main image

Grenndargralið og Vikudagur í samstarf

Eins og glöggum lesendum þessarar síðu er kunnugt hefur Grenndargralið undanfarin misseri birt greinaflokk um listakonuna May Morris og tengsl hennar við Akureyri. Brynjar Karl Óttarsson hjá Grenndargralinu og ritstjóri Vikudags, Þröstur Ernir Viðarsson, hafa komist að samkomulagi um samstarf er snýr að birtingu á greinaflokknum á síðum blaðsins.

Saga May Morris mun birtast í nokkrum hlutum í Vikudegi á fimmtudögum næstu vikurnar. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem Grenndargralið birtir greinar og pistla í samstarfi við fjölmiðil í heimabyggð. Áður hefur Gralið unnið með dagblöðunum Akureyri vikublað og Norðurland og vefmiðlinum Kaffið.is.

Að sögn Brynjars Karls er ánægja innan Grenndargralsins með samstarfið. Hann segir síðu Gralsins vera lítinn vettvang fyrir stóra sögu og því ánægjulegt að geta náð til stærri lesendahóps á síðum Vikudags. Inngangur að sögu May Morris – konunnar sem skuggi föðurins faldi birtist í næsta tölublaði Vikudags, fimmtudaginn 23. janúar. Fyrsti hluti sögunnar birtist viku síðar.

Konan sem skuggi föðurins faldi – fimmti hluti

May kemur út úr skugganum

May kom til Akureyrar árið 1931. Sem fyrr var Vivian Lobb með í för sem og tvær hefðarkonur frá Ameríku. Allar líkur eru á að þar sé um systurnar Mary og Margaret Pierce að ræða en May kynntist þeim þegar hún hafði áður ferðast um Norður-Ameríku. Að þessu sinni kom May sem handhafi hinnar íslensku fálkaorðu. Hún var sæmd orðunni árið 1930 vegna starfa og vinarþels í þágu íslensku þjóðarinnar. Þegar May kom í bæinn að morgni 4. júlí voru hjónin Sigurjón og Guðrún á Ásláksstöðum flutt í nýbyggt húsnæði í Munkaþverárstræti. Þau fóru niður að höfn til að taka á móti vinkonum sínum sem höfðu ekkert sofið þá nóttina. Þær vildu ekki missa af neinu meðan skipið sigldi meðfram Íslandsströndum á leið sinni til Akureyrar í fallegri birtu sumarnæturinnar. Birtan yfir bænum þennan sólríka sumarmorgun lýsti upp andlit May þegar hún steig frá borði á Lagarfossi. Akureyri var áfangastaður hennar enn eitt skiptið n.t.t. Munkaþverárstræti 3. Þar dvöldust May og Lobb í góðu yfirlæti hluta úr sumrinu.

Vitað er að í a.m.k. einni af ferðum May til Íslands kom hún til Húsavíkur og heimsótti sýslubókasafn bæjarins. Ekki er ólíklegt að hún hafi heimsótt safnið í ferð sinni um landið sumarið 1931. Á safninu sá hún bækur eftir William Morris. Þótti henni mikið til þess koma að finna bækur frá föður sínum á bókasafni á hjara veraldar. Ekki varð hún minna hissa þegar kom í ljós á spjalli við starfsmann bókasafnsins, Benedikt Jónsson, að hann hafði hitt William Morris þegar hann gisti á heimili foreldra Benedikts að Þverá í Laxárdal sumarið 1873. Svo mikið þótti henni til þessara tíðinda koma að hún færði safninu veglega gjöf nokkrum árum síðar. Hún hafði þó ekki tök á því að afhenda gjöfina í eigin persónu en sendi hana þess í stað með skipi frá Englandi. Ferðalagið sumarið 1931 var þannig að öllum líkindum hennar síðasta til Íslands. Áfram hélt hún tengslum við vini sína á Akureyri.

Næstu árin héldu Sigurjón og Guðrún í Munkaþverárstræti og May Morris og Vivian Lobb á Kelmscott-setrinu góðu sambandi. Þau skrifuðust á og virðist sem bréfasendingar hafi verið nokkuð reglulegar. May og Lobb voru duglegar að hvetja hjónin til að heimsækja þær á Kelmscott-setrið. Í einu bréfinu skrifuðu þær; „Nú eruð þið laus við búskapinn og frjáls eins og fuglar himinsins.“ Ekkert varð af heimsókn hjónanna til May. Smám saman fór heilsu hennar hrakandi. Hún var komin á áttræðisaldur og hafði dregið verulega úr ferðalögum. Hugur hennar var þó áfram hjá vinum hennar og kunningjum á Norðurlandi. Sumarið 1936 barst Bókasafni Þingeyinga á Húsavík gjöf frá May, yfir 400 bækur enskra höfunda og skálda, fræðibækur og listabækur. Þá sendi hún Sigurjóni og Guðrúnu einnig bækur og myndir að gjöf.

