Grenndargralið

Eftirfarandi frásögn er byggð á dagbók William Morris, sóknarmannatölum og öðrum heimildum sem greina frá ferðalagi Morris um Norðurland eystra í ágúst 1873. Höfundur reynir eftir fremsta megni að hafa það sem sannara reynist í nálgun sinni en tekur sér skáldskaparleyfi og getur í eyður svo frásögnin fái eðlilega framvindu og til að gæða hana lífi.

William Morris og Charles Joseph Faulkner hófu ferðalag sitt um landið í júlí. Þeir ferðuðust um Suðurland, upp á hálendi og komu til byggða í Bárðardal þegar vika var liðin af ágúst. Þeir kvöddu landshlutann 19. ágúst og héldu til Reykjavíkur, þaðan sem þeir héldu af landi brott 5. september. Þessi fyrsti hluti frásagnarinnar segir frá ferðalagi William Morris í Bárðardal.

Árið er 1873. Jón bóndi Jónsson er farinn að horfa vesturheim hýru auga. Jón býr í Mjóadal, innsta bænum í Bárðardal í Suður-Þingeyjarsýslu. Hafís, harðindi og hungursneyð hefur ýtt við mörgum Bárðdælingnum að hleypa heimdraganum og freista gæfunnar í nýju landi. Jón er tæplega fertugur að aldri, giftur Sigurbjörgu Stefánsdóttur. Hún er tíu árum eldri. Hjónin hófu búskap í Mjóadal árið 1870. Þá taldi heimilisfólkið á bænum alls tíu manns, m.a. Kristján Benediktsson, 67 ára niðursetningur og Jóna Jónsdóttir 39 ára, systir Jóns. Kristján er kallaður Kristján fótalausi en sökum andlegra veikinda gengur Jóna ýmist undir nafninu Mjóadals-Jóna eða brjálaða-Jóna. Dóttir Jóns og Sigurbjargar heitir Helga Sigríður, fædd 1859 og því rétt svo komin í fullorðinna manna tölu sumarið 1873. Sonurinn Jón er fjórum árum yngri. Í kotinu er og Stefán Guðmundur, tvítugur vinnumaður, fæddur 1853 sem hjálpað hefur til við húsverkin í Mjóadal um nokkurra ára skeið. Hann er bróðursonur Sigurbjargar, sonur Guðmundar Stefánssonar og Guðbjargar Hannesdóttur sem eru í húsmennsku á nágrannabænum Mýri.

Maí og lífið gengur sinn vanagang í Mjóadal. Á meðan heimilisfólkið sinnir hefðbundnum vorverkum, er jafnaldri Jóns, enska skáldið William Morris, að undirbúa aðra ferð til Íslands um sumarið. Vinir og samstarfsfélagar, Eiríkur Magnússon og Charles Joseph Faulkner, hafa ákveðið að ferðast með honum um landið, rétt eins og þeir gerðu í fyrri heimsókninni til Íslands tveimur árum áður. Eiríkur gengur úr skaftinu á síðustu stundu en Morris og Faulkner ákveða að halda sínu striki og sigla til Íslands í júlí.

Þá afdrifaríku ákvörðun að rífa sig upp með rótum og flytja með tvö börn til annarrar heimsálfu höfðu Jón og Sigurbjörg tekið í mars. Yfirstandandi vorhret er því aðeins til þess fallið að sannfæra þau enn frekar um ágæti ákvörðunarinnar. En þau eru ekki ein í ferðahug, fleiri eru farnir að hugsa sér til hreyfings í Bárðardal vorið 1873. Sumir stefna út fyrir landsteinana á meðan aðrir hyggjast ferðast styttri vegalengdir. Presturinn í Lundabrekkusókn hefur t.a.m. fengið annað brauð í nálægum firði og bætist þar með í hóp þeirra sem kveðja munu dalinn í sólmánuði.

Upp rennur uppstigningardagur og fjölskyldan í Mjóadal fer til kirkju í Lundarbrekku. Eitt af síðustu embættisverkum séra Jóns Austmanns er að ferma Helgu Sigríði. Séra Jón minnist himnafararinnar og að því búnu kveður hann sóknarbörnin. Hans bíður nýtt embætti í Saurbæ í Eyjafirði. Næst þegar nafni hans í Mjóadal mætir til kirkju í Lundarbrekku hefur nýr prestur hreiðrað um sig á prestssetrinu á Halldórsstöðum. Þar hittir hann fyrir séra Gunnar Gunnarsson frá Laufási, hvers hálfsystir heillaði Jónas forðum daga.

Jóni í Mjóadal er margt til lista lagt og bækur koma nokkuð við sögu. Hann  kom að stofnun lestrarfélags í sveitinni fyrir 20 árum, sinnir bókbandi og heldur dagbók. Í sveitinni gengur hann stundum undir nafninu Dagbókar-Jón. Jón er handlaginn og hefur gaman af því að smíða. Hans helsta djásn er vefstóll sem hann smíðaði ásamt Gísla bróður sínum. Og þrátt fyrir einangrun og erfiðar samgöngur í Mjóadal er Jón duglegur að ferðast á milli staða og sinna hinum ýmsu erindum. Í ársbyrjun 1871 átti hann í viðskiptum við nýstofnað Gránufélag á Akureyri og veturinn eftir keypti hann hlut í skipi á 25 ríkisdali. Það skyldi nú ekki vera að Jón í Mjóadal hafi eignast hlut í Gránu Gránufélags Tryggva kaupstjóra, bróður Gunnars prests. Í ljósi fjárfestingarinnar má ætla að vesturferðir hafi ekki verið komnar á dagskrá hjá fjölskyldunni í Mjóadal veturinn 1871-72. Hins vegar skráir Jón hugleiðingar sínar um flutninga yfir hafið í dagbók við upphaf þorra árið 1873. Þar greinir hann frá fundi sem hann sótti og haldinn var fyrir sveitunga til kynningar á fyrirhuguðum vesturferðum. Fáeinum vikum eftir fundinn liggur ákvörðun hjónanna í Mjóadal fyrir. Ferðalag til Ameríku og von um betra líf.

Júlí er genginn í garð. Morris og Faulkner eru staddir í Granton í Skotlandi. Farþega- og póstskipinu Díönu seinkar og Morris gefst tími til að láta hugann reika. Hann hugsar til Jane sinnar sem dvelur á Kelmscott-setri þeirra hjóna. Dante Gabriel Rosetti fer um huga Morris.  Hann hefur tekið að sér húsbóndahlutverkið á heimili Morris-hjónanna í Oxfordskíri. Tilhugsunin um Rosetti og mæðgurnar kallar fram undarleg hughrif þegar Morris bíður þess að komast um borð. Ekki stoðar að dveljast við það mikið lengur því Díana er tilbúin að halda úr höfn. Skipið leggur af stað áleiðis til Íslands föstudaginn 11. júlí, með viðkomu í Færeyjum.

Í Bárðardal eru Jón, Sigurbjörg, Helga Sigríður, Jón yngri og vinnumaðurinn Stefán að búa sig undir langt ferðalag. Áralöng rútína við heimilisstörfin, með öllum sínum árstíðarbundnu endurtekningum, heyrir nú brátt sögunni til. Sunnudaginn 13. júlí, um það leyti sem Díana þeirra Morris og Faulkner er í grennd við Færeyjar, lítur fjölskyldan í Mjóadal heimaslóðirnar augum í hinsta sinn. Kristján fótalausi lætur sér fátt um finnast. Hann verður um kyrrt í Mjóadal. Mjóadals-Jóna er komin í vist á Jarlsstöðum með fullvissu um skjól þar henni til handa eins lengi og þurfa þykir. Tilfinningarnar eru blendnar hjá Jóni, þarna hefur hann búið frá fimm ára aldri eða heil 34 ár. En nú verður ekki aftur snúið, ferðalagið er hafið og ætlunin er að ferðast til Akureyrar í áföngum næstu daga.

