Grenndargralið

Amtmannssetrið Friðriksgáfa á Möðruvöllum í Hörgárdal hefur heillað söguáhugafólk og veitt listamönnum innblástur í 150 ár. Frederiksgave var gjöf Friðriks VI. Danakonungs, reist árið 1829 en brann til kaldra kola vorið 1874. Telja verður harla ólíklegt að hlutir sem eitt sinn tilheyrðu Friðriksgáfu komi í leitirnar úr þessu, í ljósi umfangs eldsvoðans og tímans sem liðinn er. En lengi er von á einum. Við athuganir í geymslu Menntaskólans á Akureyri fannst gömul bók með áritun sem rekja má til hins sögufræga amtmannsbústaðar. Grenndargralið segir sögurnar á bak við bókina og reynir að komast að því hver er ábyrgur fyrir hinni dularfullu áritun. Við sögu koma héraðslæknir, fátækur skrifari og vel stæð amtmannshjón, umboðsmaður klausturjarða og dauðvona eiginkona hans.

Eggert Gunnarsson var fæddur í Laufási við Eyjafjörð 23. júlí 1840. Hann var yngri bróðir Kristjönu amtmannsfrúar á Möðruvöllum. Þegar hún flutti inn í Friðriksgáfu 1857 bjó Eggert hjá móður þeirra og stjúpa að Hálsi í Fnjóskadal. Eggert bjó um þriggja ára skeið í Friðriksgáfu hjá Kristjönu og Pétri, frá 1860 til 1863 sem útskýrir líklega kunningsskap hans við Svein Þórarinsson amtskrifara. Sumarið 1862 ferðuðust þeir mágar Eggert og Pétur saman til Kaupmannahafnar þar sem amtmaðurinn dvaldi sér til heilsubótar. Milli þeirra skapaðist mikil og góð vinátta sem aldrei bar skugga á þrátt fyrir skapgerðargalla amtmannsins og á köflum leiðinlega framkomu hans við Kristjönu. Þáttaskil urðu í lífi Eggerts árið 1864 þegar Pétur gerði hann að umboðsmanni Munkaþverárklaustursjarða og Legatsjóðsjarða í Eyjafjarðarsýslu. Eggert sinnti starfinu til ársins 1882.

Háls í Fnjóskadal árið 1896. Teikning eftir Daniel Bruun.

Frá Möðruvöllum fór Eggert til bróður síns Tryggva á Hallgilsstöðum og var þar til ársins 1866. Þar gerðist hann ráðsmaður í fjarveru Tryggva sem dvaldist í Danmörku með eiginkonu sinni Halldóru Þorsteinsdóttur. Tryggvi og Halldóra voru jafnframt stjúpsystkin. Hún var lasburða og freistuðu hjónin þess að fá bót meina sinna í Kaupmannahöfn. Eftir vistina á Hallgilsstöðum keypti Eggert jörðina Espihól í Eyjafjarðarsveit. Um það leyti sem hann var að koma sér fyrir á nýja óðalinu kynntist hann Elínu Sigríði Ólsen. Elín var systir hins kunna háskólarektors Björns M. Ólsen, fædd að Þingeyrum í Austur-Húnavatnssýslu 11. júní 1848. Eftir að faðir hennar lést flutti hún með móður sinni að Stóruborg í Víðidal í Vestur-Húnavatnssýslu. Sextán ára gamalli Elínu er lýst svo í Eyfirðingabók Benjamíns Kristjánssonar sem kom út árið 1968:

„Hún var grannvaxin og liðleg í öllum hreyfingum, föllituð í andliti, með spor í höku. Hversdagslega var hún kát og glaðlynd, en skipti fljótt skapi. Yfir andlitinu hvíldi blíðlegur og barnslegur þokki, sem blandaðist glettni og fjöri. Komið gat það fyrir, að hún brysti skyndilega í grát, er hún kvaddi þá, sem henni þótti vænt um. Svo örar voru tilfinningar hennar.“

