main image

Varðveislumenn komnir á slóð skíðaherdeildar

Ljósmyndir og kvikmynd sem sýnir norska skíðaherdeild við æfingar í vetrarhernaði í Lögmannshlíð og við rætur Hlíðarfjalls í seinni heimsstyrjöldinni, varð tilefni leiðangurs árið 2018. Ætlunin var að gera tilraun til að rekja slóð norsku hermannanna út frá myndunum. Það reyndist þrautinni þyngri. Erfitt er að átta sig á kennileitum á myndunum þar sem hermennirnir ferðast um í snævi þöktum hlíðunum, svæðið er gríðarlega víðfeðmt og mörgum stöðum í hlíðinni svipar til hvers annars. Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan 2018 og leiðangrarnir skipta tugum. Fjölmargir gripir hafa komið í ljós og æfingabúðir setuliðsins efst í hlíðinni – við rætur Hlíðarfjalls – eru þekkt stærð í hópi Varðveislumanna minjanna, hópi áhugafólks um sögu, útivist og varðveislu minja.

Slóð norsku skíðaherdeildarinnar, frá bækistöðvum hennar nálægt Lónsbakka og upp í æfingabúðirnar í Hlíðarfjalli, hefur hins vegar verið ísköld þar til nú. Ýmsar tilgátur hafa sprottið fram um hvar nákvæmlega myndirnar eru teknar í Lögmannshlíð, hvar þeir ferðuðust um á skíðunum sínum, með hestana og hundana, berandi útvistarbúnað, tjöld, skotfæri, vélbyssur og riffla, matvæli, bjór og fleira. Leiðangrar VM hafa skilað sér í aukinni þekkingu á staðháttum og þannig hefur leitarsvæðið smám saman þrengst. Samanburður á gömlum og nýjum myndum varð til þess að von vaknaði um að lausn ráðgátunnar væri innan seilingar sem svo var staðfest í leiðangri nú í vikunni.

Hin nýja þekking leiðir eitt og annað áhugavert í ljós. Þannig virðist sem setuliðsmenn sem voru við æfingar í Hlíðarfjalli hafi sett upp tjaldbúðir víðar í hlíðunum ofan Akureyrar en áður var talið. Mögulega einhvers konar grunnbúðir þar sem nokkrir úr hópnum urðu eftir til að gæta hesta og hunda á meðan hinir fóru lengra upp eftir á skíðum, klæddir hvítum felubúningum og vopnaðir vélbyssum og handsprengjum. Myndirnar leiða enn fremur í ljós fleiri staði en vitað var um þar sem skotæfingar fóru fram. Þá fannst eldstæði ekki svo langt frá sem líklega má rekja til setuliðsmannanna. Varðveislumenn minjanna áætla að rannsaka staðina í sumar til að kanna hvort finna megi ummerki um tjaldbúðir og skotæfingar norsku hermannanna í Hlíðarfjalli og mögulega fleiri eldstæði.

Meðfylgjandi svarthvítar myndir eru fengnar af:

https://foto.digitalarkivet.no/fotoweb/archives/5001-Historiske-foto/?101=Island&fbclid=IwAR0IZLnh9nz6ZAoxIxCEUk-ffmC_zPu68yubJX8HIACYP7mfKm99stQXmzs

Koparlykillinn í Öxnadal – þjóðsaga eða sönn saga?

Á heimasíðu Minjastofnunar má nálgast lista af fornleifaskráningarskýrslum úr gagnagrunni stofnunarinnar. Í skýrslunum má finna upplýsingar um skráðar fornleifar (mannvistarleifar) í ólíkum sveitarfélögum vítt og breitt um landið. Skýrslurnar sem unnar eru af fornleifafræðingum og spanna tæplega 40 ára tímabil geyma mikið magn upplýsinga um hvar forfeður okkar stigu niður fæti áður en við komum til sögunnar. Forngripir (lausamunir) koma einnig töluvert við sögu. Ýmist eru frásagnir af gripum sem hafa fundist á umræddum stöðum og eru nú í öruggri vörslu minjayfirvalda eða sögusagnir um meinta dýrgripi sem ekki hafa fengist staðfestar. Varðveislumenn minjanna hafa um nokkurt skeið skoðað fornleifaskráningarskýrslur úr heimabyggð.