Þau koma fyrst að Mýri þar sem þau munu dvelja næturlangt. Guðmundur og Guðbjörg bætast nú í hóp verðandi vesturfara ásamt fleira fólki af bænum. Áður en gengið er til náða njóta gestirnir upplestrar húsbóndans. Mánudaginn 14. júlí heldur hópurinn áfram för að Eyjardalsá. Þar dvelur hópurinn næstu tvær nætur. Á meðan stefna Morris og Faulkner hraðbyri að ströndum Íslands og sjá loks til lands 15. júlí. Jón og föruneyti hans koma að Hróarsstöðum í Fnjóskadal 16. júlí og daginn eftir hefst lokaáfangi ferðalagsins til Akureyrar í hríðarveðri. Föstudaginn 18. júlí, fyrsta heila dag ferðalanganna í kaupstaðnum, ganga Morris og Faulkner í land í Reykjavík. Þeirra bíður rúmlega þriggja vikna langt ferðalag um Suðurland, yfir hálendið og þaðan til byggða í Bárðardal. Framundan er rúmlega tveggja vikna bið fjölskyldnanna frá Mjóadal og Mýri eftir gufuskipinu Queen. Skipinu er ætlað að flytja 200 hross til þrælkunar í breskum kolanámum og rúmlega 150 Íslendinga til fyrirheitna landsins. En fyrst skal haldið til Granton í Skotlandi.

Ágúst. Hátt á annað hundrað manns bíða með óþreyju eftir Queen, Þingeyingar, Eyfirðingar, Skagfirðingar og Húnvetningar. Jón yngri blandar geði við önnur börn sem reyna að drepa tímann. Þau hlaupa sí og æ upp á hjallann ofan við bæinn, horfa þau út fjörðinn eftir skipinu og keppast við að verða fyrst til að bera hinum fullorðnu tíðindin um komu skipsins. Spennan magnast. Drengur á svipuðu reki og Jón verður fyrstur til að greina svarta þúst í fjarðarmynninu og kolareyk sem frá henni stendur. Sá heitir Friðrik Sveinsson, stjúpsonur hjónanna á Espihóli í Eyjafirði. „Það er að koma, það er að koma!“ kallar barnaskarinn og hleypur niður brekkuna. Queen siglir inn Eyjafjörð. Lítil reisn er yfir fleyinu þegar það leggst að bryggju og minnir helst á þrælaskip fyrri tíma. Á annan tug ferðamanna frá Bretlandi gengur frá borði, konur jafnt sem karlar. Koma þarf hrossunum fyrir svo vesturfararnir verða að bíða enn um sinn áður en þeir fá að ganga um borð. Holningin á skipinu og aðfarirnar við hrossaflutningana verða til þess að nokkrir hætta við. Þrátt fyrir það er eftirspurn eftir plássi á meðal hrossa meiri en framboð og því sitja sumir eftir með sárt ennið. Í hópi eftirlegukinda eru ferðafélagar Jóns bónda úr Bárðardal.

Jón og fjölskylda, Stefán vinnumaður og foreldrar hans Guðmundur og Guðbjörg koma sér fyrir í þröngum og illa lyktandi vistarverum „Drottningarinnar“. „Emigrantar fóru um borð þ. 4. ágúst og skipið á stað kl 10 e.m.“ [dagbók Jóns] Skipið siglir úr höfn og Tjörnesið er það síðasta sem Jón sér af föðurlandinu. Næstu tveir sólarhringar reynast sjófarendum erfiðir, mikill mótvindur og þungur sjór með uppsölum og öðru tilheyrandi. Sjö hestar drepast á leiðinni. Þeim er varpað fyrir borð. Samtímis takast Morris og Faulkner á við náttúröflin á hálendi Íslands. Þeim hefur bæst liðsauki. Jón Jónsson söðlasmiður, kallaður Jón söðli, til heimilis í Hlíðarendakoti í Fljótshlíð, „…hann er dæmigerður Íslendingur í útliti: breiðleitur, þrekvaxinn og bláeygður“ og Halldór Jónsson frá Eyvindarmúla í sömu sveit, „…lítill náungi með afskaplega góðlegt andlit, og alls ekki ófríður heldur – ég geri ráð fyrir að hann sé félagi Jóns […] Jón er sannarlega þrjóskur maður og frekar latur þar að auki, þótt hann sé líka góður drengur. Halldór er handlaginn og glaðlyndur, og hinn ljúfasti maður í viðmóti; hann kann líka nokkur orð í ensku og hefur sagnfræðina á reiðum höndum.“ [dagbók Morris]

Fjórir reiðmenn nálgast Fljótsdal.

Fimmtudagur 7. ágúst 1873

Fljótsdalur. Morris tekur daginn snemma en hann, Faulkner, Jón og Halldór leggja ekki af stað þaðan fyrr en klukkan 11:00. Morris gleðst yfir því að vera kominn ofan í Kiðagil, laus við anda og aðra illa vætti sem eru á sveimi á Sandinum. Fjórmenningarnir ríða upp á hæð þar sem við þeim blasir dalur. Förinni er nú heitið í Mjóadal og eftir gráleita auðnina er hressilegt að sjá grænar grundir og sauðfé í stórum stíl „…og skyndilega komum við að fallega byggðu fjárhúsi og komum svo auga á fagurgrænan blett við árbakkann, sem sagt tún [tun] og síðan hin fjölmörgu fjárhús og bæjarburstir. Innan skamms erum við komnir þangað þar sem við tjöldum á velslegnu, fallegu og stóru túni sem hallar niður að ánni.“ [dagbók Morris]

Í Mjóadal taka á móti þeim Pétur Pétursson 31 árs, síðar bóndi á Stórulaugum í Reykjadal og eiginkona hans Hallfríður Ólafsdóttir, 48 ára. Þau tóku við búskapnum af Jóni og Sigurbjörgu. Á heimilinu eru tveir synir Hallfríðar, Aðalgeir 14 ára og Jón 6 ára. Barnsfaðir Hallfríðar og faðir drengjanna, Davíð, er bróðir Jóns í Mjóadal. Á bænum er einnig amma drengjanna tveggja, Aðalbjörg. Hún er 72 ára, móðir Jóns, Davíðs, Mjóadals-Jónu og Gísla. Pétur þykir ágætur húsbóndi, er vinsæll meðal sveitunga og talinn afbragðs fríður maður. Ríkidæmi hans verður mikið í ellinni, alls tíu börn með sjö konum og fjöldi afkomenda.

Pétur og Hallfríður bjóða gestunum að ganga í bæinn. Morris og Faulkner þiggja boðið en Jón og Halldór nota tímann til að sinna hestunum og reisa tjöld steinsnar frá húsinu. Að baki er langur ferðadagur og þegar húmar að, býður frúin upp á veitingar. „Síðan þiggjum við skyr á bænum, súkkulaði á eftir í tjaldinu og svo í háttinn.“ Á leiðinni í tjaldið koma Morris og Faulkner auga á þrekvaxinn mann og alskeggjaðan sem virðist sitja á grasinu við nærliggjandi útihús. Við nánari athugun kemur í ljós að maðurinn er fótalaus.

