansk.

Hvað eigum við svo að sækja til Murmansk? Getur það gagnast okkur að í Murmansk búa rúmlega 300.000 manneskjur? Já, án efa. Kemur það okkur til góða að vera vinabær borgar sem er með 86 grunnskóla og 56 framhaldsskóla? Svari hver fyrir sig. Ef við viljum efla tengslin, hvar eigum við þá að byrja? Mér skilst að í Murmansk sé öflugur bandýklúbbur. Hvað með að hefja samstarf við FC Sever Murmansk en svo heitir knattspyrnufélag borgarinnar? Liðið spilar í 2. deild í Rússlandi. Mætti ekki senda leikmenn héðan til reynslu í Murmansk og öfugt? Kaldur mottumars gæti verið góður tímapunktur til að fyrirbyggja menningarsjokk. Brettum upp ermar og sendum skeyti til Murmansk áður en motturnar hverfa og sól hækkar á lofti. Viðskipta- og menningarhugmynd á krepputímum? Af hverju ekki?

Nótnahefti sópransöngkonunnar – 6. Niðurstaða

Sumarið 1942, rétt um hálfu ári eftir komu Ethel Hague Rea til landsins, voru fjórar stúlkur úr ameríska Rauða krossinum í Reykjavík sendar til Akureyrar. Verkefni þeirra var að kanna möguleika á opnun tómstundamiðstöðvar á Akureyri fyrir setuliðsmenn þar og í nágrenni bæjarins. Jane Goodell, Doris Thain, Betsy Lane og Cam voru valdar til verksins.

Jane Goodell segir frá dvölinni á Akureyri í bókinni They Sent Me To Iceland. Erfitt er að meta út frá frásögn hennar hvort þær hafi skemmt setuliðsmönnum í ferðinni. Það kann vel að vera. Hvort sem er, þá þykir mér sennilegt að þarna sé komin skýring á því hvernig nótnahefti Ethel komst til Akureyrar og síðar í hendur Ingimars Eydal. Ég tel í það minnsta líklegra að Jane Goodell hafi haft með sér heftið til Akureyrar en Kathryn Overstreet þegar hún kom hingað til að spila fyrir bæjarbúa í janúar 1944.

Vissulega er ekki hægt að fullyrða nokkuð um hvernig eða hvenær nótnahefti í eigu starfsmanns ameríska Rauða krossins á hernámsárunum komst í hendur Ingimars Eydal. Ég get ekki horft framhjá ýmsum möguleikum öðrum en þeim sem tengjast ferðalögum Rauðakross-kvenna norður yfir heiðar á stríðsárunum. Gæti einhver hafa skilið heftið eftir á Hótel KEA á sjöunda áratugnum? Færði einhver Ingimari heftið að gjöf þegar hann fór suður til að skemmta á níunda áratugnum? Ómögulegt að segja.

Eftir að Ásta Sigurðardóttir vakti máls á dularfulla nótnaheftinu, þótti mér eðlilegt að kanna hvort ég fyndi eitthvað sem styddi það að heftið hefði komið til Akureyrar á stríðsárunum. Fyrir fram hefur nú líklega talist harla ólíklegt að ég hefði erindi sem erfiði. Ég gladdist því yfir fréttum af ferðalagi Kathryn Overstreet til Akureyrar. Ég upplifi hins vegar ákveðna sigurtilfinningu núna þegar ég veit að Jane Goodell kom í bæinn – konan sem sigldi til Íslands með Ethel í janúar 1942 og starfaði með henni innan ARC hér á landi við að skemmta setuliðsmönnum. Hún var stödd á Akureyri sumarið 1942 á meðan Ethel var ennþá við störf hér á landi.

Einhvers konar niðurstaða er komin í málið og ég finn vissan létti þegar ég les síðasta hluta bókarinnar hennar Goodell. Jane, Doris, Betsy og Cam hafa yfirgefið Akureyri og tekið upp þráðinn þar sem frá var horfið við að koma tómstundaaðstöðu setuliðsmanna í Reykjavík í skikkanlegt horf.