May Morris lést 17. október 1938 á heimili sínu. Sigurjón og Guðrún fengu tilkynningu þess efnis frá Vivian Lobb. May var jarðsett á heimaslóðum hennar í Oxfordskíri. Auk May hvíla William, Jane og Jenny Morris í fjölskyldugrafreitnum í Kelmscott. Eftir fráfall May fengu vinirnir á Akureyri, Sigurjón og Guðrún, sendingu frá Kelmscott-setrinu. Þau fengu stóra kassa fulla af bókum sem flestar lentu síðar á Amtsbókasafninu á Akureyri. Aðeins fimm mánuðum eftir dauða May var Lobb öll.

Þann 14. apríl 1939 birtist greinarkorn í dagblaðinu Íslendingi undir heitinu Gjöf til Amtsbókasafnsins. Greinina skrifar Davíð Stefánsson skáld frá Fagraskógi, þá bókavörður á Amtsbókasafninu. Hann rekur í stuttu máli samskipti Sigurjóns og Guðrúnar við May og Lobb liðin ár og hvernig vinátta þeirra skýri öðru fremur gjöf sem safninu hefði nýlega borist frá Vivian Lobb. Gjöfin var í formi 400 bóka, sumar hverjar afar merkilegar bækur og vandaðar. Í niðurlagi greinarinnar flytur Davíð frú Lobb „innilegustu þakkir fyrir hina fögru og höfðinglegu gjöf.“ Það sem Davíð var ekki kunnugt um var að Lobb var látin þegar bækurnar frá henni bárust Amtsbókasafninu. Lobb lést á Kelmscott-setrinu þann 27. mars 1939.

Ljóst er að May ánafnaði Lobb stóran hluta eigna sinna. Þá liggur einnig fyrir að Lobb sendi hluti úr eigu May til hinna ýmsu aðila þá fimm mánuði sem hún lifði eftir andlát hennar. Þannig sendi Lobb m.a. skartgripi á safn í Wales og muni sem tengjast Íslandi á safn í Exeter. Eftir að hafa erft May voru eignir Lobb metnar á 12.000 pund á þávirði. Í erfðaskrá hennar frá 19. mars 1939, átta dögum fyrir andlát hennar, er virði eigna hennar hins vegar ekki metið á nema 3.910 pund. Þetta er umtalsverð rýrnun á ekki lengri tíma sem gæti skýrst af gjafasendingum vítt og breitt um Bretlandseyjar og út fyrir landsteinana. Og svo virðist sem ein síðasta gjöfin frá Lobb, úr fórum May Morris, hafi verið bækurnar 400 sem hún sendi til Akureyrar.

Davíð Stefánsson frá Fagraskógi hafði ekki heyrt um örlög Lobb þegar bækurnar frá henni bárust honum á Amtsbókasafnið. Sigurjón Sumarliðason og Guðrún Jóhannsdóttir frá Ásláksstöðum höfðu hins vegar frétt af andláti hennar. Viku eftir að grein Davíðs birtist í Íslendingi kom tilkynning í sama dagblaði frá Guðrúnu þar sem hún benti Davíð og lesendum blaðsins á hvernig í pottinn var búið. Við fráfall þeirra [May og Lobb] hefir komið skarð í vinahóp okkar hjóna, sem ekki verður fyllt. Bjart er um minningu þeirra í hugum allra, sem áttu því mikla láni að fagna að kynnast þeim. Og með þeim eru til moldar gengnir sannir vinir íslands og aðdáendur.

May Morris var 76 ára þegar hún lést. Stóran hluta ævinnar helgaði hún sig listum og ferðalögum. Ung að árum fetaði hún sömu slóð og faðir hennar við listsköpun. Síðar fór hún í fótspor hans vítt og breitt um Ísland og var nafn hennar vel þekkt hér á landi sem og víðar. Svo lengi sem hún lifði var May konan sem skuggi föðurins faldi. Eftir dauða May Morris fennti jafnt og þétt yfir nafn hennar, svo mjög að hún er mörgum gleymd sem nú yrkja jörðina. Seinni tíma uppgötvanir hafa dregið hana fram í dagsljósið sem listakonu í fremstu röð og hefur hún jafnt og þétt verið að öðlast þá viðurkenningu sem henni ber, óháð afrekum föðurins. May sjálf vissi hvers hún var megnug. Árið 1936 skrifaði hún í bréfi til George Bernard Shaw; „I’m a remarkable woman – always was, though none of you seemed to think so.“ May var þúsundþjalasmiður eins og William Morris á sviði listsköpunar og hönnunar. Mikið liggur eftir hana svo sem teikningar, útsaumur og skartgripir svo eitthvað sé nefnt. Rannsóknir hafa leitt í ljós að sum af vinsælum veggfóðursmynstrum sem talin voru hönnuð af William Morris, eru í raun sköpunarverk May. Nú, 80 árum eftir að hún kvaddi þessa jarðvist er sem May sé að koma út úr skugganum. Grenndargralið leggur sitt lóð á vogarskálarnar með því að heiðra minningu „Akureyrarvinarins“ May Morris – konunnar sem birta bæjarins lýsti.