Siglingin gengur betur. Veðrið er skaplegt og líðan farþega eftir atvikum. Færeyjar í sjónmáli.

Föstudagur 8. ágúst 1873

Mjóidalur. Klukkan er átta og Morris gægist út. Kaldur morgunn, grár og drungalegur. Pétur og Hallfríður eru á úti á hlaði þegar þau verða vör við hreyfingu á tjaldinu. Kaffisopa Hr. Morris?“ heyrist kallað blíðri röddu. Morris hneigir höfuðið í virðingarskyni og til marks um að hann ætli sér að þiggja kaffi af frúnni. Tungumálaerfiðleikar hamla samskiptum en koma ekki í veg fyrir samverustund yfir kaffibolla og tilraun til skrafs. Morris kann jú sitthvað í íslensku. Veðrið berst í tal sem og húsdýrin á bænum. „Rollur hér og rollur þar, fjórar kýr og átta hross“ segir Pétur og nú hýrnar yfir bónda. Þetta er þó aðeins skammgóður vermir því brátt ber annað og leiðinlegra umræðuefni á góma. Þungt er yfir hjónunum þegar þau greina hinum erlenda gesti frá flutningi fyrrum ábúenda í Mjóadal af landi brott „…í kaffi heima á bænum. Mér þótti fólkið niðurdregið og fátækt. Síðasti ábúandi flutti til Ameríku. Ef til vill varpar það skugga á staðinn, en það var eitthvað fallegt við dalinn, langan, grænan og lokaðan í báða enda.“

Lagt af stað frá Mjóadal, yfir brekkuna í austri og niður hinum megin í næsta dal þar sem þeir koma að bæ „…sem heitir Íshóll. Hann stendur við litla tjörn. Það hafði skinið upp þrátt fyrir að enn væri kalt.“ Þeir staldra ekki lengi við á Íshóli. Tveimur árum síðar, í ágúst 1875, mun Breti að nafni William Lord Watts ferðast ásamt íslenskum leiðsögumönnum úr Bárðardal og yfir Sprengisand. Í ferðabók sinni segir hann frá heimsókn til fólksins á Íshóli. „Þar bjó ógiftur bóndi með þremur systrum sínum. Þarna fengum við góðan kvöldverð, urriða og jarðepli (þau voru nú þegar sprottin til átu) og nauðsynlega næturhvíld, áður en við lögðum upp á Sprengisand […] Þegar við hófum suðurferðina frá Íshóli, var norðvestanstormur og sandrok. Bóndinn á Íshóli fylgdi okkur. Í leiðinni heilsuðum við upp á bróður gamla mannsins á Mýri [Ingjaldur Jónsson 82 ára búsettur á Mýri 1875]. Hjá honum fékk ég nokkra gamla spæni sem minjagripi, þar á meðal einn, sem mátti taka sundur í fimmtán hluta — eins og þann á Mýri, enn fremur gamla bænabók, þrykkta að Hólum árið 1742. Þessi maður átti heima í Mjóadal og hafði orð á sér sem heppinn grasalæknir. Ég varð þess var, að honum þótti gaman að sjá okkur, og áður en við fórum, gæddi hann okkur á hvannarótarbrennivíni, sem var mjög hressandi.“ [dagbók Watts]

Ferðalagið heldur áfram. Tveir fyrstu bæirnir eftir komuna af hálendinu eru nú að baki. Báðir eru með langa sögu um búsetu. En nú eru blikur á lofti. Ekki líða nema sjö ár þar til Pétur og Hallfríður bregða búi og fjórtán árum síðar, árið 1894, flytur síðasti ábúandinn í Mjóadal í burtu. Sömu sögu er að segja um Íshól þremur árum síðar. Gott veiðivatn blasir við öllum þeim sem eiga leið hjá Íshóli og þar hafa bændur löngum dregið björg í bú. Morris ákveður að ríða framhjá Íshólsvatni án þess að draga fram veiðistöngina. Hann er með hugann við næsta áfangastað. „Við riðum hjá grýttri brekku meðfram stöðuvatninu en við hinn enda þess lentum við í mýrlendi og komum í þröngan dal og í gegnum hann rann tær lækur [Fiská] úr vatninu með fagurgrænum bökkum…“ [dagbók Morris] Jón er í fararbroddi þar sem þeir ríða meðfram Fiskánni að austanverðu. Brátt koma þeir að fossi sem fellur fram af háum stalli, ofan í djúpt gil. Spöl neðar rennur áin saman við Mjóadalsá og þar við enda þrönga dalsins blasir Bárðardalur við.

Mýri er nú í augsýn handan árinnar en hvar skal ríða á vaðið? „Þarna er Litlatunga, ég tel rétt að við fáum álit bóndans“ kallar Jón og beinir orðum sínum til Halldórs sem fylgir honum eins og skugginn. Morris og Faulkner líta hálf ráðvilltir á hvorn annan. Þeir koma við í Litlutungu og hitta þar húsbóndann Eirík Björnsson, 64 ára ekkil, Valgerði Einarsdóttur 40 ára ráðskonu og tvo dóttursyni Eiríks þá Valdimar 12 ára og Tryggva 10 ára. Eiginkona Eiríks, Guðleif Illugadóttir, er látin fyrir sjö árum sem og þrjú börn þeirra. Tvær dætur, Björg og Sigurveig komust á legg. Eiríkur hefur búið í Litlutungu í 38 ár og þekkir Mjóadalsá og umhverfi hennar betur en flestir aðrir. Hann vísar ferðalöngunum leiðina og för þeirra heldur áfram án þess að þeir stígi niður fæti á þessa guðsvoluðu jörð. Faulkner rekur lestina á baki sínum ljósgráa fáki. Þegar reiðmennirnir fjórir ríða úr hlaði, nikkar hann til Eiríks sem svarar með brosi. Að fjórum árum liðnum deyr bóndinn og tveimur árum síðar fer Litlatunga í eyði.

Mjóadalsá og Skjálfandafljót mætast og þeir fara yfir ána og ríða í átt að Mýri. Inn á tún, framhjá smágerðum torfkofum hér og þar og upp litla brekku að bænum. Á Mýri hitta þeir fyrir bónda sem kallar sig Hr. Jónsson. Ingjaldur Jónsson er áttræður og þykir Morris nokkuð til þess koma þegar gamli maðurinn segist vera fæddur árið 1793. Ekki hafa margir orðið á vegi hans í Íslandsleiðangrinum sem fæddir eru um það leyti sem höfuð fengu að fjúka í Frakklandi. Ingjaldur er ern þrátt fyrir háan aldur og ekki á þeim buxunum að setjast í helgan stein. Þegar Morris ber að garði á öldungurinn tíu ár eftir ólifuð. Eiginkonuna Önnu Margréti Indriðadóttur hafði hann misst fyrir tæpum áratug en lætur engan bilbug á sér finna. Hann er skrafhreifinn og þegar hann heyrir á hvaða ferðalagi Morris er, segir hann honum söguna af því þegar hann fyrstur manna ferðaðist yfir Sprengisand, í stað þess að fara yfir Stórasand eins og ávallt hafði tíðkast. „Þetta var árið 1810, sjáðu til.“

