Grenndargralið

Upp á síðkastið hefur Grenndargralið sagt frá gömlum bókum sem orðið hafa á vegi þess við rannsóknir á sögu heimabyggðar. Sérstaða bókanna, fyrir utan virðulegan aldur, felst í áhugaverðum og raunar einstökum áritunum sem í þeim leynast. Má t.d. nefna bók í eigu Fjölnismannsins Tómasar Sæmundssonar sem hann fékk að gjöf frá Joseph Paul Gaimard, árituð af gefandanum á Breiðabólstað árið 1836. Annað dæmi er bók sem málfræðingurinn og Íslandsvinurinn Rasmus Christian Rask áritaði og gaf þáverandi amtmanni Stefáni Thorarensen þegar hann heimsótti hann á Möðruvelli í Hörgárdal árið 1814.

Gralið hefur nú fundið aðra bók með áritun Rasmus Rask, á sama stað og hina fyrri þ.e. í kjallara Amtsbókasafnsins á Akureyri. Bókin Dansk Retskrivingslære (stytting á lengri titli) kom út árið 1826 og eins og í tilfelli fyrri bókarinnar er Rask höfundur. Umrætt eintak af Dansk Retskrivingslære er áritað af Rask sama ár og það kom út og er stílað á þáverandi amtmann á Möðruvöllum, Grím Jónsson.

Grímur „Johnsen“ eins og hann sjálfur skrifaði nafnið sitt, sigldi til Danmerkur árið 1805 þar sem hann bjó í tæpa tvo áratugi. Hann stundaði nám við Hafnarháskóla, varð foringi í danska hernum og bæjarfógeti í bænum Skælskör á Sjálandi. Á þessum tíma kynntist hann Rasmus Rask og á milli þeirra tveggja skapaðist góð vinátta. Þáverandi amtmaður í Norður- og Austuramti, Stefán Thorarensen, lést vorið 1823. Grímur var skipaður amtmaður frá og með árinu 1824 og settist hann að ásamt fjölskyldu sinni í amtmannsbústaðnum á Möðruvöllum í Hörgárdal. Eitt af hans fyrstu verkum sem amtmaður var að stofna Eyfirska lesfélagið árið 1825 að undangenginni beiðni um að koma á fót lestrarfélagi.

Þegar Rasmus Rask áritaði eintakið sem hér er til umfjöllunar, var hann orðinn formaður í Hinu konunglega norræna fornfræðafélagi sem hann átti jafnframt þátt í að stofna. Heilsu hans fór hrakandi á næstu árum. Hann lést úr berklum árið 1832. Grímur var ekki búinn að vera lengi í embætti þegar honum barst bókin að gjöf frá sínum gamla vini í Danaveldi. Og þegar Rask mundaði pennann voru ekki nema níu mánuðir liðnir frá því að slokknað hafði í glóðum amtmannsbústaðarins sem brann til kaldra kola. Amtmannsfjölskyldan slapp ósködduð frá brunanum að öðru leyti en því að Grímur hlaut brunasár í andliti og mikið af eigum fjölskyldunnar og amtsins varð eldinum að bráð. Brunans á Möðruvöllum 7. febrúar 1826 er ekki síst minnst vegna frækilegs afreks Baldvins Einarssonar ritara Gríms og síðar eins af upphafsmönnum sjálfsstæðisbaráttunnar á Íslandi. Hann bjargaði sér naumlega undan eldglærunum með því að kasta sér út um glugga á nærbuxunum einum. Baldvin lést í Kaupmannahöfn sjö árum síðar af völdum brunasára. Grímur gegndi embætti amtmanns til ársins 1833 og aftur frá 1842 þar til hann lést á Möðruvöllum árið 1849. Fræg er svokölluð Norðurreið Skagfirðinga sem riðu að heimili amtmanns í maí 1849. Komu þeir til að krefjast afsagnar Gríms. Þá var Grímur orðinn fársjúkur maður svo ekkert varð af fundi hans og bændanna úr Skagafirði. Grímur lést á heimili sínu í júní 1849.

Áritun Rasmus Rask til Gríms Jónssonar (í lauslegri þýðingu Gralsins) í bók þess fyrrnefnda Dansk Retskrivingslære:

Hávelborni

Hr. Amtmaður Gr. Johnsen

Með hæstri virðingu og vináttu

Kaupmannahöfn 7. nóvember

1826 frá

höfundinum

Að lokum er gaman er að velta vöngum í niðurlagi þessarar umfjöllunar, í ljósi þess hvenær Rask áritaði bókina og hvernig samgöngum var háttað á 19. öld. Var bókin kannski um borð í skipi á leiðinni til Íslands á sama tíma og Grímur var að leggja drög að stofnun Amtsbókasafnsins á Akureyri sem svo raungerðist í apríl 1827? Getur verið að Grímur hafi gluggvað í bókina í maí, um það leyti sem konungur ákvað að reisa nýjan amtmannsbústað úr steini á Möðruvöllum á grunni rústanna frá brunanum 1826? Er hugsanlegt að Grímur hafi lesið bókina á meðan nýi amtmannsbústaðurinn, sem svo síðar fékk nafnið Friðriksgáfa að tillögu Gríms, reis af grunni? Ekki er einfalt að svara slíkum spurningum enda eru þær meira hugsaðar til hugleiðingar. Enn flóknara er að rekja feril bókarinnar frá því að Rasmus Christian Rask áritaði hana, níu mánuðum upp á dag eftir að heimili Gríms brann, og þar til hún dúkkar upp á Amtsbókasafninu 200 árum síðar. Þó er víst að hún var ekki inn á heimili amtmanns vorið 1874. Þá brann Friðriksgáfa til kaldra kola.