 

Heimildir:

Curran, S. (2017. 6. nóvember). May Morris: Art & Life (& Lesbian Erasure…. again). Sótt af https://towardsqueer.blogspot.com/2017/11/may-morris-art-life-lesbian-erasure.html?fbclid=IwAR0wntXzzWbyqdxGXqePkBaDyYA6ZBrmwnabnSkw1dBC5E4pzywi4cu3CAk

Dagur (16.07. 1931) bls. 140

Gudrún Jónsdottir. (e.d.). May Morris and Miss Lobb in Iceland. Sótt af http://www.morrissociety.org/JWMS/07.1Autumn1986/AU86.7.1.Jonsdottir.pdf

Íslendingur (16.07. 1926) bls. 3

Jan Marsh. (2017, 20. september). Feminist, socialist, embroiderer: the untold story of May Morris. Sótt af https://www.royalacademy.org.uk/article/may-morris-art-and-life-william-morris-gallery

Jón Guðnason tók saman. (1976). Íslenzkar æviskrár frá landnámstímum til ársloka 1965. Reykjavík: Hið ízlenska bókmenntafélag.

Lesbók Morgunblaðsins (23.12. 1968) bls. 52-53

Nikola Davison. (2017, 20. nóvember). May Morris, the overlooked star of Arts and Crafts movement. Sótt af https://www.ft.com/content/344542be-be33-11e7-823b-ed31693349d3

Simon Evans. (e.d.) The Eclectic Collection Of Miss M.F.V. Lobb. Sótt af https://www.yumpu.com/en/document/read/56900023/the-eclectic-collection-of-miss-mfv-lobb

Vísir (28.08. 1924) bls. 3

Vísir (03.09. 1924) bls.3

Vísir (12.12. 1925) bls. 3

Vísir (07.06. 1926) bls. 3

Vísir (18.08. 1926) bls. 3

Vísir (25.08. 1926) bls. 3

Vísir (29.07. 1936) bls. 4

Örn Gíslason. (e.d.). With May Morris in Iceland. Sótt af http://morrisedition.lib.uiowa.edu/icelandicdiariesgislason.html

Mynd: © William Morris Gallery, London Borough of Waltham Forest

Konan sem skuggi föðurins faldi – fjórði hluti

„Þetta er móðir mín“ mælti May

Dömurnar voru eins ólíkar og tvær manneskjur geta verið. Önnur frekar lítil, grannvaxin og gráhærð. Hún skipti um föt fyrir kvöldverð, klæddist pilsi, peysu og treyju og setti um hálsinn glitrandi gulgræna perlufesti. Hún talaði lágum rómi, hló ekki en brosti blíðlega, sat og málaði blóm í vatnslitum og skrifaði hitt og þetta í minnisbókina sína. Nafn hennar var ungfrú May Morris. Hin daman var hávaxin og frekar feitlagin með stutt, svart hár og krullað sem rammaði inn þriflegt andlit hennar. Hún skipti ekki um föt fyrir kvöldverð nema hún fór í aðrar buxur. Hún talaði frekar hátt og hló mikið. Nafn hennar var ungfrú Lobb. [Þýðing úr ensku]

Þannig lýsti Guðrún Jónsdóttir þeim stöllum May Morris og Vivian Lobb í grein árið 1981. Þá voru liðin tæp 60 ár frá heimsókn May og Lobb til foreldra Guðrúnar á ferðalagi þeirra tveggja um Ísland. May og Lobb dvöldu á heimilinu í nokkra daga áður en þær fóru ríðandi til Reykjavíkur. Líkast til er þarna um fyrstu ferð May Morris til Íslands að ræða. Og víst er að áhugi May á að feta í fótspor föður hennar hafði lengi látið á sér kræla áður en hún lét það eftir sér að koma hingað til Íslands. May var komin með aðstoðarkonu upp á arminn og mögulega hefur það átt sinn þátt í því að hún lét verða af því að sigla yfir hafið sumarið 1922. May og Lobb komu aftur til Íslands árið 1924. Um sumarið ferðuðust þær um Austfirði, skruppu vestur í Dali og skoðuðu Breiðafjörð. Áður en May yfirgaf landið og steig um borð í Gullfoss í lok ágúst gaf hún 600 krónur í Landspítalasjóð en hornsteinn að spítalanum hafði verið lagður um það leyti sem May og Lobb komu til landsins í júní. May hélt áfram að láta gott af sér leiða, í það minnsta voru uppi sögusagnir um að hún hefði látið senda tunnu af eplum frá Kanada til Reykjavíkur í lok árs 1925. Engum sögum fer af viðtakandanum þó Vísir hafi gert tilraun til að auglýsa eftir honum undir fyrirsögninni Hver á eplin? Siglingarnar til Íslands áttu eftir að verða fleiri næstu árin sem og heimsóknir í höfuðstað Norðurlands. Á Akureyri eignuðust þær May og Lobb vini, vináttu sem átti eftir að vara allt þar til May féll frá árið 1938.