Ingjaldur segist vera spónasmiður. Þá sperrir Morris eyrun „…við vorum á höttunum eftir spónum svo af gestrisni þáðum við kaffi heima á bænum og okkur var boðið inn í mjög huggulega stofu þar sem bóndinn sat, lítill gamall maður um áttrætt sem hóf fjörugar samræður við leiðsögumennina og dró fram beislisstöng og ístað sem hann hafði smíðað og var stoltur af og dáðust þeir mikið að hvoru tveggja. Hann sagði okkur einnig að hafísinn frá Grænlandi væri aðeins 60 mílur norður af landinu og að tvö hundruð manns hefðu ætlað til Ameríku með „Queen“ sem gæti aðeins tekið helming þess fjölda. Ég skal játa það aftur að það hryggir mig að heyra þetta. En það virðist sem fólk hafi upplifað mörg erfið ár hér og fengið nóg af því. Þá voru spænirnir dregnir fram og þeir gengu kaupum og sölum og risastórt horn, of stórt fyrir okkur til að ferðast með.“ Morris hrífst af handverki Ingjalds og kaupir af honum spæni. Hann veit að hann hefur gert góð kaup. Það sem Morris veit ekki er að réttu ári eftir heimsókn hans á Mýri mun sá gamli fá titilinn „Dannebrogsmaður“ þegar honum verður veitt hin konunglega danska riddaraorða þann 2. ágúst 1874. Frá orðuveitingunni mun eitt ár líða þar til breski ferðalangurinn William Lord Watts kemur við á Mýri, þaðan sem hann ríður að Íshóli og Mjóadal og loks upp á hálendið. Watts mun kaupa 50 ára gamlan spón af Ingjaldi og „…var hann svo listilega gerður, að hann skiptist í fimmtán parta, ef losað var um skrúfu. Ég keypti líka trékefli, sem hafði verið notað til að slétta með lín í fyrri daga, og loks viðvaningslega mynd af krossfestingunni saumaða í grænt vaðmál, og sagði gamli maðurinn það unnið af nunnum í íslenzku nunnuklaustri fyrir langalöngu, hann vissi ekki hvað löngu, en hann vissi það eitt, að dúkurinn væri eldgamall.“ [dagbók Watts]

Morris kveður Ingjald kátur í bragði. Tveir útskornir spænir handa dætrunum Jenny og May. En nú skal riðið að Halldórsstöðum. Á leiðinni gjóir Morris augum að kirkjunni í Lundarbrekku, handan Skjálfandafljóts í austanverðum Bárðardal. Við komuna á Halldórsstaði eru séra Gunnar og Valgerður Þorsteinsdóttir prestsfrú hvergi sjáanleg. Þau hafa líklega öðrum hnöppum að hneppa en taka á móti enn einum hópnum af reiðmönnum sem eiga leið um Sprengisand. Morris heilsar vinnumanni á bænum og spyr eftir húsráðendum, alls óviss um röð áfalla sem herjað hafa á prestshjónin. Þrjú börn þeirra, fædd á árunum 1869 til 1872, létust á fyrsta aldursári. Gunnar, Þorsteinn og Jóhanna. Vonin um að koma barni á legg lifir í sex vikna gömlu stúlkubarni, Jóhönnu Valgerði. Jóhanna kom í heiminn að Hálsi í Fnjóskadal 26. júní 1873. Mánuði síðar fór að bera á alvarlegum veikindum hjá séra Gunnari sem á rúma tvo mánuði eftir ólifaða. Fátt verður um svör hjá vinnumanninum en fljótlega berast ferðalöngunum fréttirnar til eyrna. En William Morris hefur um annað að hugsa á þessari stundu en veikindi séra Gunnars. Langt er liðið á daginn og þreytan farin að segja til sín svo nú er tímabært að reisa tjöld á víðáttumiklu túninu við bæinn. Kvöldið er fagurt og prestsetrið skartar sínu fegursta. „Fallegt bæjarstæði“ hugsar Morris. Fegurð er honum ofarlega í huga og hugurinn leitar heim. „Mér fannst dalurinn fallegur – langur, mjór og bugðóttur, innilokaður af melum […] Presturinn, nýskipaður hérna, var fjarverandi vegna veikinda svo við hittum aðeins vinnumann hans. Síðan í rúmið eftir margslungna eldamennsku, en annaðhvort það eða eitthvað annað gerði mig dapran og ég fylltist heimþrá.“ Morris rifjar upp minningar á koddanum en fjölskyldurnar frá Mýri og Mjóadal halda för áfram um hafið. Dauðir hestar um borð. Leirvík á Hjaltlandseyjum að baki. Fallegur bær með prýðilegri höfn. Stefnan tekin á Aberdeen.

Laugardagur 9. ágúst 1873

„Yndislegur morgunn þegar ég fór á fætur klukkan 8:00. Ég var ennþá dapur og með heimþrá sem varð að víkja er ég fékk mér morgunmat en þegar ég var sestur á bak var ég orðinn spenntur og tilbúinn að halda ferðalaginu áfram. Auk þess var eitthvað svo einstaklega heillandi við dalinn. Nálægð hans við auðnina fékk mig til að skynja eitt augnablik hvaða þýðingu það hefur, allt þetta sem veitir okkur blessun en er svo horfið sjónum okkar.“ Að morgunverði loknum leggja Morris og félagar af stað í átt að Lundarbrekku, hinum megin við ána, í fylgd vinnumannsins. Ríðandi menn með farangur vekja athygli vinnandi fólks á Halldórsstöðum þegar þeir fara framhjá „fólki í heyskap, körlum og konum, sem starir á okkur niður að Skjálfandafljóti.“ Lestin staðnæmist við árbakkann, gegnt Lundarbrekku. Þar reyna Jón og vinnumaðurinn vaðið sem reynist of djúpt fyrir kofortin. Þeir finna ákjósanlegri stað neðar í ánni til að komast yfir sem þó reynist vera mesta dýpi sem hestarnir hafa þurft að glíma við í ferðalaginu hingað til. Auk þess sem áin er breið og árbotninn erfiður yfirferðar. Morris kveikir sér í pípu til að róa taugarnar áður en haldið er yfir Skjálfandafljótið en allt fer þetta á besta veg, menn og málleysingjar komast yfir á austurbakkann, heilu og höldnu.

Lundarbrekka iðar af lífi þegar fjórmenningarnir ríða í hlað. Konur, karlar og heill hópur af börnum eru við leik og störf. „Skyldi vera hægt að kaupa spæni hér“ hugsar Morris í þann mund er Marteinn Halldórsson, 33 ára bóndi í Lundarbrekku, kemur gangandi niður túnið sunnan og ofan við bæinn. Jón söðli hugsar sér gott til glóðarinnar og laumar sér frá til að gægjast inn í kirkjuna. Hann opnar kirkjudyrnar og það fyrsta sem blasir við er altaristafla, máluð af Arngrími, sjálfmenntuðum málara frá Skörðum í Reykjahverfi. Lengra kemst Jón ekki því kaffisopi býður nú ferðalanganna inn í stofu í boði bóndans.