Ég les lýsingar Jane á því hvernig starfskröftum Rauðakross-kvenna var dreift á ólík svæði; „Mary vann hörðum höndum við að koma nýju miðstöðinni í gagnið, Cam hjálpaði til í skólahúsnæðinu, Betty Clark undirbjó komu nýrra Rauðakross-kvenna og Ethel Hague Rea hafði verið send til að vera viðstödd opnun nýju tómstundamiðstöðvarinnar á Akureyri“!!

Skýrara getur það varla orðið. Ethel Hague Rea kom til Akureyrar á stríðsárunum. Og ekki orð að finna um það meir, ekki í bók Jane Goodell og ekki í dagblöðum þessa tíma, hvorki íslensku blöðunum né blöðum sem gefin voru út af setuliðinu. Ég finn ekkert um opnunina sem Jane vísar í og yfirhöfuð ekkert um tómstundamiðstöð setuliðsins á Akureyri. Aðeins þessi tólf orða málsgrein sem hripuð er niður af Jane Goodell; „Ethel Rea had been sent to open the new center at Akureyri.“

Kæra Ásta. Rannsókninni er lokið – í bili. Þó ekkert sé hægt að fullyrða nokkuð um hvernig Ingimar eignaðist heftið, hallast Grenndargralið að því að skemmtikrafturinn og Rauðakross-starfsmaðurinn Ethel Hague Rea hafi komið með heftið sitt í ferð sinni til Akureyrar seinni hluta árs 1942. Hún hafi ekki í eigin persónu afhent það hinum sex ára gamla Ingimari Eydal, sem þó var á þessum tíma hænuskrefum frá því að glamra á píanó á skólaskemmtunum. Hún hafi ekki haft það með sér þegar hún fór aftur til Reykjavíkur – gleymt því, skilið það viljandi eftir eða gefið einhverjum hér. Seinna, eftir að Ingimar var farinn að láta að sér kveða fyrir framan flygilinn hafi nótnahefti sópransöngkonunnar með einhverjum hætti komist í hans hendur – heftið sem framleitt var í Boston 1937 og inniheldur yfir 150 sálma og ættjarðarlög, ferðaðist yfir hafið með SS Borinquen árið 1942 til Íslands ásamt hundruðum hermanna og ellefu Rauðakross-konum og kom um sumarið til Akureyrar með eiganda sínum Ethel Hague Rea. Gersemi í sögu og menningu heimabyggðar.

Brynjar Karl Óttarsson.

Amerískir setuliðsmenn á skemmtun Rauða krossins þar sem Jane Goodell kom fram, hugsanlega á Akureyri sumarið 1942. Myndin er úr bók Goodell They sent me to Iceland.

 

Heimild:

Goodell, J. (1943). They sent me to Iceland. Ives Washburn Inc.

Nótnahefti sópransöngkonunnar – 5. Píanósnillingurinn

Sífellt fjölgar í hópi Rauðakross-kvenna sem verða á vegi Grenndargralsins í tengslum við „rannsóknina“ á nótnahefti sópransöngkonunnar frá hernámsárunum. Heftið dúkkaði upp á Akureyri ekki alls fyrir löngu og fjölmargar spurningar vöknuðu í kjölfarið. Ég er kominn með nokkuð glögga mynd af heftinu og ég hef undir höndum upplýsingar um Ethel Hague Rea, sópransöngkonuna sem átti heftið og dvöl hennar á Íslandi. Aðalspurningunni er þó enn ósvarað – hvernig komst heftið til Akureyrar og í eigu Ingimars Eydal?