Mary Frances Vivian Lobb var fædd árið 1878. Hún var næstelst af fimm systkinum. Þrettán ára var Lobb send í fámennan einkaskóla fyrir stúlkur en samkvæmt manntölum bjó hún hjá foreldrum sínum árið 1911. Árið 1917 skráði hún sig í nýstofnuð samtök kvenna sem gengu í hefðbundin karlastörf þess tíma í Bretlandi (Women´s Land Army) meðan þeir börðust á vígvellinum. Seinna sama ár hætti hún störfum fyrir samtökin og réði sig sem garðyrkjukona hjá May Morris. Hún flutti inn á Kelmscott-setrið þar sem þær áttu eftir að búa saman næstu tvo áratugina. Fljótlega varð Lobb annað og meira en hjálparhella við garðyrkjustörfin. Auk þess sem hún  gegndi stöðu aðstoðarkonu May var hún þó fyrst og fremst vinkona og lífsförunautur hennar um tveggja áratuga skeið. Þær nutu þess að rækta garðinn saman á Kelmscott, fóru á samkomur og ferðuðust mikið innan lands sem utan. Þær fóru gjarnan á milli staða á hestbaki og höfðust við í tjöldum þegar þess var kostur. Þessi mikla samvera þeirra tveggja vakti upp spurningar meðal vina May og voru skiptar skoðanir um ágæti aðstoðarkonunnar. George Bernard Shaw gekk svo langt að lýsa henni sem „hræðilegri veru“ (terrifying creature).

May og Lobb komu til Íslands í júní 1926, hið þriðja sinn á fimm árum. Þær leigðu herbergi í Reykjavík þar sem þær dvöldust fyrstu daga ferðarinnar. Hugur þeirra stefndi þó út fyrir borgarmörkin, þær hugðust m.a. skoða Dettifoss og Ásbyrgi með viðkomu á Akureyri. Þær komu til Akureyrar um miðjan júní. Leiðsögumaður þeirra á ferðalaginu norðan heiða var Sigurjón Sumarliðason (1867-1954), póstur og bóndi á Ásláksstöðum í Kræklingahlíð ofan Akureyrar. Kona hans var Guðrún Sigríður Jóhannsdóttir (1878-1960). Þeim varð ekki barna auðið en ólu upp dreng, Vigni Guðmundsson (1926-1974). Guðrúnu var brugðið þegar Sigurjón tilkynnti henni að tvær enskar hefðarfrúr, sem hann hefði aðstoðað á ferð þeirra um landið, væru staddar á Akureyri og að von væri á þeim í Ásláksstaði til dvalar í nokkra daga. Guðrúnu fannst sem hún væri ekki í stakk búin að taka á móti svo virðulegum og ríkum konum. Allur ótti í garð Þeirra May og Lobb hvarf þegar Guðrún tók í höndina á ensku ferðalöngunum. Þessi fyrstu kynni urðu upphafið að áralangri vináttu Sigurjóns Sumarliðasonar og Guðrúnar Jóhannsdóttur annars vegar og May Morris og Vivian Lobb hins vegar.

Við komuna í Kræklingahlíð buðu hjónin Sigurjón og Guðrún May og Lobb að ganga í bæinn. Þær gengu milli lítilla herbergjanna á Ásláksstöðum og skoðuðu sig um. Í einu herberginu staldraði May við fyrir framan mynd sem hékk á einum veggnum. Myndin var af fallegri konu sem var umvafin trjágróðri. „Þetta er móðir mín“ mælti May furðu lostin yfir því að rekast á móður sína, Jane Morris á mynd af þekktu málverki Dante Gabriel Rosetti, The Day Dream, í húsi á norðanverðu Íslandi. Myndina hafði Guðrún klippt út úr ensku tímariti til að glæða stofuna lífi. Þegar May kvaddi heimilisfólkið á Ásláksstöðum áður en hún hélt för sinni áfram mælti hún svo við Guðrúnu; „Seint gleymi ég litlu, fallegu stofunum þínum með rósailminum“. May og Lobb sigldu til Reykjavíkur um miðjan ágúst og viku síðar með skipinu Tjaldi til Englands. Getgátur um að May hafi komið til Íslands árið 1929 hafa sprottið fram. Heimildir þess efnis eru þó af skornum skammti.