Fundum Elínar og Eggerts bar fyrst saman á heimaslóðum hennar þar sem hann var gestkomandi. Það var ást við fyrstu sýn, hún 18 ára en hann 26 ára. Ástarbréf sem gengu á milli þeirra haustið 1866 á meðan Elín sat í festum bera þess glöggt vitni. Í einu bréfanna skrifar Elín svo: „Hringurinn er alveg mátulegur. En blessaður láttu nú taka af þér mynd, áður en langt um líður. Mig langar svo mikið til að eiga mynd af þér.“

Eggert og Elín. Myndin af Eggerti er tekin af ljósmyndaranum Christian Rasmus Neuhaus á ljósmyndastofu hans í Kaupmannahöfn. Er þetta myndin sem fylgdi Elínu í gröfina sbr. dagbók Sveins Þórarinssonar eða er hún tekin seinna? Hér er ef til vill komin myndin sem Elín bað um af sínum heittelskaða í bréfi haustið 1866. Uppruni myndarinnar af Elínu er óljós. Hún birtist í Eyfirðingabók Benjamíns Kristjánssonar.

Ekki leið langur tími þar til Eggert og Elín festu ráð sitt. Brúðkaup þeirra fór fram 12. júlí 1867 að Stóruborg. Margt góðra gesta mætti til veislunnar sem var hin veglegasta. Meðal brúðkaupsgesta voru Tryggvi bróðir brúðgumans, Þórunn dóttir Péturs Havsteen og Benedicte Arnesen Kall, þekkt skáldkona frá Danmörku sem kom sérstaklega til að hitta Eggert og annað skyldfólk hennar af Briem-ættinni. Áttu þær Benedicte og Elín góðar samverustundir á meðan dvöl þeirra dönsku stóð sumarið 1867. Amtmannshjónin á Möðruvöllum, Pétur og Kristjana mættu ekki til veislunnar. Eftir brúðkaupið að Stóruborg hófust hveitibrauðsdagar á Espihóli. Eggert og Elín voru ástfangin upp fyrir haus og lífið blasti við þeim. Eggert var stórhuga, búskapurinn á Espihóli þandist út og hann hafði stóran hóp vinnufólks á sínum snærum. Í þeim hópi var ungur og efnilegur piltur frá Möðruvöllum í Hörgárdal, Jón sonur Sveins Þórarinssonar amtskrifara. Nonni var snúningspiltur á Espihóli í tæp tvö ár frá hausti 1867.

Mynd af Espihóli, tekin um 1895-97. Myndin sýnir bæinn að öllu eða mestu leyti eins og hann leit út á búskaparárum Eggerts og Elínar til ársins 1869.

Ungu hjónunum á Espihóli fæddist dóttir í maílok 1868. Hún var skírð Valgerður Ingunn. En nú voru blikur á lofti. Eftir erfiða meðgöngu fór að bera á dularfullum veikindum hjá Elínu og ekki var til bóta að Eggert var mikið að heiman í tengslum við fjölmörg störf sem hann tók sér fyrir hendur. Þórður héraðslæknir reyndi að sefa sorgir og þjáningar húsfreyjunnar ungu með reglulegum heimsóknum. Elín skrifaði bréf til Eggerts í júní, nokkrum dögum áður en hún fagnaði tvítugsafmæli sínu:

„Elsku bezta hjartað mitt. Svoleiðis er nú mál með vexti, að ég fékk boð frá Rósu (í Öxnafelli, ljósmóðurinni) svolátandi, að þessi seini bati minn gæti komið af því, að engin mjólk hefði komið í brjóstin, og ráðlagði hún mér því að fara til læknis og spyrja ráða í því efni. Þú getur talað um þetta við hann, ef þér sýnist, og fel ég þér það alveg, elskan mín. Okkur jómfrúnum þínum líður við það sama að mestu leyti nema hvað litla dóttirin er búin að fá dálítið kvef, en ég vona að það geti ekki verið mikið hættulegt. Ég skal reyna að bera mig karlmannlega þangað til þú kemur, hvernig sem það tekst, og á nú líka von á þér á fimmtudaginn. Þú munt muna eftir tvítuga kappanum þínum![…]. Guð leiði þig farsællega í faðm minn á ný.