Í Fornleifaskráningu í Öxnadals- og Skriðuhreppi frá árinu 2008 (bls. 81) er vísað í áhugaverða þjóðsögu þar sem sögusviðið eru tvær hólaþyrpingar í Dalnum, svokallaðir Víghólar og Vaskárhólar.

Um Víghóla segir í skýrslu Minjastofnunar að á dögum Víga-Glúms hafi menn borist þar á banaspjótum og að fallnar hetjur úr bardaganum séu heygðar á staðnum. Við látum sannleiksgildi sögunnar liggja milli hluta. Nema hvað. Ef marka má fornleifaskráningarskýrsluna, fannst stórt og fúið mannsbein í hólunum, uppblásið úr jörðu löngu eftir meintan bardaga. Í annarri fornminjaskýrslu frá 19. öld segir frá mörgum haugum við bæinn Gloppu sem taldir eru vera grafir. Tryggvi Emilsson nefnir haugana í bók sinni Fátækt fólk: „…var mér sagt að það væru fornmannahaugar. Á þessum stað hefðu mæst skagfirskir menn og eyfirskir að jafna smáágreining og kom til vopnaviðskipta, féllu þar nokkrir ómerkir menn í valinn og voru heygðir í nesinu.“ Sögur herma að ferðalangar hafi séð afturgöngur stríðsmanna á sveimi í hólunum allt fram á 20. öld.

Vaskárhólar eru í nágrenni Víghóla. Í gömlum Sýslu- og sóknarlýsingum segir frá unglingi sem á að hafa fundið þar hring og lykil úr kopar. Þegar meintur fundur gripanna tveggja var skráður í fyrrnefnda Sýslu- og sóknarlýsingu var „mannsaldur“ liðinn frá fundinum, eins og það er orðað í lýsingunni, og sá sem fann gripina var þá nýlátinn. Sá er færir frásögnina til bókar tekur fram að hann þori ekki að ábyrgjast sannleiksgildi hennar en getur þess jafnframt að bæði hringurinn og lykillinn hafi gengið í erfðir innan fjölskyldu þess er fann gripina.

Eftir stutta frásögn af þjóðsögunni um lykilinn og hringinn í Vaskárhólum á fésbókarsíðu Grenndargralsins, hafði ónefnd kona af Suðurlandi samband við Varðveislumenn minjanna (munnl. heimild 10. apríl 2022). Konan hafði séð umfjöllun Grenndargralsins og vildi láta vita af því að hún geymdi fornan lykil sem allt benti til að væri sami lykill og sagan segir að fundist hafi í Vaskárhólum. Konan skrifar: „Lykill einn talinn úr fornmannagulli er í mínum fórum ásamt gjafbréfi fyrri eiganda.“ Áfram skrifar konan og vísar í texta gjafabréfsins: „Finnandi um 1770 var Jón Ólafsson Gloppu í Yxnadal. Gefandinn er Þorbjörg Jónsdóttir Bakka 1/8 1908.“

Myndir af gjafbréfinu og lyklinum, og Grenndargralið hefur undir höndum, varpa sannarlega ljósi á málið. Lykillinn lætur ekki mikið yfir sér. Hann er fallega skreyttur og koparlitaður, mögulega forn kirkjulykill. Í bréfinu segir (efnislega) að Jón Ólafsson hafi fundið lykilinn í Vaskárhólum, gefið syni sínum hann sem hafi aftur látið hann ganga til sonar síns Jóns. Sá var faðir Þorbjargar þeirrar sem skrifar undir bréfið árið 1908. Þorbjörg lýkur bréfinu á að tilkynna að hún láti lykilinn ganga áfram til dótturdóttur sinnar Guðnýjar. Frekari upplýsingar um „eignarhald“ lykilsins eftir 1908 koma einnig fram í bréfinu.

Ekki fylgdi sögunni hvernig varðveislukona lykilsins á Suðurlandi fékk hann í hendur. Enda er það kannski aukaatriði sögunnar. Stóru tíðindin er þau að „ný“ gögn í málinu gefa ástæðu til að ætla að frásögn af fundi forngripa í Öxnadal sem segir frá í fornleifaskráningarskýrslu sé mögulega annað og meira en þjóðsaga. Getum við staðfest að sagan um koparlykilinn í Vaskárhólum sé á rökum reist út frá málsgögnum? Dæmi hver fyrir sig.