Engum blöðum er hins vegar um það að flétta að May kom til Akureyrar árið 1931. Hún dvaldi um tíma í húsi á Akureyri en auk Lobb voru tvær amerískar konur með í för. Mörgum spurningum er ósvarað í tengslum við May Morris og samband hennar við heimabyggð okkar síðustu æviár hennar. Hverjar voru konurnar tvær sem ferðuðust með henni sumarið 1931? Er gjöfin sem Þingeyingar fengu frá May ennþá til? Hafa bréf, myndir og bókakassar sem hún sendi vinum sínum á Akureyri varðveist? Er tilviljun að eitt síðasta verk Lobb áður en hún dó var að senda Amtsbókasafninu á Akureyri veglega gjöf úr dánarbúi May?

Framundan er lokahluti sögunnar um May Morris – konunnar sem skuggi föðurins faldi.

 

Heimildir:

Dagur (16.07. 1931) bls. 140

Gudrún Jónsdottir. (e.d.). May Morris and Miss Lobb in Iceland. Sótt af http://www.morrissociety.org/JWMS/07.1Autumn1986/AU86.7.1.Jonsdottir.pdf

Íslendingur (16.07. 1926) bls. 3

Jón Guðnason tók saman. (1976). Íslenzkar æviskrár frá landnámstímum til ársloka 1965. Reykjavík: Hið ízlenska bókmenntafélag.

Lesbók Morgunblaðsins (23.12. 1968) bls. 52-53

Simon Evans. (e.d.) The Eclectic Collection Of Miss M.F.V. Lobb. Sótt af https://www.yumpu.com/en/document/read/56900023/the-eclectic-collection-of-miss-mfv-lobb

Vísir (28.08. 1924) bls. 3

Vísir (03.09. 1924) bls.3

Vísir (12.12. 1925) bls. 3

Vísir (07.06. 1926) bls. 3

Vísir (18.08. 1926) bls. 3

Vísir (25.08. 1926) bls. 3

Vísir (29.07. 1936) bls. 4

Örn Gíslason. (e.d.). With May Morris in Iceland. Sótt af http://morrisedition.lib.uiowa.edu/icelandicdiariesgislason.html

Konan sem skuggi föðurins faldi – þriðji hluti

Ástir og örlög

William Morris stofnaði hönnunarfyrirtækið Morris, Marshall, Faulkner & CO. árið 1861, ári áður en May kom í heiminn. Fyrirtækið stofnaði hann með sex vinum sínum, þ.á.m. þeim Edward Burne-Jones og Dante Gabriel Rosetti. Eftir að hafa sinnt ljóðagerð og málaralist, einbeitti William Morris sér í síauknum mæli að hönnun mynstra fyrir veggfóður. Handbragð hans vakti athygli og á næstu árum féll það honum í skaut að hanna veggfóður fyrir sumar af sögufrægustu byggingum Londonborgar. Hin unga May fór ekki varhluta af ástríðu föðurins. Sjálf lærði hún útsaum af móður sinni og frænku en móðursystir hennar hafði áður numið listina að sauma út hjá William Morris. Fyrirtækinu gekk vel og samband feðginanna var gott. Hjónaband þeirra William og Jane Morris virtist þó standa höllum fæti. Fljótlega eftir að Morris, Marshall, Faulkner & CO. hóf rekstur fór að bera á nánum samskiptum Jane og Rosetti innan vinahóps Morris-hjónanna. Eftir því sem leið á áratuginn fór sífellt oftar að sjást til þeirra tveggja saman þar sem þau létu vel að hvoru öðru. Sjö ára hefur May því líkast til verið farin að heyra orðróminn sem gekk um London, um samband móður hennar við fjölskylduvininn Rosetti.

William Morris hafði nýlega komið sér og fjölskyldu sinni fyrir á setri í Vestur-Oxfordskíri þegar hann lagði af stað í ferðalag til Íslands sumarið 1871. Kelmscott-setrið varð helsta athvarf William Morris þar til hann lést árið 1896 og heimili May næstu áratugina. Ætla má að Morris gamli hafi sagt sögur af Íslandsferðunum í áheyrn dætranna og mögulega sáð einhverjum fræjum. Þrátt fyrir meint náin samskipti Jane við Rosetti, fékk William Morris hann í lið með sér við að innrétta hin nýju heimkynni. Rosetti bjó með Jane og dætrunum tveimur meðan William var á Íslandi. Rosetti átti eftir að dveljast þar langdvölum næstu árin við að yrkja ljóð og mála. Ekki síst var hann duglegur að mála Jane Morris. Árið 1872 fékk Rosetti taugaáfall og tveimur árum síðar slitnaði upp úr vináttu hans og William Morris. Rosetti yfirgaf Kelmscott-setrið og kom aldrei þangað aftur eftir það. Þau Jane héldu þó kunningsskap áfram. Ári síðar keypti Morris félaga sína út og stofnaði eigið fyrirtæki; Morris % Co. Þegar þarna var komið sögu höfðu William Morris og Georgiana Burne-Jones, eiginkona Edward Burne-Jones, þróað með sér náið samband. Engir hjónaskilnaðir spruttu þó upp úr þessum hrókeringum innan vinahópsins, Willam og Jane Morris héldu heit sín þrátt fyrir þriðja hjólið sem og Edward og Georgina Burne-Jones.