Þín – þín fram í dauðann elskandi litla kona,

Elín.“ 

Óveðursský fóru nú að hrannast upp á Espihóli. Enn var óljóst hvað olli veikindum Elínar sem færðust í aukana og metnaðarfull búskaparáform Eggerts gengu ekki sem skyldi.

Opna úr dagbók Eggerts Gunnarssonar frá 1862. Bókin er varðveitt á Landsbókasafni Íslands Háskólabókasafni.

Eggert sat yfir Elínu um jól og áramót. Örvæntingafullur skrifaði hann læknum í von um ráðleggingar. Þórður lagði sín lóð á vogarskálarnar og ferðum hans að Espihóli fjölgaði jafnt og þétt eftir því sem veikindin ágerðust. Þann 3. janúar 1869 skrifar Sveinn Þórarinsson í dagbók sína;  „…í dag var læknirinn soktur handa konu Eggerts Gunnarssonar sem liggur rænulaus.“ Þórður gerði hvað hann gat til að bjarga lífi Elínar en hafði ekki erindi sem erfiði. Sveinn skráir í dagbókina þann 19. janúar: „Magnús á Espihóli sókti læknirinn, hafði Elín kona E. O. Gunnarssonar andast í fyrradag eptir sína löngu legu.“ Elín Sigríður lést sunnudaginn 17. janúar á heimili sínu, mánuði upp á dag áður en Chemische Briefe var árituð í Friðriksgáfu. Krufning leiddi í ljós að Elín þjáðist af hastarlegri lungnatæringu sem dró hana á endanum til dauða. Lungu hennar voru bólgin og skemmd og miltað illa farið. Ættingjar Elínar á Stóruborg glímdu margir hverjir við sömu veikindi.

Grunnteikning af Espihóli eftir Jónas Rafnar lækni. (a) bæjardyr (b) göng (c) tvíhólfa baðstofa (d) litla stofa (e) búr (f) eldhús (g) litla búr (h) klefi (i) stofa (j) skáli (k) skemma (l) smiðja. Í einhverju þessara rýma háði Elín baráttu gegn veikindum sem drógu hana til dauða 17. janúar 1869.

Sveinn amtskrifari var við útförina og lýsir henni, aðdraganda hennar og eftirmála með nokkuð ítarlegum hætti í dagbók sinni. Hefst frásögnin mánudaginn 1. febrúar; „…og undirbjó ferð mína framm að Espihóli á morgun í útfararveislu, ef veður leyfir.“ Daginn eftir fékk Sveinn lánaðan hest og reið ásamt hópi manna frá Akureyri að Espihóli í 15 gráðu frosti. Þar dvaldi hópurinn næturlangt í góðu yfirlæti að sögn Sveins. Elín var borin til grafar miðvikudaginn 3. febrúar í „sunnan golu, frostgrimd og bjartviðri.“ Margt var um manninn á Espihóli um morguninn og „öllum stórmannlega veitt.“ Því næst hélt presturinn húskveðju yfir líkkistunni opinni.

„…hafði Eggert látið í kistuna hjá líkinu gullkross, mynd sína og sálmabók í [skraut]bandi. Síðan var líkinu ekið framm að Grund, og gekk ég og margir aðrir þangað en sumir biðu. Þar fluttu þeir próf. D[aníel]. Halldórsson, sra Jón Thorlacius og sra Sigurgeir sína líkræðuna hver í kirkjunni og sra Þórður þá fjórðu við gröfina, sem var með stórum og sterkum trékassa utanum kistuna sem lokað varð utanum hana. Mér og fleyrum varð kalt mjög við gröfina. Eftir greftrunina fórum við allir að Espihóli og þáðum dýrðlega veizlu með púnsdrykk […] á eftir. Og var þar svo með 18 næturgestum um nóttina.“ 