Koparlykillinn og gjafabréfið

 

Heimild:

Elín Ósk Hreiðarsdóttir (ritstjóri), Sólveig Guðmundsdóttir Beck, Stefán Ólafsson, Sædís Gunnarsdóttir og Uggi Ævarsson. (2008). Fornleifaskráning í Öxnadals- og Skriðuhreppi. https://skyrslur.minjastofnun.is/

Varðveislumenn bjarga stríðsminjum á Lónsbakka

Þéttbýliskjarninn við Lónsbakka í Hörgársveit, norðan Akureyrar, stækkar ört þessa dagana. Nýjar íbúðir rísa þar sem áður stóðu braggar breskra setuliðsmanna á hernámsárunum. Yfirmaður framkvæmda á svæðinu gaf Varðveislumönnum minjanna leyfi til þess að gera könnun á litlum hluta byggingarsvæðisins eftir að hlutir komu upp úr jörðinni – hlutir sem grunur lék á að væru frá stríðsárunum. Varðveislumenn höfðu hraðar hendur því stuttu síðar var bletturinn sem kannaður var kominn undir steypu.

Eitt og annað áhugavert kom í ljós við rannsóknir Varðveislumanna á umræddum bletti t.d. blekbyttan á myndinni hér að ofan. Enginn vafi leikur á því að þarna er um gripi að ræða frá breskum hermönnum í seinni heimsstyrjöldinni. Hér að neðan má sjá myndir af hluta þeirra gripa sem Varðveislumenn minjanna fundu á Lónsbakka. Sjón er sögu ríkari.

Tvær heilar 45 calibera byssukúlur fyrir skammbyssur.

 

Krukka fyrir brilljantín.

 

Greiður og hárkambar.

 

Lyklakippa (key tag).

 

Fingurbjörg.

 

Umbúðir af Capstan sígarettum.

 

Kjötkraftur.

 

Lyfjaflaska.

 

Tala.

 

Rakbursti.

 

Spilapeningur.

 

Hermannastígvél.

 

Tannbursti.

 

Samskeyti af beisli fyrir Bren-vélbyssu eða Lee Enfield riffil.

Tíminn máir minjarnar út

Samkvæmt lögum um menningarminjar frá árinu 2012 má skipta fornminjum í tvo flokka. Til einföldunar má segja að lausamunir teljist til forngripa á meðan mannvistarleifar flokkist sem fornleifar (Lög um menningarminjar nr. 80/2012). Í báðum tilfellum gildir hin svokallaða hundrað ára regla þ.e. hlutir og mannvirki njóta aðeins verndar þegar þeir hafa náð 100 ára aldri. Heimilt er þó að friðlýsa minjar sem ekki hafa náð hundrað ára markinu.

Eins og flestum er kunnugt var flugvöllurinn á Melgerðismelum í Eyjafirði sögusvið stríðsáranna. Herinn var með mikil umsvif á Melunum en auk flugvallarins reis þar allstórt braggahverfi. Nú 80 árum síðar blasa veðraðir grunnar bragganna við þeim sem eiga leið hjá sem og stór vatnstankur sem stendur enn í hlíðinni fyrir ofan braggagrunnana. Á víð og dreif liggja tölur úr flíkum, smápeningar, bjórdósir og aðrir smámunir úr fórum setuliðsmanna. Flugbrautin sem sjálfur Winston Churchill gerði að umtalsefni í heimsókn sinni til Íslands árið 1941 er á sínum stað. Flugskýli sem margir muna eftir með áletruninni NO SMOKING WITHIN 50 FT stendur enn við veginn þegar keyrt er framhjá flugvallarsvæðinu.

Þegar setuliðsmennirnir á Melgerðismelum hurfu á braut í stríðslok tóku bændur hluta af herbúnaðinum í sína vörslu. Annað var fjarlægt eða eyðilagt. Í seinni tíð hafa bústaðir risið á grunnum bragganna og enn aðrir horfið undir græna torfu. Þannig sjást sífellt minni ummerki um veru setuliðsins á Melunum eftir því sem árin líða. Annað dæmi um þetta er Hrafnagil, ekki svo ýkja langt frá Melgerðismelum. Þar eru líklega síðustu grunnar spítalabragganna sem þar stóðu að hverfa undir nýbyggingar. Ennþá eru tæpir tveir áratugir í að lausamunir og mannvistarleifar setuliðsins á Melgerðismelum – sem þó er enn að finna þar – flokkist sem forngripir og fornleifar. Því er nægur tími til að nýta, fjarlægja eða eyðileggja áður en 100 ára reglan „tryggir“ varðveislu.