Samhliða lestri bókarinnar They sent me to Iceland eftir Jane Goodell, fletti ég gömlum dagblöðum á netinu. Ég rek augun í grein í Alþýðublaðinu frá júlí 1943 þar sem segir: „Einn af beztu yngri píanóleikurum Ameríku, Miss Kathryn Overstreet, dvelur nú hér á landi og ætlar að leika í ameríkska útvarpið á hverjum sunnudegi nokkrar næstu vikur. Hún er hér í þjónustu ameríkska rauða krossins og vinnur við eitt af skemmtiheimilum hans hér, eins og hinar stúlkurnar í gráu einkennisbúningunum.“ Mér finnst ég kannast við nafnið svo ég legg bókina hennar Goodell frá mér. Eitt augnablik hvarflar að mér að Overstreet tengist mögulega skemmtun sem ameríski Rauði krossinn hélt á Akureyri á hernámsárunum. Þannig var að ég rakst á frétt í gömlu blaði um skemmtunina síðastliðið sumar á meðan ég vann að gerð hlaðvarpsþátta um veru setuliðsins í Hlíðarfjalli og þóttist muna að þar hefði kona verið nefnd til sögunnar sem skemmtikraftur.

Ég finn upplýsingar um Kathryn Overstreet og hljómleika hennar fyrir setuliðsmenn á vegum ameríska Rauða krossins (ARC) og leiksýningar sem hún tók þátt í. Allt bendir til að hún hafi nær eingöngu skemmt setuliðinu og að Íslendingar hafi lítið sem ekkert notið píanóhæfileikanna fyrir utan flutning hennar í útvarpinu. Pínu bömmer. Ég er við það að missa veika von um geta tengt hana við nótnaheftið þegar ég rekst á fréttir um tvenna hljómleika hennar í Reykjavík í lok árs 1943. Það sem meira er, ég finn tilkynningu um að hún ætli sér að skemmta Akureyringum í upphafi nýs árs. Bingó. Tengingin komin.

Staðarblöð fjalla um tvenna hljómleika Kathryn Overstreet á Akureyri í janúar 1944 á vegum ARC og Tónlistarfélags Akureyrar. Fyrri hljómleikarnir í Samkomuhúsinu voru fyrir styrktarmeðlimi Tónlistarfélagsins og gesti þeirra. Degi síðar spilaði hún fyrir nemendur Gagnfræðaskólans og Menntaskólans.

Getur verið að nótnahefti og söngbók Ethel hafi komið til Akureyrar með Kathryn þegar hún kom hingað í ársbyrjun 1944 til að skemmta ungum sem öldnum? Já, klárlega er það möguleiki. Kathryn var píanóleikari og Ethel var söngkona. Þær störfuðu báðar hjá ARC í Reykjavík á þessum tíma. Ekki þarf að hafa mörg orð um mögulega notkun píanósnillingsins á nótnaheftinu á hljómleikunum á Akureyri. Svo virðist sem öll vötn renni til Dýrafjarðar.

Þá kemur skellurinn. Þegar ég rýni í tónsmíðarnar í nótnaheftinu sé ég að nær eingöngu er um sálma, þjóðræknislög og annað í þeim dúr að ræða. Ef marka má staðarblöðin var efnisskrá hljómleikanna helguð tónskáldum á borð við Bach, Chopin, Brahms, Debussy og Lizt svo einhverjir séu nefndir. Mér þykir þannig ólíklegt að nótnaheftið hafi nýst Overstreet á hljómleikunum hér á Akureyri þó vissulega sé ekki hægt að útiloka neitt í því sambandi.

Ég tek upp þráðinn þar sem frá var horfið í They sent me to Iceland og legg Kathryn Overstreet til hliðar. Allt virðist vera á réttri leið hjá þeim Rauðakross-konum í Reykjavík ef marka má bók Goodell. Fyrsta tómstundamiðstöðin á vegum ameríska Rauða krossins komin í gagnið og hugmyndir um að opna fleiri miðstöðvar. Fyrr en varir er ég farinn að lesa um ferð fjögurra Rauðakross-kvenna til Akureyrar. Leynist lausnin á ráðgátunni um nótnahefti sópransöngkonunnar kannski í bókinni hennar Jane Goodell?