Inn í bænum hitta þeir húsfreyjuna Kristínu Jónsdóttur, 30 ára og börn þeirra tvö sem koma hlaupandi í átt að bænum, yfir sig spennt að fá að hitta ferðamennina. Halldór sjö ára stingur höfði varlega inn um dyragættina eins og til að kanna hvort honum sé óhætt að ganga inn. Í humátt á eftir kemur Kristbjörg níu ára. Kristbjörg er jafngömul May. Morris bægir frá erfiðum hugsunum og beinir athyglinni þess í stað að stofunni í Lundarbrekku. „Þetta var snyrtileg stofa með ansi huggulegri lokrekkju – hillu fyrir bækur inni í rúminu.“ Fljótlega klárast úr bollunum og tímabært að halda upp á Mývatnsheiðina. Sólin skín og ekki skýhnoðri á lofti þegar Marteinn fylgir þeim úr hlaði. „Sjáið þið, hér er lundurinn sem bærinn dregur nafn sitt af“ kallar hann þegar þeir ríða upp bratta og grýtta brekku ofan við bæinn. Fyrr en varir hafa þeir útsýni yfir dali, fjöll og jökla. Þeir ríða framhjá tjörn og þar með lýkur Marteins þætti Halldórssonar. Hann kveður Morris og kompaní og snýr aftur heim í heyskap.

Tvö skáld kveðja dalinn fyrir fullt og allt. Annað er ríðandi og nálgast Mývatnssveit ásamt vini og tveimur leiðsögumönnum. Er gjarnan kallað „enska skáldið“. Hitt er um borð í skipi á leið til Ameríku með foreldrum frá Mýri og verðandi eiginkonu frá Mjóadal. Mun það síðar fá heitið „Klettaskáldið“.

Framhald…

William Morris 1870 (tv) & Charles Joseph Faulkner 1857

Jón söðli (tv) & Jón og Sigurbjörg í Mjóadal

Bæjarstæði Mjóadals. Mynd: Fornleifastofnun Íslands 2016

Frá vinstri: Helga Sigríður Jónsdóttir, Stefán G. Guðmundsson, Jón (yngri) Jónsson

Mýri í Bárðardal

Þennan spón eignaðist Morris á Íslandi. Er þetta kannski spónn frá Ingjaldi á Mýri? Mynd: William Morris Gallery

Halldórsstaðir 1868. Málverk eftir Arngrím Gíslason málara

Lundarbrekka í Bárðardal um aldamótin 1900. Mynd: Minjasafnið á Akureyri, fengin af Sarpi

Morris-fjölskyldan 1874. Frá vinstri: Georgina Burne-Jones, May, William, Jane og Jenny Morris

Frá Mjóadal, framhjá Íshólsvatni í átt að Mýri

Mýri, Halldórsstaðir & Lundarbrekka

Viðaukar:

Kristján fótalausi – grein í Fálkanum 18. janúar 1961

Þorsteinn Jónsson frá Hamri skrifar

Á einhverjum bænum í Bárðardalnum skreiðist einkennileg vera um baðstofugólfið. Ekki er laust við að gestum og gángandi bregði í brún og kenni jafnvel nokkurs uggs, þegar þeir eru leiddir til sætis í námunda við hana. í Ijós kemur þó að vera þessi er maður; og þótt hann virðist ekki frýnilegur ásýndum, má sjá að börn hjónanna una vel leikjum við hann. Hann fer sérkennilega höndum um leggi þeirra og völur, því hann er fíngralaus. Og hann leiðir börnin ekki við hönd sér né setur þau á hnéð því hann er fótalaus. Hins vegar lætur hann þau skríða upp á bak sér og hafa sig fyrir reiðskjóta um þvert og endilángt gólfið eftir vild sinni; og hjalar við þau: kalla — séuffa — jaffa — nuff.

Þá — en aðeins þá — er rödd hans mjúkleg og nærgætin. Hún er annars sterk og hörkuleg og í fullu samræmi við útlit og vöxt: þreklegur maður, sem eitt sinn var hár vexti, höfuðstór með mikið skegg, sem nær upp undir augu. Hárið gróft og mikið leggst fram á lágt enni, og augnabrúnirnar eru hrikalegar og mjög loðnar, augun hvöss og liggja djúpt. Einna ferlegastur virðist maðurinn fyrir það að mikið vantar framan af nefi hans. Þar blasir við opið nasaholið.

Hann er klæddur vaðmálstuskum; og til að verja fótarstúfana kulda og hnjaski, vefur hann þá loknum kálfskinnsvefjum. Menn aumka hann. Flestum þykir hann hvimleiður nema litlum börnum. Kalla — stuffa — jaffa — nuff.

Þessi maður hét Kristján og fæddist snemma á öldinni sem leið, sonur Benedikts bónda í Heiðarseli á Bárðardalsheiði. Af strákapörum Kristjáns fóru snemma sögur; hann þótti með afbrigðum ódæll.

Þegar hann var milli fermingar og tvítugs, brá hann á sitt ráð og lagðist út.

Þetta var um vortíma og liðu svo nokkur dægur, að Kristján hélt sér uppi með því að hnupla matvælum á bæjum þegar fólk var í svefni um nætur.

Á Lundarbrekku bjó í þá daga Jón Sigurðsson, faðir Davíðs á Heiði og þeirra systkina, „hæfileikamaður, forn í skapi“. Einn morgun þetta vor geingu konur í Lundarbrekku til búrs að vanda sínum og urðu þá ummerkja varar, sem bentu til að þar hefði maður geingið um garða; og síðan hins að nokkuð kvikt virtist leynast þar undir stóru skyrkeraldi, og var Jóni bónda til vísað. Þreif Jón bóndi reipi, gekk að keraldinu og lyfti því; kom í ljós að þar undir sat Kristján Benediktsson í hnipri. Hafði hann orðið seinn fyrir þegar fólk rumskaði af nætursvefninum, og skotizt inn undir keraldið í flýtinum.

Jón bóndi lét sér ekki bregða, en batt hendur Kristjáns á bak aftur, brá utan um hann reipinu og dró hann síðan út á hlað; og þar á eftir segir sagan að Jón hafi tekið hest sinn, fest strák í tagl hans og riðið síðan í spreing með hann í eftirdragi heim til föðurhúsanna í Heiðarseli. — Hvað sem satt er í þessu, er lángt frá því að það sé eina dæmið um óþokkabragð af þessu tagi.

Ekki er nefnt hvernig Krietján var leikinn eftir þetta ferðalag, en Jón afhenti hann föður hans, Benedikt, með þeim ummælum, að betur skyldi honum verða lúskrað, ef hann færi aðra slíka för að Lundarbrekku. Ekki vita menn hvernig Benedikt varð við, en Kristján hugði ekki á útilegur eftir þetta. Kristján varð, er hann óx upp, afrendur burðamaður. Liðu nú nokkur ár, og næst kemur hann við sögu í vinnumennsku austur í Vopnafirði um miðjan þriðja tug aldarinnar og er þá fulltíða maður. Mjög var jafnan á orði haft, hve skapheitur hann var og ósvífinn í orðum og gerðum.

Í nágrenninu á æskustöðvum Kristjáns Benediktssonar ólst upp úng stúlka ásamt nokkrum systkinum sínum í föðurgarði. Hún hét Sigríður og var dóttir hjónanna Jóns Sigurðssonar og Rósu Sveinsdóttur, sem um og eftir aldamótin 1800 bjuggu á ýmsum bæjum þar um slóðir. Vafalaust hafa þau Kristján þekkzt í æsku, enda hafa þau verið á svipuðu reki; auk þess voru þau skyld að frændsemi.