Varðveislumenn minjanna fóru í nokkrar vettvangsferðir á Melana á síðasta ári. Meðal þess sem leiðangursmenn fýsti að vita var fjöldi braggagrunna á staðnum. Loftmynd frá stríðsárunum sýnir svo ekki verður um villst að fjöldi bragga á svæðinu var umtalsvert meiri en sýnileg ummerki í dag segja til um. Myndin, sem tekin er í maí árið 1942, er til marks um það hvernig tíminn máir minjarnar út.

Vegna vinnu við aðalskipulagsgerð á Melgerðismelum á tíunda áratug síðustu aldar var ákveðið að skrá fornleifar á svæðinu. Afrakstur þeirrar vinnu birtist í skýrslu sumarið 1995 en um var að ræða samstarfsverkefni Fornleifastofnunar Íslands, Minjasafnsins á Akureyri, Héraðsnefndar Eyjafjarðar og Eyjafjarðarsveitar. Um skráningu sáu þeir Adolf Friðriksson og Orri Vésteinsson. Í skýrslunni tala þeir Adolf og Orri um nauðsyn þess að leggja mat á menningarsögulegt gildi stríðsminja á Melgerðismelum þrátt fyrir að ekki sé unnt að styðjast við neina stefnu í þeirri vinnu. Stefnan sé einfaldlega ekki til. Fornleifaskráningin árið 1995 fól ekki í sér ítarlega úttekt á stríðsminjum á Melunum. Skýrsluhöfundar segja það þó verðugt verkefni þar sem slíkt mat hefði ekki farið fram. Ekki þurfi að efast um sögulegt gildi staðarins.

Á Melgerðismelum hefur nýlega verið hannað sumarbústaðaland á stríðsminjasvæðinu. Þar er fyrirhugað að leggja vegi og reisa allnokkra sumarbústaði þar sem nú eru gömul braggastæði og fleiri stríðsminjar. Nú þegar hefur verið reistur einn bústaður samkvæmt fyrirliggjandi uppdrætti, sem samþykktur var 1987 af skipulagsstjórn, hreppsnefnd Saurbæjarhrepps og staðfestur af Félagsmálaráðuneyti. Verði framkvæmdum haldið áfram samkvæmt þeirri áætlun munu minjarnar verða að víkja. Verður þá ekki aftur snúið. Markverðum heimildum um hlut Íslands í heimsstyrjöldinni síðari verður eytt og tæpast verður unnt að gera svæðið aðlaðandi eða spennandi fyrir ferðamenn. Á það má minna að jafnvel þó að setuliðið hafi haft mikil umsvif í Eyjafjarðarsveit eru ummerki um veru þess óðum að hverfa og hefur t.a.m. nýlega verið rutt burt öllum ummerkjum um bragga og spítala á Hrafnagili. Minjunum á Melgerðismelum hefur enn ekki verið spillt að neinu ráði og er enn svigrúm til að bjarga þeim frá eyðileggingu og varðveita þannig þessar einstöku heimildir um sögu lands og héraðs. Með hliðsjón af menningarsögulegu gildi minjasvæðisins og mögulega hagnýtu gildi þess einnig, er hér með lagt til að Eyjafjarðarsveit komi því í kring að ekki verði af frekari framkvæmdum eða raski um sinn. Þó skammt sé um liðið frá staðfestingu þessa uppdráttar, þá hefur löggjöf um fornleifavernd, skipulagsgerð og umhverfisvernd tekið stakkaskiptum. Æskilegt væri að við nýframkvæmdir í Eyjafjarðarsveit verið unnið í anda hinna nýju laga og þeirra almennu viðhorfa sem nú gilda um verndun minja og náttúru. Hér er einnig lagt til að Eyjafjarðarsveit láti gera sérstaka skráningu á minjasvæðinu, þ.e. deiliskráningu og á grundvelli hennar verði teknar ákvarðanir um framtíðarráðstöfun þess. Með því móti gefst ráðrúm til að leggja fram vandlega rökstudda greinargerð um verndun svæðisins að hluta eða í heild, um hugsanlega kynningu á svæðinu fyrir ferðamenn og leita samkomulags við hagsmunaaðila. (Orri Vésteinsson og Adolf Friðriksson, 1995, bls. 16)