Jarðvegur fyrir Íslandsáhuga hafði verið lagður þegar May sleit barnsskónum og um tvítugsaldurinn var hún farin að láta að sér kveða innan listasamfélagsins í Englandi. Hróður William Morris sem hönnuður hélt áfram að berast innan lands sem utan og ekki áttu mörg ár eftir að líða þar til May tæki við stjórnunarstöðu hjá Morris & Co. Lífið fór ekki jafn mjúkum höndum um Dante Gabriel Rosetti. Hann barðist við lyfjafíkn og einangraði sig frá vinum og vandamönnum. Þrátt fyrir erfitt hlutskipti síðustu æviárin málaði Rosetti einhverja fallegustu mynd sína á ferlinum, að eigin sögn, árið 1880. Málverkið The Day Dream sýnir fallega konu umvafna trjágróðri. Fyrirmyndin var Jane Morris. Tveimur árum síðar var Dante Gabriel Rosetti allur. Jane átti áratugum síðar eftir að verða fyrirmynd að öðru en annars konar meistaraverki í listasögunni.

Komin á þrítugsaldurinn hitti May með reglulegu millibili marga af helstu listamönnum borgarinnar þess tíma. Árum saman hópaðist listaelítan saman vikulega á heimili William Morris til skrafs og ráðagerða. Um miðjan níunda áratuginn bættist þrítugur Íri að nafni George Bernard Shaw í hópinn. Hann hafði komið til London árið 1876 til að koma sér á framfæri sem skáld og til að framfleyta sér starfaði hann sem blaðamaður. Ein helsta fyrirmynd hins unga vonarskálds var William Morris. George Bernard Shaw heillaðist af dóttur hans. Hann varð ástfanginn af May og tilfinningar hennar voru af sama toga í hans garð. Mál tóku hins vegar að flækjast þegar hún kynntist aðstoðarmanni föður síns, Henry Halliday Sparling. Rómantíkin tók völd og þau giftu sig árið 1890. Eftir sat hin rísandi írska stjarna með sárt ennið. Í hárri elli lét George Bernard Shaw hafa eftir sér að hann hefði verið of feiminn og uppburðarlítill til að bera upp bónorðið áður en Henry Halliday kom til sögunnar og þannig misst May úr greipum sér. Því hefði hann séð eftir alla ævi.

George Bernard Shaw giftist Charlotte Payne-Townsend í júní árið 1898, aðeins nokkrum vikum eftir að May og Henry skildu að borði og sæng. Reyndar hafði slitnað upp úr hjónabandinu nokkrum árum fyrr. Ástæðan var leynilegt ástarsamband May og Shaw sem upp komst um árið 1894. Sama ár kom fyrsta verk Shaw út sem fangaði athygli almennings, leikritið Arms and the Man. George Bernard Shaw var við það að leggja heiminn að fótum sér meðan veröld hins mannsins í lífi May var að hruni komin. May’s position is this, she has been seeing a good deal of a former lover [Shaw], and made her husband’s life a burden to him, he refuses to bear it any longer.“ (Úr bréfi frá Jane, móður May, dags. 26. maí 1894)