Um það bil sem Kristján var í vinnumennskunni í Vopnafirði, fluttist þessi stúlka frá foreldrum sínum, sem þá höfðu búið að Láfsgerði í Einarsstaðasókn um lángt skeið, og réðist vinnukona að Illugastöðum í Fnjóskadal, þá 25 ára að aldri; það var vorið 1825.

Þar bjó þá landskunnur maður, Kristján Jónsson hreppstjóri, bróðir Bjarnar í Lundi. Segja má, að Kristján bæri ægishjálm yfir Fnjóskdæli í þennan tíma.

Að liðnu rúmu ári var Sigríður Jónsdóttir liðið lík. Þann 3. ágúst 1826 fannst þessi fátæka stúlka liggjandi í blóði sínu, stúngin með hnífi í brjóstið, í útiskemmu á hlaðinu á Illugastöðum.

Að yfirheyrslum og rannsókn aðstæðna loknum var niðurstaðan sú, að Sigríður hefði framið sjálfsmorð. Þar með er ekki sagt, að sá úrskurður hafi af almenníngi verið talinn fullgildur, því fram á þennan dag hafa menn grunað son Kristjáns hreppstjóra, Björn að nafni, um að hafa orðið Sigríði að bana; jafnvel var á orði haft, að hún hafi geingið með barni hans. Þessi grunur var þegar fyrir hendi að atburðinum nýskeðum. Frá máli þessu er ítarlega greint á öðrum stað, en nú víkur sögunni til frænda Sigríðar, Kristjáns Benediktssonar, þar sem hann er að störfum austur á fjörðum.

Kristján frétti lát Sigríðar austur og með hverjum atburðum það hafði til borið; fór hann að sjálfsögðu ekki varhluta af þeirri skýringu, er alþýðu manna var tömust.

Kom nú víkingurinn upp í Kristjáni, og er sagt að hann hafi í bræði sinni látið svo um mælt, að þessa verks myndi hann hefna og skyldi morðinginn engu fyrr týna nema lífinu. Víst er um það, að Kristján fór á stúfana og var ferðinni heitið til Fnjóskadals.

Fyrstu nóttina gisti Kristján á bæ einum undir Dimmafjallgarði.

Daginn eftir var hríðarveður svo mikið, að hann treystist ekki til að leggja á fjallgarðinn að svo stöddu. Bóndinn fór út til gegnínga að vanda þennan morgun, en Kristján hélt sig innanbæjar. Húsfreyjan var þar við störf sín og vék nú orðum að Kristjáni: sagði að varla væri honum nauðsynlegt að dvelja þar um kyrrt veðurtepptur, þar eð ratljóst væri; og mun ekki hafa verið hlýleg í máli. í það minnsta greip Kristján berserksgángur við eggjun þessa. Hann brá við hart og hljóp út í hríðina, sem þá var með versta móti. Frost var og mikið og grimmt.

Æddi hann nú beint af augum á fjallgarðinn og réði því ágizkun ein, hvort hann fór rétta leið eða ekki. Gekk hann nú lánga hríð unz nátta tók. Þá var hann mjög þrekaður orðinn og hugði réttast að láta fyrir berast um nóttina, lagðist fyrir í skafli norðan í móti — og er eftir honum haft, að svo hafi hann þá verið reiður, að hann skoraði á djöfulinn að koma og sækja sig.

Hversu leingi Kristján lá í skaflinum vita menn ekki. En þrem eða fjórum dögum síðar gekk fjármaður frá Grímsstöðum á Fjöllum fram á hann, og má nærri geta, að heljarmanninum var allmikið brugðið. Kom smalinn Kristjáni til Grímsstaða, og þar sem ekki var um læknishjálp að ræða, eins og á stóð, tók Grímsstaðabóndi að sér að veita honum þann umbúnað er þurfa þótti. í fyrstu var honum hjúkrað af beztu getu heimilisfólksins, en svo kalinn var hann, að bóndi þurfti að taka af honum báða fætur um mjóaleggi og alla fíngurna, Limirnir voru mjög teknir að úldna þegar bóndi hóf aðgerðina. Fótleggina tók hann af honum með viðarsög, en fíngurna lagði hann á fjöl og hjó þá af með sporjárni. Þótti furðu gegna, að Kristján skyldi komast lífs af eftir svo mikið kal og þar á ofan aðgerð sem þessa. Hann náði fullri heilsu að öðru leyti en limamissinum.

Auk þessara örkumla kól framan af nefbroddinum; sá inn í nashol hans eftir þetta, og var það mikið andlitslýti.

Kristján lá nú á Grímsstöðum unz hann þótti svo heill orðinn sem mögulegt var.

Kristjáni Benediktssyni auðnaðist ekki að hefna Sigríðar á Illugastöðum.

Hann var fluttur frá Grímsstöðum á sveit sína, Bárðardal, og innan hennar dvaldi hann þaðan af til dauðadags, á ýmsum bæjum.

Hann varð nú að skríða, hvert sem hann hreyfði sig og hann er maðurinn, sem var í upphafi þessarar frásagnar með úngviði klifrandi á baki sér: kalla — stuffa — jaffa — nuff.

Hann var nú sveitarómagi, — og hann var sagður ómaga hvimleiðastur. Sérstaklega var á orði haft hve skapstyggur hann var — við alla nema börnin.

Einginn skyldi halda, að Kristján væri hafður verklaus; hann kembdi og spann hrosshár, fléttaði reipi, malaði korn. Þess er og getið, að hann starfaði nokkuð utanhúss, og er athyglisvert að í því efni muna menn einn starfa fram yfir allt annað: grjótburð. Var til þess tekið, hversu stór björg hann gat fært í hrúgur, því afl hans var mikið, svo fremi að hann kæmi því við, eins og hann var á sig kominn. Mönnum væri hollt að gera sér í hugarlund þennan farlama vesalíng starfa sem grjótpál í þágu húsbændanna – og að hugleiða þann vitnisburð um vinnubrögð og atlæti á nítjándu öld.

Sumsstaðar þótti Kristján svo leiður, að á vetrum var hann látinn halda sig í fjósbás, þar eð hann þótti óhæfur innan um annað heimilisfólk.

Víst er, að m.a. dvaldi hann á þessum bæjum nokkra hríð: Svartárkoti, Víðikeri, Bjarnastöðum, Lundarbrekku, Sigurðarstöðum, Mýri, Stóruvöllum.

Hann var almennt kallaður Kristján fótalausi. Sumir kölluðu hann líka nuff eftir hjali hans við vini sína, börnin.

Kristján var styggur í tali og komst þá oft hnyttilega að orði.

Eitt sinn var í ráði að hann flyttist að Mýri. Spurði þá einhver, hvort hann hlakkaði ekki til dvalarinnar þar. Karl svaraði með drynjandi rödd:

Ég hlakka ekki fyrr en ég smakka.

Kristján var mikill matmaður og gegndi furðu hve miklu hann torgaði. Eitt sinn, er rætt var um mat og fæðutegundir, sagði hann:

Aldrei hefur mér orðið bumbult af neinum mat nema arnarkjöti og hrossafloti við.

Sagt var, að Kristján væri svo næmur í fíngrastúfunum, að hann gæti tekið upp með þeim nál af gólfi. Einnig er sagt, að hann gæti fest höndunum upp um bita og „barið hrúta“, sem kallað var. Þótti þetta sérstætt um svo farlama mann.