 

Heimildir:

Lög um menningarminjar nr. 80/2012

Orri Vésteinsson og Adolf Friðriksson. (1995). Fornleifaskráning í Eyjafirði III: Melgerðismelar. https://skyrslur.minjastofnun.is/Verkefni_1405.pdf

Bréf konungs í kassa á Akureyri

Grenndargralið þekkir mann í heimabyggð sem lumar á merkilegu skjali. Það er að segja ef fullyrðing hans um að skjalið sé ósvikið er á rökum reist. Grenndargralið dregur það ekki í efa. Gralið mælti sér mót við manninn á heimili hans ekki alls fyrir löngu. „Ég skal sýna ykkur konungsbréfið mitt“ segir hann og birtist með pappakassa í fanginu. Upp úr kassanum dregur hann samanbrotið bréf, gulleitt og snjáð. Í ljós kemur torskilinn texti, ritaður með fallegri rithönd og prýddur skrautstöfum.

Konungsbréfið er undirritað af Friðriki IV Danakonungi. Hann fæddist árið 1671 og ríkti sem konungur Danmerkur frá árinu 1699 til dauðadags 1730. Bréfið er ritað 7. september á því herrans ári 1705. Hér er því um tæplega 317 ára gamalt bréf að ræða, sent í nafni konungs og undirritað af honum sjálfum. Bréfið er tuttugusta og annað í röð konungsbréfa sem ritað var í nafni Friðriks IV. Erfitt er að rýna í innihald konungsbréfs nr. 22. Bent hefur verið á þýska fyrirsögn í upphafi þess; Friedrich der vierte von Gottes Gnaden sem mætti þýða sem Friðrik IV af guðs náð. Friðrik hvílir í Dómkirkjunni í Hróarskeldu.

Eitt af fyrstu konungsbréfunum sem sent var í nafni Friðriks, eftir að hann tók við völdum, er bréf sem hann sendi Íslendingum og er dagsett 10. nóvember árið 1700. Merkilegt skjal þar á ferðinni en þess er víða getið í íslenskum annálum. Í bréfinu tilkynnir hann þegnunum á Íslandi um tímamótaákvörðun sína að taka í notkun gregorískt tímatal.

Talandi um tíma. Hér er skemmtileg tenging. Friðrik IV var langafi Kristjáns VII, konungsins ráðvillta í bókinni Sigurverkið eftir Arnald Indriðason sem kom út fyrir jólin. Í bók Arnaldar segir frá Jóni Sívertsen, íslenskum úrsmið í Kaupmannahöfn sem lagfærir forna klukku í höll konungs. Konungur situr álengdar á meðan Jón tjaslar saman klukkunni og hlustar á hann rekja sorgleg örlög föður síns og fóstru á Íslandi sem faðir konungsins hafði látið taka af lífi í embættistíð hans. Sá hét Friðrik V. Hann var afabarn Friðriks IV sem sendi bréfið sem nú er geymt í pappakassa á Akureyri.

 

Heimild: Tímarit Máls og menningar, 25. árgangur, 1. tbl.

„Hlíðarfjallsmynt“ undir grænni torfu í New York

Sumarið 2019 fannst íslenskur bronspeningur í heimabyggð, n.t.t. í Hlíðarfjalli. Vegna oxunar hefur hann tekið á sig fallega grænan blæ eftir áratugadvöl í fjallinu. Myntin vegur þrjú grömm. Hún er slegin árið 1940, í tíð Kristjáns 10. konungs, skreytt kórónu og rómverska tölustafnum X. Myntin fannst á stað í fjallinu þar sem norskir, breskir og bandarískir setuliðsmenn settu upp æfingabúðir á árum seinni heimsstyrjaldar. Við fund sem þennan vakna ýmsar spennandi spurningar t.a.m. hvernig peningurinn lenti þarna, hver eigandinn var o.s.frv. Líklega hefur dáti misst peninginn úr vasanum á meðan hann dvaldist í fjallinu við æfingar í vetrarhernaði. En íslenska tvíeyringa frá hernámsárinu 1940 er að finna víðar en í fjallshlíðinni ofan Akureyrar – og jafnvel á furðulegri stöðum.