Sjá einnig Nótnahefti sópransöngkonunnar – 1. Fundurinn

Sjá einnig Nótnahefti sópransöngkonunnar – 2. Söngbókin

Sjá einnig Nótnahefti sópransöngkonunnar – 3. Ethel

Sjá einnig Nótnahefti sópransöngkonunnar – 4. Íslandsdvölin

Framhald…

Kathryn Overstreet (1913 – 1963)

 

Heimildir:

A. (1944, 6. janúar). Hljómleikar Miss Kathryn Overstreet. Dagur, bls. 7.

Goodell, J. (1943). They sent me to Iceland. Ives Washburn Inc.

Mrs. Kathryn Overstreet. (1943, 17. desember). Íslendingur, bls. 2.

Þekktur píanóleikari í ameríkska rauða krossinum hér. (1943, 17. júlí). Alþýðublaðið, bls. 2.

Mynd af Kathryn Overstreet: Fálkinn 49. tbl. 3.12. 1943. Skjáskot af bls. 3.

Nótnahefti sópransöngkonunnar – 4. Íslandsdvölin

Þann 12. desember 1941, fimm dögum eftir árásina á Pearl Harbor, lagði herskip af stað frá Bandaríkjunum áleiðis til Íslands. Fáir um borð vissu hvert stefnan yrði tekin. Stór hópur bandarískra hermanna var á leið til eyjunnar afskekktu í Atlantshafi. Ethel Hague Rea og tíu samstarfskonur hennar í ameríska Rauða krossinum voru um borð í skipinu, klæddar gráum einkennisbúningi og tilbúnar að gleðja ameríska setuliðsmenn hvar sem borið yrði niður. Meðal þeirra voru Mary Dolliver, Elizabeth Clark og Nancy Duncan.

Eitt af því sem ég rak augun í á netinu í leit minni að upplýsingum um Ethel, er bók sem kom út árið 1943. Hún heitir They sent me to Iceland og er skrifuð af einni úr hópnum. Í bókinni lýsir Jane Goodell sjóferðinni til Íslands og vistinni hér á landi. Ég hugsa með mér; „ja, þarna er líklega komin heimild sem varpar einhverju ljósi á dvöl Ethel Hague Rea á Íslandi á stríðsárunum – sópransöngkonunnar með nótnaheftið“. Kannski leynist eitthvað þarna sem útskýrir hvernig nótnaheftið hennar lenti hjá Ingimari Eydal. Ég finn eintak af bókinni á netinu og sé fljótt að Ethel kemur nokkuð við sögu. Ég gleymi mér við lesturinn…

Þessi ellefu manna hópur kvenna sem starfaði fyrir ameríska Rauða krossinn var hinn fyrsti til að sigla yfir hafið með það að markmiði að skemmta bandarískum hermönnum í seinni heimsstyrjöldinni. Enginn úr þeirra röðum vissi hvernig ætti að hafa ofan fyrir hermönnunum á Íslandi. Ethel og hinir frumkvöðlarnir í hópnum renndu blint í sjóinn með förinni hingað til lands. Þær fengu þó að spreyta sig á leiðinni því það kom í þeirra hlut að halda jólin hátíðleg um borð og bjóða upp á skemmtiatriði t.d. söng. Skipið, sem hafði áður gegnt hlutverki farþegaskips og verið í siglingum til Puerto Rico, lagðist við höfn í Reykjavík í janúar 1942. Þegar hér er komið sögu, gef ég mér að nótnaheftið sé komið til Íslands, kannski geymt í einu af þeim þremur koffortum sem Ethel hafði með sér.

Ethel kom sér fyrir í frekar óvistlegum bragga í höfuðborginni og hóf að undirbúa þjónustu við setuliðsmenn hér. Um tíma starfaði hún ásamt samstarfskonu sinni Doris Thain í fiskiþorpi skammt frá braggahverfinu. Á Íslandi átti hún eftir að dveljast til haustsins 1943, samtals í 21 mánuð. Meðal verkefna hennar hér var að bæta tómstundaaðstöðu setuliðsmanna og tryggja aðgengi þeirra að afþreyingu og menningu sem var af skornum skammti þegar Rauðakross-konur komu til landsins.