Kristján var ekki frýnilegur, ef hann reiddist, enda munu fáir hafa orðið til að sýna honum hrekki; þó gat slíkt komið fyrir. Þegar hann var eitt sinn á Stóruvöllum, var þar í heimili Þorgrímur nokkur Laxdal, sonur Gríms bóksala á Akureyri. Hann var stríðinn og mesti skelmir. Eitt sinn gekk Kristján þarfinda sinna utanhúss, sem oftar. Veitti Þorgrímur honum þá eftirför, réðist að honum þegar verst stóð á og hugðist fella hann á bak aftur. Auðnaðist Kristjáni þó að ná til hans, og neytti hann þá handleggjanna ótæpilega, hélt Þorgrími föstum, tókst að leggj a hann undir og tók á honum óblíðum tökum. Veittist Þorgrímur ekki að karli eftir það.

Vinnumenn á Stóruvöllum fræddu Kristján um að jörðin væri hnöttótt. Við því brást hann illa og hélt þá vera að gera skop að sér. Loks spurði hann:

Því er þá kyrr mjólkin í trogunum, vatnið í fötunum og hlandið í koppunum?

Stundum kom það fyrir, þegar Kristján var aldraður orðinn, að hann virtist bljúgur. Lét hann þá í veðri vaka að ófarir sínar allar væru refsing frá guði fyrir ósvífni sína fyrr á árum. Hann heyrðist og stöku sinnum biðja fyrir sér.

Kristján var síðast á Sigurðarstöðum í Bárðardal; þá bjó þar Jón Jónsson frá Baldursheimi. Þar andaðist þessi hrakti maður fjörgamall 1887. Segja má, að þá fyrst hafi lokið hríðarferli hans á Dimmafjallgarði.

Mjóadals-Jóna – grein í Fréttabréfi Ættfræðifélagsins í október 2008

Sýnishorn úr ábúendatali Jóns Aðalsteins Hermannssonar. Skáletraðar setningar eru frá Jóni Aðalsteini.

Mjóadals-Jóna fœddist í Bárðardal í Þingeyjarsýslu. 19. nóvember 1830. Hún hét Jóna Jónsdóttir, var seinna meir kölluð Mjóadals-Jóna. Foreldrar hennar voru Jón Jónsson. Jónssonar ríka á Mýri (f. 1798) og kona hans Aðalbjörg Davíðsdótúrfrá Stóruvöllum, (f. 1799) Indriðasonar. Þau hjón áttu alls 13 börn 3 dóu ung. Jóna var sjöunda barn foreldra sinna.

A þessu heimili [Mjóadal] er Jóna Jónsdóttir alin upp. Miklir erfiðleikar ganga yfir Mjóadalsheimilið er Jóna systir Jóns bókbindara, fœdd í Mjóadal 1830, verður vitskert um þrítugt árið 1860 (Veturinn 1859/1860 eftir Blóðvetur). Hún dvaldist eftir að fólk hennar fer vestur 1873 á Jarlsstöðum og til dánardags 3. maí1899.

Foreldrar Mjóadalssystkina Jónu og Jóns bókbindara fara ekki til Vesturheims, faðir þeirra er á Eyjardalsá til dánardœgurs 1882 hjá Guðnýju, systur Guðmundar föður Stefáns G. skálds, og Jóni bónda Ingjaldssyni, (hann var Mývetnskur). Jón eldri varþó líklega fyrst húsmaður í Mjóadal hjá Pétri Péturssyni er bjó þar næstur á eftir Jónsfeðgunum og Gísla er telst ábúandi líka í Mjóadal 1873.

Fjölskylda Jóns yngra flyst til Vesturheims 1873. Árið sem Jón eldri deyr á Eyjardalsá, 1882, fær Jón bókbindari sendan arf eftir föður sinn rúmlega 70 ríkisdali og nœgir ríflega fyrir sáðvél en hún kostaði 60 dali (sýnir hvað upphæðin var verðmæt, alls komu 223 dalir vestur, arfur til þriggja systkina, líklega hafa hin fjögur er bjuggu í Vesturheimi verið búin að fá sinn hluta af arfi foreldra sinna greiddan áður.)

Systkinin frá Mjóadal sem upp komust og eru á Íslandi, önnur en Jóna, eru Davíð á Stórulaugum og Kristján á Birningsstöðum og hjá honum deyr móðir Jóns, þá á Kambsstöðum, 1879. Frá þeim eru margir afkomendur á íslandi.

Þau systkin sem til Vesturheims fóru, auk Jóns bókbindara, voru Guðný, Herdís, Aðalbjörg, Benedikt, Gísli og Guðfinna, hún giftist ekki og var oft sjúklingur. Jón bróðir hennar fer eitt sinn úr Mjóadal til Akureyrar eftir meðulum handa Guðnýju, var viku í ferðinni en meðulin komu að engu gagni. Vert er að geta þess að Gísli frá Mjóadal tók upp nafnið Dalmann og Benedikt nafnið Bárðdal.

Litlatunga í Bárðardal tengist sögu Jónu Jónsdóttur með einum eða öðrum hætti. Sú jörð var í eigu Mýrarmanna um og upp úr 1800 og hefur líklega verið aumasta kotið í Bárðardal, það er það alla vega 1712. Lýsing Jarðabókarinnar á Litlutungu 1712 er: Jarðardýrleiki 5 hundruð (Mýri var 16 hundraða jörð). Landsskuld 30 álnir nú, en 50 áður (sem sýnir að jörðinni hrakar ört). Betalast með fiskitali í kaupstað. Leigukúgildi 1 og hálft nú og nœst liðið ár, áður tvö. Leiga betalast í smjöri heim til umboðsmans innan héraðs. Kvaðir öngvar. Kvikfé 1 kvíga að fyrsta kálfi, 31 œr, 3 sauðir tvœvetrir og eldri, 9 veturgamlir, 18 lömb, 2 hestar, 1 geit. Fóðrast kann 1 kýr laklega.

Fram kemur hjá Jóni „í Ameríku“, Jóni Jónssyni er fór til Vesturheims 1903, að Jón eldri í Mjóadal, faðir Jónu, hafi átt Jarlsstaðina og gefið Ljósavatnshreppi jörðina með því skilyrði að Jóna verði þar til æviloka. En frá því hún geðbilast um 1860 var hún á fleiri bæjum til dæmis á Stóruvöllum, Halldórsstöðum, Jarlsstöðum og Mýri.

Mjög er hæpið að tala um að Jóna hafi verið niðursetningur eða hreppsómagi, þar sem Jarlsstaðajörðin er gefin sveitarfélaginu hennar vegna. Vel má halda því fram að hún hafi átt Jarlsstaði. A Jarlsstöðum var byggt afhýsi austur úr baðstofunni þar sem hún var lokuð inni er hún fékk köstin, þar var fjós undir þannig að sœmilega hlýtt hefur verið. Þar deyr hún 1899.

Aðdragandinn að geðbilun Jónu er margvíslegur; Vitað er að ungur maður, lagði hug á Jónu, en þau fengu ekki að eigast, segir sagan. Ekki er nú Ijóst hve mikinn þátt þetta hefur átt í geðbilun Jónu, hann getur hafa verið mikill. Maðurinn hefur líkast til heitið Páll og verið Jóhannsson, var hann frá Geitafelli einn af mörgum systkinum en oft kenndur við Litlutungu. Hann var vinnumaður í Bárðardalnum. Er hann fékk ekki Jónu kvœntist hann Herdísi Eiríksdóttur í Litlutungu 1. desember 1860, 23 dögum áður en Jóna verður brjáluð. Tíðindin um giftingu Páls og Herdísar þurfa ekki að hafa borist Jónu til eyrna fyrr en á aðfangadag jóla.