Feðgin frá Bandaríkjunum hafa um nokkurra ára skeið leitað sér til gamans að smágripum sem leynast undir grænni torfu á heimaslóðum, vopnuð málmleitartæki. Þau Mike og Emma kalla sig Diggin´Duo. Þau halda úti youtube-síðu þar sem hægt er að fylgjast með þeim að störfum. Í leiðöngrum sínum hafa þau fundið mikið magn smápeninga, suma hverja mjög gamla, og aðra forvitnilega málmgripi af ýmsu tagi. Fyrir jólin fundu Mike og Emma íslenskan tvíeyring, sömu tegundar og fannst í Hlíðarfjalli, undir grænni torfu á tilteknum stað í New York borg. Gaman er að fylgjast með því þegar feðginin finna íslenska peninginn sem eðlilega er þeim framandi og ekki síður táknin og orðin sem á honum standa. Hér að neðan má sjá myndskeið af því þegar þau finna íslenska tvíeyringinn.

Ósjálfrátt veltir maður fyrir sér hver saga tvíeyringsins í New York er. Hvernig lenti peningurinn þarna. Hver var eigandinn? Við fáum líklega engin svör.

Er hægt að endurbyggja hús sem brann 1908?

Í gær sagði Grenndargralið frá skemmtilegum fundi við upphaf aðventu á Héraðsskjalasafninu á Akureyri. Heimildaleit þriggja nemenda í MA leiddi í ljós að kassi á safninu hafði að geyma 136 ára gamlar húsateikningar af veitingahúsinu Jensensbauk sem stóð við Aðalstræti 12 og brann þann 19. desember árið 1901. Teikningar Jóns Chr. Stephánssonar timburmeistara voru þó ekki einu gersemarnar sem komu upp úr kassanum.

Árið 1884 reis timburhús í suðurhluta bæjarins, n.t.t. við Strandgötu 33. Eigandi þess, veitingamaðurinn Ólafur Jónsson rak Hótel Oddeyri í húsinu til dánardags árið 1898. Eiginkona hans Anna Tómasdóttir tók við rekstrinum að honum látnum. Anna stóð fyrir sannkallaðri andlitsupplyftingu á húsnæðinu árið 1905. Ekki aðeins stækkaði hún hótelið til norðurs, heldur og lét hún byggja tvo turna við sinn hvorn endann á framhlið hússins og framstæða útbyggingu á milli þeirra. Viðbyggingin í norðurátt hýsti stóran sal með öllum helstu nútímaþægindum þess tíma í líkingu við það sem þekktist á gistihúsum úti í hinum stóra heimi. Í turnunum og útbyggingunni voru samtals níu herbergi, þrjú í hverri einingu hvert yfir öðru, með útsýni í allar áttir, þó ekki til norðurs. Framkvæmdagleði Önnu skilaði sér – að mati Grenndargralsins – í einhverri fallegustu húsbyggingu sem risið hefur í bænum. Gamanið stóð þó stutt yfir því hótelið brann til kaldra kola þann 18. október árið 1908.

Líftími Hótels Oddeyrar, eftir breytingarnar 1905, spannar ekki langan tíma. Á þessum þremur árum eða svo voru ýmsar samkomur haldnar á hótelinu sem nafntogaðir einstaklingar tóku þátt í og dagblöðin fjölluðu um. Í mars árið 1906 kom skáld í heimsókn á hótelið. Guðmundur Friðjónsson frá Sandi í Aðaldal var þá með fyrirlestur fyrir framan fullan sal af fólki. Í lok fyrirlestrarins las skáldið upp nýtt, frumsamið ljóð. Í júní sama ár héldu tónskáldið Sigfús Einarsson og söngkonan Valborg Einarsson tónleika í nýjum og glæsilegum sal hótelsins. Þau höfðu gift sig um vorið í Kaupmannahöfn og ferðuðust um landið þetta sumar til að skemmta landsmönnum. Meðal sönglaga sem nýgifta parið flutti á Hótel Oddeyri var lag sem tónskáldið hafði þá nýlega samið. Það hét Draumalandið. Fundahöld voru tíð á Hótel Oddeyri. Viku eftir tónleika Sigfúsar og Valborgar var Gránufélagið með fund á hótelinu. Á þessum árum kepptust landsmenn um að safna fyrir byggingu heilsuhælis á Vífilsstöðum. Stofnfundur Akureyrardeildar Heilsuhælisfélagsins var haldinn um miðjan febrúar 1907. Þá hélt Heimastjórnarfélag Akureyrar fund á hótelinu í maí 1908. Efni fundarins var Sambandslagafrumvarpið. Rétt um mánuði eftir fund Heimastjórnarmanna kom Hannes Hafstein í bæinn. Bæjarbúar tóku vel á móti ráðherranum á Hótel Oddeyri.