Ný öld gekk í garð. Þó William Morris væri horfinn af sjónarsviðinu var May ennþá í skugganum af föður sínum. Hún var þó farin að skapa sér nafn sem hönnuður þar sem nám í útsaumi á uppvaxtarárunum sem og reynsla af stjórnunarstarfi í fyrirtæki föðurins kom sér vel. Hún kenndi útsaum við nokkra skóla, var virk í félagsstörfum listamanna og var frumkvöðull þegar kom að hagsmunamálum kvenna í listgreinum. Þá hannaði hún og framleiddi skartgripi. May var upptekin kona og með mörg járn í eldinum. Í aðdraganda fyrri heimsstyrjaldar réðist May t.a.m. í það stórvirki að gefa út rit föður síns, alls 24 bindi. Ekki svo ýkja langt frá var annað afrek í bókmenntasögunni í bígerð. Fyrrverandi elskhugi May, sá er sat eftir með sárt ennið, skrifaði leikrit árið 1912 sem kom fyrir almenningssjónir ári síðar. Í leikritinu segir af ungri stúlku sem sækir kennslustundir hjá prófessor nokkrum. Komið hafa fram kenningar þess efnis að innblástur að leikritinu hafi Shaw sótt til vinar síns Sabine Baring-Gould sem heimsótti Akureyri 1862 og ennfremur að fyrirmynd annarrar aðalpersónunnar, Elizu Doolittle, sé Jane Morris móðir May. Leikritið hét Pygmalion. Síðar áttu Hollywood-leikararnir Audrey Hepburn og Rex Harrison eftir að gera persónunum góð skil á hvíta tjaldinu í kvikmyndinni My Fair Lady sem byggð var á leikritinu. Leikritið var sett á svið í London árið 1914.

Jane Morris lést árið 1914. Nokkrum mánuðum áður hafði hún ánafnað dætrum sínum, May og Jenny, Kelmscott-setrið í því skyni að tryggja afkomu þeirra. Jenny hafði greinst með flogaveiki á barnsaldri sem ágerðist með árunum og var þannig háð umönnun. Eftir fráfall Jane sá May til þess að Jenny fengi þá aðstoð sem hún þurfti. Mitt í öllu annríkinu gaf May sér tíma til að stunda nám í íslensku hjá Dr. Jóni Stefánssyni. Hann var íslenskur ævintýramaður og vinur William Morris, búsettur í London. Ef til vill voru Íslandsfræin farin að skila árangri sem sáð hafði verið á Kelmscott setrinu og Íslandsheimsókn fyrirhuguð hjá frú Morris. Eftir ástarsamband sem slitnaði upp úr og hálf misheppnað hjónaband bauð May vinkonu sína velkomna inn á Kelmscott-setrið árið 1917. Sú átti eftir að verða lífsförunautur og aðstoðarkona May þann tíma sem hún átti eftir ólifaðan. Framundan voru ferðalög þeirra May og Lobb til Íslands þar sem fetað var í fótspor föðurins og vinir sóttir heim í smábænum Akureyri.

 

Heimildir:

BBC. (2008, 30. janúar). Famous Devonians – Sabine Baring-Gould. Sótt af http://www.bbc.co.uk/devon/discovering/famous/sabine_baring_gould.shtml

Biography.com Editors. (2019, 11. október). George Bernard Shaw Biography. Sótt af https://www.biography.com/writer/george-bernard-shaw

Cohen, R. (2017, 21. september). May Morris: A Remarkable Woman. Sótt af https://thamesandhudson.com/news/may-morris-a-remarkable-woman/

Dante Gabriel Rosetti. (2020, 7. janúar). Wikipedia. Sótt 7. janúar 2020 af

https://en.wikipedia.org/wiki/Dante_Gabriel_Rossetti

Edward Burne-Jones. (2020, 1. janúar). Wikipedia. Sótt 7. janúar 2020 af https://en.wikipedia.org/wiki/Edward_Burne-Jones

George Bernard Shaw. (2019, 31. desember). Wikipedia. Sótt 7. janúar 2020 af https://en.wikipedia.org/wiki/George_Bernard_Shaw

Georgiana Burne-Jones. (2019, 27. desember). Wikipedia. Sótt 7. janúar 2020 af https://en.wikipedia.org/wiki/Georgiana_Burne-Jones

Jane Alice Morris. (2019, 19. nóvember). Wikipedia. Sótt 7. janúar af https://en.wikipedia.org/wiki/Jane_Alice_Morris

Jane Morris. (2019, 28. nóvember). Wikipedia. Sótt 7. janúar 2020 af https://en.wikipedia.org/wiki/Jane_Morris

Kennedy, M. (2017, 14. febrúar). A handsome Valentine’: May Morris’s love letter to George Bernard Shaw. Sótt af https://www.theguardian.com/culture/2017/feb/14/a-handsome-valentine-may-morriss-love-letter-to-george-bernard-shaw

Marsh, J. (2017, 20. september). Feminist, socialist, embroiderer: the untold story of May Morris. Sótt af https://www.royalacademy.org.uk/article/may-morris-art-and-life-william-morris-gallery

Morgunblaðið (04.11. 1950) bls. 11

Pygmalion. (2020, 6. janúar). Wikipedia. Sótt 7. janúar 2020 af https://en.wikipedia.org/wiki/Pygmalion_(play)

Salmon, N.(e.d.) The William Morris Internet Archive : Chronology. Sótt af https://www.marxists.org/archive/morris/works/chrono.htm

William Morris. (2019, 28. desember). Wikipedia. Sótt 7. janúar 2020 af https://en.wikipedia.org/wiki/William_Morris

Vinir berast burt á tímans straumi

Hinn sænski Ivar Vennerström (f:1881) kom nokkuð reglulega til Íslands á fyrri hluta 20. aldar með eiginkonu sinni Ólafíu Valgerði Guðmundsdóttur (f:1889) frá Nesi á Seltjarnarnesi. Ivar og Ólafía giftu sig árið 1909 í Reykjavík en bjuggu alla sína hjúskapartíð í Svíþjóð. Þau eignuðust þrjú börn.