Valdimar eldri sonur Páls og Herdísar fœðist í Fótaskinni 14. mars 1861, Tryggvi bróðir hans í mars 1863, og þau hjónin Herdís og Páll deyja í ágúst og september það ár með hálfs mánaðar millibili. Það er þá, sem þeir brœður eru teknir til fósturs í Litlutungu og eftir það er Tryggvi í Litlutungu af og til.

„Aðalbjörg Jósepsdóttir, Þórarinssonar, var vinnuhjú á Mýri, en hún var flogaveik og fékk ægileg köst, braut hún þá allt sem hún var með í höndunum en var annars dugleg og að Jón eldri í Mjóadal hélt „fullkomin vinnukona”. Var greitt hátt meðlag með henni af sveitarsjóð og öfundaðist Jón í Mjóadal yfir þeim peningum er bróðir hans á Mýri fékk í meðlag. Hann falaðist eftir Aðalbjörgu og var hún flutt þangað”. Jón í Ameríku segir:

Móðir mín kvartaði yfir engu meira en sambúðinni við Aðalbjörgu Jósepsdóttur. Hún svaf í rúmi rétt við húsdyr hennar. Og enn segir: „sinn þátt hefur Aðalbjörg vafalaust átt í lömun og heilsu Kristbjargar, en Kristbjörg var systir Jóns í Ameríku, giftist aldrei þar sem kærastinn hennar dó um það bil er þau trúlofuðst“. Jón í Ameríku segir; „Kom það í hlut Jónu að vera yfir henni er hún fékk flogaköstin, voru þau svo ægileg að allir aðrir flúðu úr bænum“.

Hermann Jónasson segir: „Þá var Jóna nálægt þrítugu var hún alllengi látin vera yfir geðveikum eða brjáluðum kvenmanni. Gekk hún við það svo nærri sér, með vökum og andlegri þreytu, að hún brjálaðist sjálf‘.

Og Jón í Ameríku segir; „Svo undir húslestri Jón Vidalíns á jólanótt, „ reiðilestri“ er sumir kalla, brjálaðist Jóna“.

Ung kona, er sér jafnt og þétt á eftir systkinum sínum á brott, gengnum flestum í hjónaband, situr eftir, hún fœr ekki að eiga manninn sem hún vildi 1853. Hann er svo vinnumaður á nœsta bœ þrjú ár í viðbót og giftist annarri, og á með henni barn… Móðir hennar útslitin af vinnu og barneignum og systirin á heimilinu veikburða sökum einhvers sjúkleika. Blóðveturinn nýafstaðinn og gestkomur í Mjóadal trúlega, fyrst og fremst bundnar við smalanir haust og vor. Og svo hafnar hún bónorði Þórarins Þórarinssonar á Veigastöðum 1854.

Jón yngri í Mjóadal skrifar í dagbók sína þegar hann er bóndi á Jarlsstöðum 1861 til 1869 (dagbókarhöfundurinn). Dvaldist Jóna hjá honum á Jarlsstöðum:

„hefur legið hér í brjálsemi síðan hún kom, sem sýndist þó áður vera að mestu jafngóð, og hefur faðir minn verið hér á meðan í rúma viku. A þriðjudaginn í 3.v.s. kom Ásmundur á Stóruvöllum, og þá var farið með hana“.

En oft kemur Jón á Mýri í heimsókn til hennar á seinni Jarlsstaðaárum hennar og þá telur Jón að brjálsemin hafi alveg verið horfin og hún í góðu andlegu jafnvœgi. Fékk Jóna góðan félagsskap síðustu árin er fjölskylda Jóns Þorkelssonar flytur í Jarlsstaði úr íshóli 1897.

Hermann Jónasson heimsækir hana líka á þessum Jarlsstaðaárum. Hann kemur óvænt í baðstofuna og Jóna þekkir hann strax þó rokkið væri og heilsar honum glaðlega segir; „Sæll og blessaður Manni minn“. Þorbjörg Arnadóttir frá Skútustöðum skrifar leikritið „Draumur Dalastúlkunnar“ sem kemur út í bókarformi 1951. Leikritið er um Jónu Jónsdóttur í Mjóadal. Þar lætur hún Jónu brjálast á jólanótt vegna þess að Tryggvi kærastinn hennar kemur í heimsókn og er þá stórslasaður, hafði hrapað í gljúfrunum við Mjóadalsá og deyr um kvöldið.

Þetta gerðist ekki þannig, heldur finnst mér að þarna sé íað að því, að Mýrarmenn hafi komið í veg fyrir að (Páll) Tryggvi færi í heimsókn í Mjóadal og þar með svikið Jónu. Og þeir komu í veg fyrir frekari samdrátt þeirra. Og er það rétt því Páll er einmitt vinnumaður á Mýri árin 1857 til 1859. En engin vinátta var á millum Mýrar og Litlutungufólks.

Það kemur fram hjá dagbókar-Jóni bróður Jónu að:

„Jónas á Veigastöðum kemur í Mjóadal haustið 1854 í bónorðsför fyrir Þ.“ Það mun hafa verið Þórarinn Þórarinsson mágur Jónasar er bjó á móti honum á Veigastöðum og er ókvæntur.

Er Jónas kenndur við Sigluvík, hann var við barnakennslu í Mjóadal árið 1853 alls í 5 vikur og hefur vel þekkt Jónu. Þessu bónorði er ekki tekið og af hverju skildi það vera? Auðvitað vegna þess að Jóna hefur alltaf œtlaði sér að bíða eftir rétta manninum (Tryggva í Litlutungu) það er Páli Jóhannssyni.

Nú kemur það í Ijós að Páll Jóhannsson er vinnumaður á Halldórsstöðum 1851. Þá hafa þau Jóna kynnst, og Páll ekki þótt hæfur tengdasonur í Mjóadal. Svo er hann aftur vinnumaður í Bárðardalnum og það á Mýri 1857 til 1859 í þrjú ár og ekki hefur heldur gengið að Jóna mœtti eiga hann þá, nú er hann líka búinn að einast barn með annarri konu, vinnukonu á Einarsstöðum, en þar var hann í eitt ár vinnumaður. Upp úr því tekur hann saman við Herdísi í Litlutungu, þar er ekki andstaða við kvonfangið.

Þá er maðurinn endanlega tapaður Jónu. Og Jóna hefur líklega aldrei séð eða kynnst manninn er bað hennar, Þórarni.

Það hefur líka spilað inní að faðir hennar hefur ekki viljað missa hana af heimilinu. Aðalbjörg móðir Jónu er fœdd 1799. Er því sextug 1859 og búin að fœða 13 börn, orðin útslitin kona. Jóna hefiir líka verið í miklu uppáhaldi hjá föður sínum, aðrar systur hennar eru giftar að heiman nema Guðfinna sem er sjúklingur.

Þá er þetta allt safnast saman bilar geðheilsa hennar og allt brestur, á jólanótt, líklega 1859 eða 1860, þá er hún 29 ára gömul eða þrítug. Hermann Jónasson (þá unglingur á Mýri) varð mikill vinur Jónu þegar hún var á Mýri, en þangað var hún flutt í böndum veturinn 1864. Þá er Hermann 7 eða 8 ára gamall. Hann sagði að Jóna hefði verið talin skarpgáfuð, þrekmikil og einkar efnileg í öllum greinum.