Sömu helgi og Hannes Hafstein hitti bæjarbúa á Hótel Oddeyri, tóku 14 glímukappar þátt í Íslandsglímunni á Akureyri. Keppt var um Grettisbeltið. Hlutskarpastur varð Jóhannes Jósefsson. Mótið var vel sótt, ekki síst vegna þess að safna átti fjármunum til styrktar þátttöku Íslendinga í fyrsta skipti á Ólympíuleikum þetta sama ár. Samtakamátturinn skilaði árangri og Jóhannes var í broddi fylkingar þeirra glímumanna sem sýndu íslenska glímu á Olympíuleikunum í London. Ein síðasta samkoman á Hótel Oddeyri sem dagblöðin segja frá, áður en húsið varð eldi að bráð, var samsæti sem haldið var glímumönnunum til heiðurs eftir frægðarförina til London. Einum og hálfum mánuði síðar fuðraði Hótel Oddeyri við Strandgötu 33 upp.

Auk teikninga af Jensensbauk hafði kassinn á Héraðsskjalasafninu að geyma húsateikningar af Hótel Oddeyri frá árinu 1905. Þó ítarleg rannsókn hafi ekki enn farið fram á teikningunum verður að teljast líklegt að þarna sé um að ræða teikningar sem notast var við þegar Anna Tómasdóttir lét stækka hótelið til norðurs og skreyta það með turnum að sunnanverðu. Grenndargralið dustar nú rykið af gömlum hugmyndum sínum um endurreisn gamalla og glæsilegra bygginga úr sögu Akureyrar – vitaskuld með hliðsjón af öllum nútímareglugerðum hvað varðar öryggi og þægindi. Er hægt að endurbyggja gamalt timburhús út frá bestu mögulegu heimildum sem við höfum í dag svo sem ljósmyndum og samtímalýsingum – og núna einnig teikningum? Óneitanlega yrði gaman að sitja í turnbyggingunni Hótel Oddeyri, með kaffibollann í annarri og dagblaðið í snjalltækinu í hinni?

Með því að smella hér má sjá ljósmynd sem Hallgrímur Einarsson tók af Hótel Oddeyri eftir breytingarnar 1905. Rétthafi myndarinnar er Minjasafnið á Akureyri.

Heimildir:

Deildarfundur Gránufélags á Oddeyri. (1906, 22. júní). Norðri, bls. 110.

Fundarboð. (1907, 15. febrúar). Norðri, bls. 25.

Fyrirlestur. (1906, 17. mars). Norðurland, bls. 109.

Glímumönnunum. (1908, 5. september). Norðurland, bls. 10.

Heimastjórnarfélagið á Akureyri. (1908, 19. maí). Norðri, bls. 79.

Ráðherran. (1908, 9. júní). Norðri, bls. 92.

Sigfús tónskáld Einarsson og frú. (1906, 22. júní). Norðri, bls. 109.

Skemmtilegur fundur á Héraðsskjalasafninu

Á morgun verða 120 ár liðin frá því að merkilegt veitinga- og ferðaþjónustuhús í suðurhluta bæjarins brann til grunna. Beykirinn Lauritz Hansen Jensen reisti hús við Aðalstræti 12 árið 1866 sem hann hugðist nýta fyrir veitingasölu og gistiaðstöðu. Árið 1885 færði Jensen út kvíarnar. Hann lét byggja við húsið eftir teikningum Jóns Chr. Stephánssonar timburmeistara sem jafnframt vann verkið. Veitingahúsið Jensensbaukur var risið og tekið til starfa. Nafnið vísar í eigandann og starfsgrein hans.

Árið 1898 keypti Vigfús Sigfússon húsið og hóf rekstur í því undir nafninu Hótel Akureyri. Eftir að Jensensbaukur brann þann 19. desember 1901, reisti Vigfús glæsilegt stórhýsi á rústunum. Rekstur Hótels Akureyrar hélt áfram í því húsnæði til ársins 1916 þegar Vigfús féll frá. Þetta tignarlega timburhús sem var eitt hið stærsta á Akureyri á þeim tíma, drabbaðist niður á næstu árum og áratugum. Húsið varð eldi að bráð árið 1955.