Fimmtudagurinn 4. febrúar var heimfarardagur. „Við næturgestir sátum aptur í ríkmannlegri veizlu á Espihóli og héldum svo heimleiðis í hóp. Ég þoldi ekki að hristast á hestinum hafði sára pínu í bakinu Við komum við á Kjarna, Eggert og vestanmenn riðu með á Brunnáreyrarnar. Jón litli sonur minn á Espihóli gaf mér 1rdl [ríkisdal]. Sem hann fjekk fyrir hestapössun.“ Eggert og Sveinn hittust aftur rúmum tveimur vikum eftir jarðarförina. „19. febrúar 1869. Norðan gola, dimmt og þokufullt lopt. Eg var mjög lasin tók inn 2 morphinpillur til að geta haldið út við barnakennsluna, hafði 9 á skóla. Eggert Gunnarsson kom hér og conciperaði eg fyrir hann eitt bréf til Justitsministeriet.“

Elín Sigríður Ólesn hvílir í Grundarkirkjugarði í Eyjafirði. Með í hennar hinstu för var sálmabók, gullkross og mynd. Eggert sendi frænku sinni Benedicte Arnesen Kall bréf til Danmerkur með tíðindum af andláti Elínar sem setti saman sorgarljóð til minningar um góða vinkonu.

Sorgin knúði dyra á ný hjá Eggerti um vorið. Valgerður Ingunn var eins árs gömul þegar hún kvaddi í júní. Dagbók Sveins 13. júní 1869: „Eggert Gunnarsson kom að vestan, búin að þinga í Skagafjarðarsýslu, frétti hér að dóttir hans og einka barn hefði andast í nótt, hann kom hér við og reið heim.“ Valgerður litla var jarðsett hjá móður sinni í Grundarkirkjugarði. Eftir röð áfalla undi Eggert sér ekki á Espihóli, færði sig um set og hóf störf hjá  sýslumanninum í Skagafirði. Næstu árin var hann mikið á ferðinni jafnt innanlands sem utan og sinnti margvíslegum störfum. Hann var um tíma kaupstjóri á Akureyri, bóndi á Laugalandi í nokkur ár frá árinu 1876 þar sem hann beitti sér fyrir stofnun Kvennaskóla og alþingismaður 1875–1880. Hann vann að undirbúningi að stofnun Gránufélagsins og var annar tveggja sem áttu hvað stærstan þátt í stofnun Möðruvallaskóla. Hann var upphafsmaður Framfarafélags Eyjafjarðar og stóð fyrir samtökum til að ræsa fram Staðarbyggðarmýrar í Eyjafirði. Eggert dvaldi mikið í Reykjavík eftir 1880. Þar rak hann verslun og kom að stofnun ýmissa félaga m.a. Bresk-íslenska verslunarfélagsins. Hvort kenna megi óhóflegu álagi og djúpstæðri sorg um hvernig fór fyrir Eggerti skal ósagt látið. Hitt er víst að Eggert átti í fjárhagsvandræðum og stóð ekki undir fjárhagslegum skuldbindingum sínum. Örlög Eggerts eru óljós. Hann fór af landi brott árið 1884 og hvarf, líklega í Bandaríkjunum. Til hans hefur ekki spurst síðan.

Sumir úr hópi viðskiptavina Eggerts hugsuðu honum þegjandi þörfina þegar hann lét sig hverfa án þess að standa við skuldbindingar sínar.

Eggert Gunnarsson og Þórður Tómasson áttu í miklum samskiptum áður en kom að áritun Chemische Briefe í Friðriksgáfu 17. febrúar 1869. Þau samskipti komu ekki til af góðu en voru náin í ljósi aðstæðna. Eggert bar sterkar taugar til Friðriksgáfu og ekki ólíklegt að hann hafi lagt leið sína þangað eins oft og nokkur kostur var. Er hugsanlegt að aðkoma Þórðar í erfiðum veikindum Elínar um nokkurra mánaða skeið tengist bókinni með einhverjum hætti eða er það einskær hending að bókin er árituð mánuði upp á dag eftir andlát hennar? Líklega er um tilviljun að ræða.