Ein af þeim áskorunum sem stöllurnar stóðu frammi fyrir var skortur á húsnæði. Hvert skúmaskot var því nýtt til að setja upp leikrit, koma fyrir spilum eða annað til að létta setuliðsmönnum lundina. Allt voru þetta skammtímalausnir og ljóst að tómstundastarfsemi fyrir þá hér kallaði á varanlegt húsnæði. Það varð að veruleika 16. september 1942 þegar fyrsta tómstundamiðstöðin á vegum ameríska Rauða krossins var tekin í notkun í Reykjavík, tveimur árum upp á dag áður en Marlene Dietrich spásseraði um braggahverfi Reykjavíkur.

Snemma árs 1943 fengu Ethel og vinkonur hennar góðan liðsauka þegar einn efnilegasti píanóleikari Bandaríkjanna kom hingað til starfa á vegum ameríska Rauða krossins. Þannig má telja líklegt að leiðir þeirra, þ.e. Ethel og píanóleikarans, hafi legið saman mánuðina sem eftir lifðu áður en Ethel fór af landi brott. Grenndargralið hefur undir höndum heimildir sem staðfesta heimsókn unga píanóleikarans og samstarfsaðila Ethel hjá Rauða krossinum, til Akureyrar í ársbyrjun 1944.

Er hugsanlegt að nótnahefti sópransöngkonunnar hafi leynst í fórum píanóleikarans við komuna til Akureyrar?

Sjá einnig Nótnahefti sópransöngkonunnar – 1. Fundurinn

Sjá einnig Nótnahefti sópransöngkonunnar – 2. Söngbókin

Sjá einnig Nótnahefti sópransöngkonunnar – 3. Ethel

Framhald…

Mynd af Rauðakross-starfsfólkinu eftir komuna til Íslands í janúar 1942. Myndin er tekin í maí sama ár. Líklega er Ethel Hague Rea á myndinni. Grenndargralið getur sér til að hún sé fyrir miðri mynd í öftustu röð. Myndin er tekin úr bók Jane Goodell, The sent me to Iceland.

 

Heimildir:

Goodell, J. (1943). They sent me to Iceland. Ives Washburn Inc.

Korson, G. (1945). At His Side – The Story of The American Red Cross Overseas in World War II. Coward-McCann Inc.

Ethel fær ásjónu

Ethel Hague Rea starfaði hér á landi á vegum ameríska Rauða krossins á stríðsárunum. Meðfylgjandi ljósmynd er af Ethel að skenkja kaffi í bolla fyrir tvo setuliðsmenn í tómstundamiðstöð Rauða krossins á Íslandi árið 1942. Myndin er sú hin sama og nefnd hefur verið til sögunnar í umfjöllun Grenndargralsins um „Nótnahefti sópransöngkonunnar“. 

Nótnahefti merkt Ethel í bak og fyrir, fannst í  fórum tónlistarmannsins Ingimars Eydal að honum látnum. Í samstarfi við Ástu Sigurðardóttur ekkju Ingimars, reynir Grenndargralið að komast að því hver sagan á bak við sópransöngkonuna og Rauðakross-starfsmanninn Ethel Hague Rea er og hvernig Ingimar eignaðist nótnahefti sem tilheyrði henni.

Heimildir um Ethel Hague Rea eru af skornum skammti. Eftir því sem Grenndargralið best veit er hér um einu myndina að ræða af Ethel sem fáanleg er á veraldarvefnum. Myndin er fengin af eBay.com en hún er dagsett 4. október 1942. Þar má finna hana undir yfirskriftinni 1942 Press Photo Miss Ethel Hague Rea Services Hot Coffee To Soldiers In Iceland. Myndin er verðlögð á 34 dollara.

Ef einhver telur sig hafa upplýsingar um Ethel Hague Rea, t.d. ljósmyndir, er rétt að benda á facebook-síðu Grenndargralsins. Allar upplýsingar eru vel þegnar.

Bakhlið myndarinnar.