Nú í upphafi aðventu höfðu þrjár stúlkur í 2. bekk MA samband við Láru Ágústu Ólafsdóttur héraðsskjalavörð á Héraðsskjalasafninu á Akureyri í tengslum við verkefni sem þær voru að vinna í sögu. Ætlun þeirra var að kanna frumheimildir á safninu sem snéru að tíðum eldsvoðum á Akureyri fyrir rúmum hundrað árum síðan. Þær heimsóttu safnið og funduðu með Láru sem og Jóni Hjaltasyni sagnfræðingi. Jón er líklega manna fróðastur um brunana miklu í bænum í upphafi 20. aldar. Eftir gott spjall og leit í kössum fann Lára m.a. upprunalegar teikningar timburmeistarans Jóns Chr. Stephánssonar af Jensensbauk þ.e. viðbyggingunni frá árinu 1885.

Grenndargralið innti þau Láru og Jón eftir því hvort þau hefðu vitað af teikningunum áður en þau fengu heimsókn frá nemendum MA. Lára sagði að hana hefði rekið minni til að einhverjar teikningar af gömlum húsum á Akureyri væru á safninu. Erfitt væri þó að muna allt þegar skráðar færslur um heimildir á safninu væru í kringum 48.000 og þar að auki margar heimildir óskráðar. Jón sagðist ekki hafa vitað af teikningunum þegar þær komu upp úr kassanum, í það minnsta mundi hann ekki eftir að hafa séð þær fyrr en þarna við þetta tækifæri.

Sannarlega óvæntur og skemmtilegur fundur þarna á ferðinni. En þar með er ekki öll sagan sögð. Við nánari athugun komu jafnvel enn áhugaverðari gögn upp úr kassanum. Teikningar af einhverju fallegasta húsi sem nokkru sinni hefur risið á Akureyri að mati Grenndargralsins – húsi sem rétt eins og Jensensbaukur, brann til kaldra kola fyrir rúmum hundrað árum síðan. Nánar um það síðar.

Heimild:

Fjaran og innbærinn: Aðalstræti 12. (1982, 3. september). Dagur, bls. 4.

Leyndardómar Hlíðarfjalls 2021 komnir í loftið

Hlaðvarpsþættirnir Leyndardómar Hlíðarfjalls 2021 eru komnir í loftið. Þættirnir koma úr smiðju Sagnalistar í samstarfi við Grenndargralið. Handritshöfundur og leikstjóri er Brynjar Karl Óttarsson. Frumsamin tónlist þáttanna er samin af Óttari Erni Brynjarssyni, Outside og Lost. Sérstakar þakkir fá Arnar Birgir Ólafsson, Erik Jensen, Gavin Anthony, Ghasoub Abed, Hildur Hauksdóttir, Hreiðar Hreiðarsson, Margrét Hrönn Hallmundsdóttir, Níels Ómarsson, Rannveig Ármannsdóttir, Tryggvi Blumenstein, Valgerður S. Bjarnadóttir og Þór Þórisson.

Smelltu hér til að hlusta.

Var þetta einn og sami herjeppinn?

Hún ólst upp í Eyjafjarðarsveit á hernámsárunum. Hún og vinir hennar urðu vitni að því þegar opinn herjeppi valt við bæinn með alvarlegum afleiðingum. Sagan hennar hljómar nú í fyrsta skipti í 80 ár á opinberum vettvangi.

Þeir lentu á Melgerðismelum í maí 1940. Þeir slösuðust þegar opinn herjeppi þeirra valt á leiðinni til Akureyrar og þurftu á aðhlynningu að halda um borð í spítalaskipi sem lá við Akureyrarhöfn. Tæpum tveimur vikum síðar sigldi skipið frá Akureyri út á opið hafið þar sem því var ætlað að sinna björgunarstörfum eftir að Þjóðverjar höfðu sökkt breska herskipinu Hood. Á sama tíma hóf flugvél sig til lofts frá Melgerðismelum. Hún stefndi á Kaldaðarnes við Selfoss. Þeir voru um borð ásamt flugmanni og aðstoðarmanni hans. Vélin komst aldrei á leiðarenda.

Er um sama herjeppa að ræða?

Nýir þættir af Leyndardómum Hlíðarfjalls fara í loftið föstudaginn 3. desember.