Frumburður þeirra hjóna, Gudmund Wennerström, kom í heiminn í mars 1912 um það leyti sem smíði hins goðsagnakennda skips Titanic var að ljúka í Belfast á Norður-Írlandi. Rúmum mánuði síðar, um miðjan apríl var Ivar á hressingargöngu nálægt heimili sínu þegar hann ákvað að staldra við og kaupa sér eintak af Dagens Nyheter. Honum brá heldur betur í brún þegar hann sá eftirnafn sitt skráð á farþegalista hins nýja og glæsilega skemmtiferðaskips sem birtur var í blaðinu. Þegar Ivar tók sér dagblaðið í hönd á götu í miðborg Stokkhólms hafði Titanic nýlega lagt úr höfn frá Southampton í jómfrúarferð sína með stefnu á New York. Hann hjó eftir því á farþegalistanum að í nafnið var skráð með „W“ en ekki „V“. Hann áttaði sig fljótt hvernig í pottinn var búið þegar hann rak augun í fornafnið August.

August Edvard Anderson var blaðamaður frá Malmö (f:1884). Nokkrum mánuðum áður en Titanic mætti örlögum sínum á Atlantshafinu 15. apríl 1912 lenti honum saman við vin sinn Ivar Vennerström. Þeir Ivar og August höfðu starfað saman við blaðaútgáfu. August hafði málað sig út í horn með pólitískar skoðanir sínar, svo mjög að hann sá sér þann kost vænstan að forða sér úr landi. Í Kaupmannahöfn datt honum í hug að kaupa sér miða um borð í Titanic, koma sér til Southampton og sigla til Ameríku. Hann óttaðist að sænsk og/eða amerísk yfirvöld myndu stöðva förina vegna skoðana hans og ákvað því að villa á sér heimildir, taka sér upp nafn vinar síns en breyta þó upphafsstafnum. Miðann keypti hann, kom sér til Englands og gekk um borð á hinu ósökkvandi skipi undir nafni vinar síns og samstarfsfélaga. Rúmum áratug eftir feigðarför Titanic, sumarið 1923, kom gufuskipið Botnía til Akureyrar með varning og farþega. Á farþegalista Botníu í þessari siglingu til Akureyrar var nafnið Vennerström. Og sannarlega bar straumurinn hinn sænska Ivar Vennerström á norðlægar slóðir, til Akureyrar. Í þetta skiptið hafði hann dvalist í Reykjavík í nokkra daga en staldraði við á Akureyri áður en skipið sigldi sína leið áfram til Skandinavíu.

Ivar Vennerström var kosinn á þing í Svíþjóð árið 1914 og sat hann á þingi í rúma tvo áratugi. Hann tók við embætti hermálaráðherra árið 1932 og gegndi því til ársins 1936 þegar hann varð landshöfðingi í Vermalandi. Ivar lést árið 1945.

Ólafía Valgerður Guðmundsdóttir, Lóa frá Nesi, bjó um skeið í Karlstad eftir að Ivar lést. Árið 1952 flutti hún á jörðina Glenni sem þau hjónin höfðu eignast árið 1940. Bjó hún þar til dauðdags. Síðasta heimsókn Ólafíu til Íslands var árið 1972.

August „Wennerström“ var um borð á þriðja farrými þegar Titanic hóf sína örlagaríka siglingu frá Southampton 10. apríl 1912. Straumurinn bar August á ísjaka og í jökulkalt hafið. Hann lifði hildarleikinn af, komst til Bandaríkjanna þar sem hann giftist og eignaðist sjö börn. August kom aldrei til Akureyrar svo vitað sé. Hann lést árið 1950.

Grenndargralinu er ekki kunnugt um hvort straumurinn bar vinina saman eftir Titanic, þá Ivar Vennerström og August Wennerström.

 

Heimildir:

Dagur (23.08. 1923) bls. 132

Geni. (2018, 24. maí). Olavia Valgerdur Vennerström. Sótt af https://www.geni.com/people/Olavia-Vennerstr%C3%B6m/6000000000033203670

Lars Engwall. (e.d.). Om Titanicöverlvaren August Edvard Wennerström. Sótt af http://www.titanicnorden.com/fakta/gulafaran.html

Lesbók Morgunblaðsins (18:01. 1986) bls. 4-5